گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان لە ئاوێنەی یاسای نێودەوڵەتیدا؛ وانەی یاسایی لە ژمارەی تایبەتی وەرزنامەی نێودەوڵەتی خاچی سور

پێشەکی

لە ساڵانی دواییدا، بەشێکی بەرچاو لە ململانێ چەکدارییەکانی جیهان نەواک لە نێوان دەوڵەتاندا، بەڵکو لە نێوان دەوڵەتان و گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکاندا ڕوویان داوە. لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تا ئەفریقا، ئەو گرووپانەی کۆنترۆڵی بەشێک لە خاک، جەماوەر یان سەرچاوە ئابوورییەکانیان لەدەستدایە، بوونەتە ئەکتەرێک کە ڕەفتاریان کاریگەری ڕاستەوخۆی مرۆیی لەسەر ژیانی ملیۆنان کەسی سڤیل هەیە.

ژمارەی ٩١٥ی وەرزنامەی نێودەوڵەتی خاچی سور (International Review of the Red Cross) کە لە ساڵی ۲۰۲۱ بڵاوکراوەتەوە، بە تەواوی بۆ ئەم بابەتە تەرخان کراوە و هەوڵ دەدات یەکێک لە پرسیارە بنەڕەتییەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی هاوچەرخ بکۆڵێتەوە: کاتێک گرووپێکی چەکداری ناپەرلەمانی کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ژیانی سەربەخۆکان هەیە، چی بەرپرسیارێتییەکی لە بەرامبەریاندا دەکەوێتە سەر شان؟

ئەم ژمارە تایبەتە ژێر ناونیشانی «گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان» (Non-State Armed Groups) لە بەرگی ۱۰۲ی وەرزنامەکە، لاپەڕەکانی ۹۷۹ تا ۱۳۸۴، لەلایەن کۆمیتەی نێودەوڵەتی خاچی سور (ICRC) بە هاوکاری دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی زانکۆی کامبریج بڵاوکراوەتەوە.

کۆمیتەی نێودەوڵەتی خاچی سور لەم کۆمەڵەیەدا ئاماژە بەوە دەکات کە لە ساڵی ۲۰۲۱دا سەدان گرووپی چەکدار لە جیهاندا توانای دروستکردنی قەیرانی مرۆییان هەبووە و زیاتر لە سەد گرووپ لە ڕووی یاساییەوە لە چوارچێوەی ململانێ چەکدارییە نا نێودەوڵەتییەکاندا تاووتوێ کراون.

تێپەڕاندنی ڕوانگەی تەنها سەربازی بۆ گرووپە چەکدارەکان

یەکێک لە خاڵە گرنگەکانی ئەم ژمارەیە ئەوەیە کە گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان تەنها وەک هێزی جەنگی سەیر ناکرێن. زۆرێک لەم گرووپانە لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی خۆیاندا دەست دەکەن بە دروستکردنی پەیکەری حوکمڕانی، پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری، جێبەجێکردنی یاسا ناوخۆییەکان یان کۆنترۆڵی کۆمەڵایەتی.

ئەم ڕاستییە، پرسیاری یاسایی نوێی هێناوەتە ئاراوە: ئایا گرووپێک کە کۆنترۆڵ بەسەر ژیانی خەڵکدا دەکات، تەنها لە بەرامبەر هێزەکانی دوژمندا بەرپرسە یان لە بەرامبەر سڤیلەکانی ژێر کۆنترۆڵی خۆشی پەیمانی هەیە؟

وەڵامی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی هاوچەرخ بۆ ئەم پرسیارە ڕوونە: کۆنترۆڵکردنی جەماوەر، بەرپرسیارێتی دروست دەکات.

پاراستنی سڤیلەکانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکان

وتاری تیلمان ڕودنهاوزەر دەربارەی پاراستنی یاسایی کەسانی نیشتەجێی ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان، یەکێکە لە تەوەرە سەرەکییەکانی ئەم ژمارەیە.

ئەم وتارە دەکۆڵێتەوە لەوەی کە چۆن ڕێساکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ دەکرێت بۆ پاراستنی ئەو سڤیلانەی لە ناوچەکانی ژێر کاریگەری گرووپە چەکدارەکاندا دەژین بەکاربهێنرێن.

ئەم باسە بۆ ئەو ناوچانەی کە گرووپە چەکدارەکان ساڵانێکە ئامادەیی ڕێکخراو و بەردەوامیان تێدا هەبووە گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە بابەتەکە تەنها پێکدادانی سەربازی نیست، بەڵکو مافە ڕۆژانەییەکانی خەڵک، ئاسایشی کەسی، ئازادی، پەروەردە و ڕەوشی ژنان و منداڵانی چەکداریش لە ئارادایە.

