وتاری «گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان و پاراستنی کەسانی مەدەنی لە ململانێ چەکدارییە ناوخۆییەکاندا» (Grupos armados no estatales y protección de las personas civiles en los conflictos armados internos) لەلایەن د. سونیا هێرناندێز پراداس (Sonia Hernández Pradas)، مامۆستای دکتۆرای یاسای نێودەوڵەتیی گشتی لە زانکۆی فرەنسیسکۆ دێ ڤیتۆریا (Universidad Francisco de Vitoria) و ئەندامی مەڵبەندی لێکۆڵینەوەی یاسای مرۆیی مانگی سووری ئیسپانیا نوسراوە. ئەم وتارە لە بەشی لێکۆڵینەوەکانی گۆڤاری یاسای نێودەوڵەتیی ئیسپانیا (Revista Española de Derecho Internacional – REDI)، بەرگی ٧٤، ژمارە ۲، ساڵی ۲۰۲۲، لاپەڕەکانی ۲۲۱ تا ۲٤۳ بڵاوکراوەتەوە.
گۆڕانی سروشتی شەڕە هاوچەرخەکان، بەتایبەتی پەرەسەندنی ململانێ ناوخۆیی و ناهاوسەنگەکان، بووەتە هۆی ئەوەی کەسانی مەدەنی زیاتر لە ڕابردوو ڕووبەڕووی توندوتیژی ڕاستەوخۆ ببنەوە. وتارەکەی سونیا هێرناندێز پراداس هەوڵ دەدات وەڵامی یەکێک لە گرنگترین پرسیارەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی بداتەوە: ئایا گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان کە لایەنێکی ململانێیەکی ناوخۆیین، بێ ئەوەی دەوڵەت بن یان ئەندامی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان بن، لە بەرامبەر مەدەنییەکاندا پابەندبوونی یاساییان لەسەرە؟
نووسەر جەخت دەکاتەوە کە وەڵامەکە بەڵێیە. یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، بەپێچەوانەی تێگەیشتنی هەندێک گرووپی چەکدار، تەنیا کۆمەڵە ئەرکێک نییە لە نێوان دەوڵەتاندا؛ بەڵکو لە ململانێ چەکدارییە نانیودەوڵەتییەکاندا، ڕێسا بنەڕەتییەکان هەن کە سەرجەم لایەنە بەشدارەکان، لەوانەش گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان، ملکەچی ڕەچاوکردنیانن. گرنگترین بنەمای ئەم پابەندییە، ماددەی ۳ی هاوبەشی کۆنڤێنسیۆنەکانی چوارقۆڵیی ژێنێڤی ۱۹٤۹ و پڕۆتۆکۆڵی پاشکۆی دووەمی ۱۹۷۷ـە کە کەمترین پێوەرە مرۆییەکان بۆ لایەنە بەشدارەکان لە شەڕە ناوخۆییەکاندا دیاری دەکات.
بەپێی شیکاریی وتارەکە، یەکێک لە کێشە بنەڕەتییەکان لەم بوارەدا، نەبوونی پێناسەیەکی یەکگرتوو و گشتگیرە بۆ «گرووپی چەکداری نادەوڵەتی». ئەم ناونیشانە دەکرێت شەپۆلێکی بەربڵاو لە ئاکتەرەکان بگرێتەوە، لە گرووپە یاخیبووە ڕێکخراوەکانەوە تا دەکاتە چەکدارە مەدەنییەکان، گرووپە چەکدارە ئایدۆلۆژییەکان و ئاکتەرە چەکدارە خۆجێییەکان. بەڵام پڕۆتۆکۆڵی دووەمی پاشکۆی ژێنێڤ جەخت لەسەر ئەو گرووپانە دەکاتەوە کە خاوەنی ڕێکخستنی دیاریکراو، فەرماندەییی بەرپڕسیار و توانای ئەنجامدانی کردەی سەربازیی بەردەوام و هەماهەنگکراون.