دیالۆگی مرۆیی لەگەڵ گرووپە چەکدارەکاندا

وتاری ئیرێن ئۆربە و ژیرۆم درۆڤۆن دەپەرژێتە سەر یەکێک لە ئاڵۆزییە گەورەکانی کۆمیتەی نێودەوڵەتی خاچی سور: چۆن دەکرێت لەگەڵ گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکاندا بچیتە نێو دیالۆگەوە بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکانی مرۆڤ، بێ ئەوەی ئەم پەیوەندییە وەک ڕەوایەتیدانی سیاسی بەوان تەماشا بکرێت؟

ئەم بابەتە دەریئەخات کە یەکێک لە بنەما ساتییەکانی کاری مرۆیی ئەوەیە: پەیوەندی مرۆیی لەگەڵ لایەنێکی ململانێکە، بە واتای قبوڵکردنی ئامانجە سیاسی یان ئایدۆلۆژییەکانی ئەو لایەنە نێت.

بەرپرسیارێتی و قەرەبووکردنەوە؛ کەلەبەرە یاساییە گەورەکە

دوو وتاری ئۆلیڤیا هێرمان و لوک مۆفێت باس لە بابەتی قەرەبووکردنەوە لەلایەن گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکانەوە دەکەن.

ئەم بەشەی ژمارەی ٩١٥ گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە زۆرێک لە قوربانیانی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە، لە کردودا ڕووبەڕووی نەبوونی ڕێگەی کاریگەر بۆ دادپەروەری دەبنەوە.

پرسیارە سەرەکییەکە ئەوەیە: ئەگەر گرووپێکی چەکدار تووشی پێشێلکردنی مافی منداڵان، توندوتیژی دژی ژنان، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ یان سەرپێچییە جدییەکانی دیکە بێتەوە، چ سازوکارێک بۆ وەڵامدانەوە و قەرەبووکردنەوە بوونی هەیە؟

ئەم پرسیارە لە پەڕاوەکانی پەیوەندیدار بە قوربانیانی گرووپە چەکدارەکان لە ناوچەی کوردستاندا هێنراوەتە ئاراوە؛ لەو شوێنەی کە خێزانەکان و قوربانیان ساڵانێکە بۆ ڕوونبوونەوەی ڕاستییەکان و گەیشتن بە دادپەروەری تێدەکۆشن.

پەیوەندی بە بەڵگەنامەکانی دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران

ئەو بابەتانەی لە ژمارەی تایبەتی وەرزنامەی نێودەوڵەتی خاچی سوردا خراونەتەڕوو، لەگەڵ زۆرێک لەو بوارانەی دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران لە ساڵانی دواییدا کاری لەسەر کردوون، هاوپۆشی چەمکییان هەیە.

ڕاپۆرتەکانی دیدەبان دەربارەی منداڵانی چەکدار، بەرپرسیارێتی گرووپە چەکدارەکان، ڕەوشی ژنان لە پەیكەرە نیمچەسەربازییەکاندا، چارەنووسی کەسانی بێسەروشوێنکراو و ئەزموونی ئەندامانی پێشووی گرووپە چەکدارەکان، لە چوارچێوەی هەمان پرسیارە سەرەکییەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا جێ دەگرن:

• ئایا گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان لە بەرامبەر پێشێلکردنی مافی کەسانی ژێر دەسەڵاتی خۆیان بەرپرسیارێتییان هەیە؟

• ئایا بەکارهێنانی منداڵان لە پەیکەرە سەربازییەکاندا تەنها پرسێکی ناوخۆیی گرووپەکانە یان پێشێلکردنی بەڵێننامەیەکی نێودەوڵەتییە؟

• قوربانیانی پێشێلکارییەکانی گرووپە چەکدارەکان چۆن دەتوانن دەستیان بە دادپەروەری بگات؟

بۆ نموونە، ڕاپۆرتەکانی دیدەبان دەربارەی چارەنووسی ئەسرین محەممەدی (سۆنیا)، بابەتی منداڵانی چەکدار لە گرووپە چەکدارەکاندا، توندوتیژی دژی ژنان و گێڕانەوەی ئەندامانی پێشووی گرووپە چەکدارەکان، نموونەی مەیدانیی هەمان ئەو ئاڵۆزییانەن کە ئەدەبیاتی یاسایی نێودەوڵەتی لە ئاستی تیۆریدا دەیانپشکنێت.

دەرئەنجام

ژمارەی ٩١٥ی وەرزنامەی نێودەوڵەتی خاچی سور پەیامێکی بنەڕەتی پێیە: گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان، تەنانەت کاتێک لە دەرەوەی پەیکەری دەوڵەتدا چالاکی دەکەن، لە دەرەوەی بازنەی بەرپرسیارێتی یاسایی نین.

یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی هەوڵ دەدات لە نێوان ڕاستییەکانی جەنگ و پێویستی پاراستنی مرۆڤەکاندا هاوسەنگی ڕاگرێت. ئەم ڕوانگەیە بە واتای ڕەوایەتیدان بە گرووپە چەکدارەکان نیست؛ بەڵکو جەخت دەکاتەوە کە هیچ ئەکتەرێک کە کاریگەری لەسەر چارەنووسی مرۆڤەکان هەیە، ناتوانێت خۆی لە سەرووی ڕێسا مرۆییەکانەوە ببینێتەوە.

سەرچاوە:

International Review of the Red Cross, Vol. 102, No. 915 (2021), Non-State Armed Groups, International Committee of the Red Cross & Cambridge University Press.