هێرناندێز پراداس ڕوونی دەکاتەوە کە قبووڵکردنی ئەرکە یاساییەکانی یاسای مرۆیی لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە بە واتای شەرعیەتدانی سیاسی یان ناساندنیان وەک دەوڵەت یان لایەنی ئاستبەراورد لەگەڵ دەوڵەتدا نییە. یەکێک لە کۆسپە سەرەکییەکانی جێبەجێکردنی یاسای مرۆیی هەمان نیگەرانیی دەوڵەتان و گرووپە چەکدارەکانە کە ڕەنگە قبووڵکردنی ڕێسا یاساییەکان وەک جۆرێک لە دانپێدانانی پێگەی سیاسی یان یاساییان لێکبدرێتەوە. بەڵام وتارەکە جەخت دەکاتەوە کە جێبەجێکردنی ڕێسا مرۆییەکان، تەنیا بە مەبەستی کەمکردنەوەی ئازارەکانی ئادەمیزاد ئەنجام دەدرێت و هیچ کاریگەرییەکی لەسەر پێگەی یاسایی لایەنەکانی شەڕ نییە.
بەشێکی دیکەی گرنگی وتارەکە تەرخانکراوە بۆ پێگەی یاسای مرۆیی نەریتی (عورفی). نووسەر بە ئاماژەدان بە ڕەوتی دادوەریی نێودەوڵەتی، لەوانە کەیسی «تادیچ» لە دادگای سزایی نێودەوڵەتی بۆ یوگۆسلاڤیای پێشوو، ڕایدەگەیەنێت کە بنەما سەرەکییەکانی یاسای مرۆیی وەک بنەمای جیاکاری لە نێوان مەدەنی و سەربازی، قەدەغەی هێرشی ئەنقەست بۆ سەر دانیشتووانی مەدەنی، قەدەغەی هەڵسوکەوتی نامرۆڤانە و پێویستیی پشتیوانیکردن لە هاوکارییە مرۆییەکان، لە ململانێ ناوخۆییەکانیشدا جێبەجێ دەکرێن. بۆیە گرووپە چەکدارەکان ناتوانن بە بیانووی ئەوەی ئەندامی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان نین، خۆیان لەم ئەرکانە بێبەری بکەن.
یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی وتارەکە، پرسی بەرپرسیارێتیی ئەندامانی گرووپە چەکدارەکانە لە بەرامبەر پێشێلکارییە قورسەکانی یاسای مرۆییدا. نووسەر ڕوونی دەکاتەوە کە ئەگەرچی بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتیی ڕێکخراوەیی بۆ گرووپە چەکدارەکان هێشتا جێگەی دانوستانی یاساییە، بەڵام بەرپرسیارێتیی سزایی تاکەکەسی ئەندامانی ئەم گرووپانە لە بەرامبەر تاوانەکانی جەنگدا، بەتایبەتی لە چوارچێوەی پەیڕەوی ناوخۆی ڕۆما بۆ دادگای سزایی نێودەوڵەتی (ICC)، پەسەند کراوە. بەم هۆیەوە، فەرماندە و ئەندامانی گرووپە چەکدارەکان دەکرێت لە ئاکامی ئەنجامدانی هێرش بۆ سەر مەدەنییەکان، ئەشکەنجە، لەسێدارەدانی دەرەوەی دادگا، توندوتیژیی ڕەگەزی یان پێشێلکارییە قورسەکانی دیکە، رووبەڕووی بەرپرسیارێتیی سزایی ببنەوە.
تەندروست بەمە، وتارەکە ئاماژە بە گرنگیی کارلێکی مرۆیی لەگەڵ گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان دەکات. نووسەر بە ئاماژەدان بە ئەزموونی کۆمیتەی نێودەوڵەتیی صلیبی سور (ICRC) و ڕێکخراوەکانی وەک ژێنێڤ کاڵ (Geneva Call) پیشانی دەدات کە بەدەستهێنانی پابەندبوونی کردەیی لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە، لەوانە قەدەغەی بەکارهێنانی منداڵان لە شەڕدا، قەدەغەی مینی دژەکەسی و ڕێگری لە توندوتیژیی ڕەگەزی، دەتوانێت بێتە یەکێک لە ئامرازە کاریگەرەکان بۆ کەمکردنەوەی زیانە مرۆییەکان.
لە ڕوانگەی دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران (IKHRW)ـەوە، ئەم وتارە بایەخێکی تایبەتی هەیە، چونکە بەشێکی بەرچاو لە دۆسیە تۆمارکراوەکانی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران پەیوەستە بە ڕەفتاری گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان و لێکەوتە مرۆییەکانی چالاکییەکانیان. بابەتەکانی وەک ڕفاندن و بەکارهێنانی منداڵان و مێرمنداڵان، توندوتیژی دژ بە ژنان، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، بەکارهێنانی ئامرازییانە لە کەسانی کەمپێگەیشتوو لە پێکهاتە سەربازییەکاندا و زیانە گەیشتووەکان بە خێزانی قوربانیان، دەکەونە چوارچێوەی پرسیاری سەرەکیی ئەم وتارەوە: چۆن دەکرێت گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لە بەرامبەر پێوەرەکانی یاسای مرۆییدا وەڵامدەرەوە ببن؟
بەپێی ئەو چوارچێوەی لەم توێژینەوەیەدا خراوەتەڕوو، تەنیا ئیدیعای خەباتی سیاسی یان سەربازی ناتوانێت بێتە مۆڵەتێک بۆ پێشێلکردنی مافی مەدەنییەکان. گرووپە چەکدارەکان، ئەگەرچی ئامانجی سیاسی یان کۆمەڵایەتیش ڕابگەیەنن، لە کاتی بەشداری لە ململانێدا ئەرکیانە ڕێسا بنەڕەتییە مرۆییەکان ڕەچاو بکەن. ئەم بابەتە دەتوانێت بێتە بنەمایەکی یاسایی بۆ بەڵگەدارکردنی حاڵەتەکانی پێشێلکاری، بەدواداچوون بۆ بەرپرسیارێتیی تاکەکەسیی فەرماندە و ئەندامانی گرووپەکان و هێنانەئارای بابەتەکە لە میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی داهاتوودا.
بۆ دیدەبان، خوێندنەوەی ئەم وتارە ڕێڕەوێکی یاسایی گرنگ بەهێز دەکات: دەبێت تەرکیزی دۆسیەکان لە ململانێی سیاسیی نێوان دەوڵەتان و گرووپە چەکدارەکان دوور بکەوێتەوە و لەسەر ڕەفتارە دیاریکراوەکان، قوربانیانی دیاریکراو و پێشێلکارییە سەلمێنراوەکانی یاسای مرۆیی جێگیر بێت. لە چوارچێوەیەکی ئاوا دا، دۆسیەکانی وەک ڕفاندنی منداڵان، بێسەروشوێنکراوان، توندوتیژی دژ بە مەدەنییەکان و زیانەکانی ناشی لە کردەی چەکداریی گرووپەکان، نە وەک بابەتی سیاسی، بەڵکو وەک پرسی یاسایی و شایانی لێکۆڵینەوە لەژێر ڕۆشنایی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا دەخرێنەڕوو.
ئەم وتارە پیشانی دەدات کە داهاتووی لێپرسینەوە لە ململانێ ناوخۆییەکاندا، زیاتر لەوەی تەنیا بەستراوە بێت بە ڕێککەوتنی نێوان دەوڵەتانەوە، بەستراوەتەوە بە توانای کۆمەڵگەی یاسایی و دامەزراوەکانی داكۆکیکار لە مافەکانی مرۆڤ بۆ تۆمارکردن، شیکردنەوە و بەدواداچوون بۆ ڕەفتاری ئاکتەرە چەکدارە نادەوڵەتییەکان. لەم ڕێگەیەدا، بەڵگەدارکردنی وردی قوربانیان و گونجاندنی هەر حاڵەتێک لەگەڵ ڕێسا دیاریکراوەکانی یاسای مرۆییدا دەتوانێت بێتە بنەمایەک بۆ هەنگاوی یاسایی کاریگەرتری داهاتوو.
