لە ناوچەکانی تێوەگلاو بە ململانێ، یەکێک لە سەختترین ئاستەنگەکانی مافەکانی مرۆڤ نەک تەنیا ڕوودانی توندوتیژی، بەڵکوو دەستڕاگەیشتنی خێزانەکانە بە ڕاستییەکان.
بۆ ئەو خێزانانەی کە ئازیزانیان بێسەروشوێن دەبن، نەبوونی زانیاری هەندێک جار هێندەی خودی ڕووداوەکە ئازاربەخشە؛ چونکە ئەوان لە نێوان هیوا، ترس و بێمتمانەیی بە دامەزراوە جیاوازەکاندا گیر دەخۆن.
شایەتحاڵێک لە گفتوگۆیەکدا بە زمانی کوردی، گێڕانەوەیەکی ئاڵۆز سەبارەت بە بێسەروشوێنبوونی گەنجێک دەخاتە ڕوو؛ گێڕانەوەیەک کە تێیدا بانگەشەی ئەوە دەکرێت کەسانێکی پەیوەندیدار بە پەکەکە لە ئەندامانی خێزانەکەیان ویستووە سەردانی شوێنێک بکەن کە دواتر پاشماوەی جەستەی مرۆڤی لێ دۆزراوەتەوە.
ئەم شایەتحاڵە بانگەشەی ئەوە دەکات کە پێش دۆزینەوەی پاشماوەکان، شوێنی مەبەست بە درۆن پشکنینی بۆ کرابوو و دواتر لێی داوا کراوە سەردانی ئەو ناوچەیە بکات. ئەو هەروەها دەڵێت بەهۆی نیگەرانی لە ئاسایشی خۆی و خێزانەکەی، خۆی بەدوور گرتووە لەوەی کەسوکارەکەی لەگەڵ خۆیدا ببات.
ئەم گێڕانەوەیە، بێ گوێدانە ئەوەی لە کۆتاییدا تا چەندە لە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆدا پشتڕاست دەکرێتەوە، پرسێکی بنەڕەتیی مافەکانی مرۆڤ زەق دەکاتەوە: پێویستیی وەڵامدانەوەی سەرجەم گرووپە چەکدارەکان بەرامبەر بە چارەنووسی کەسانی بێسەروشوێنکراو و خێزانەکانیان.
لە ململانێ درێژخایەنەکاندا، گرووپە چەکدارەکان زۆربەی کات هەوڵ دەدەن خۆیان تەنیا لە چوارچێوەی ئامانجە سیاسی یان سەربازییەکاندا پێناسە بکەن، بەڵام مافەکانی مرۆڤ سنوورێکی جیاواز دیاری دەکات.
هەبوونی ئامانجێکی سیاسی یان بانگەشەی خەباتی چەکداری، هیچ گرووپێک لە پابەندبوون بە پرەنسیپە بنەڕەتییەکانی مافی مرۆڤ، لەوانە مافی ژیان، قەدەغەکردنی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، مافی خێزانەکان بۆ زانینی ڕاستییەکان و پێویستیی لێپرسینەوە، نابەخشێت.
بەشە جێی نیگەرانییەکە لە گێڕانەوەی ئەم شایەتحاڵەدا، بانگەشەی بوونی «سیناریۆ»یەک و هەوڵدانە بۆ داڕشتنی گێڕانەوەیەکی پێشوەختە سەبارەت بە چارەنووسی کەسی بێسەروشوێنکراو. ئەگەر بانگەشەگەلێکی لەم شێوەیە ڕاست بن، بابەتەکە تەنیا دۆسیەیەکی تاکەکەسی نییە؛ بەڵکوو دەتوانێت نیشانەیەک بێت لە مۆدێلێک کە تێیدا قوربانیان و خێزانەکانیان لە نێوان پێکهاتەکانی دەسەڵات، گرووپە چەکدارەکان و دامەزراوە ئەمنییەکاندا گیر دەخۆن.
دیدبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێران لە ڕاپۆرتەکانی پێشووی خۆیشیدا جەختی لەسەر نیگەرانییەکی هاوشێوە کردووەتەوە: چالاکیی گرووپە چەکدارەکان لە ناوچە سنوورییەکان و لە دەرەوەی چاودێریی کاریگەری دادوەری دەتوانێت زەمینە بۆ دروستبوونی بازنەیەک لە پارێزبەندی لە سزادان خۆش بکات. ئەزموونی دۆسیەکانی پەیوەندیدار بە ڕاکێشانی هێزی کەمتەمەن، بەکارهێنانی ئامرازییانەی کەسانی زیانپێگەیشتوو و نەبوونی سازوکاری سەربەخۆی چاودێری، دەریخستووە کە قوربانیان لە زۆربەی حاڵەتەکاندا یەکەمین کەسانێکن کە دەنگیان نابیسترێت.
یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی ڕەخنە مافمرۆییەکان بەرامبەر بە گرووپە چەکدارە کوردییەکان، لەوانە پەکەکە و باڵە نزیکەکانی، نەبوونی شەفافییەتی پێویستە سەبارەت بە کارکردنی ناوخۆیی، سازوکارەکانی وەڵامدانەوە و دەرفەتی چاودێریی سەربەخۆ بەسەر بڕیارەکانیاندا.
ئەو ڕێکخراو و لایەنانەی کە خوازیاری شەرعییەتی سیاسین، ناتوانن تەنیا پشت بە ئەدەبیاتی بەرگری و خەبات ببەستن؛ بەڵکوو دەبێت هاوشێوەی هەر ئاکتەرێکی دیکە لە بەرامبەر بانگەشەکانی پەیوەندیدار بە پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ وەڵامدەرەوە بن.
لە ساڵانی ڕابردوودا، بابەتگەلێکی وەک بەکارهێنانی منداڵان لە پێکهاتە سەربازییەکاندا، ڕاکێشانی گەنجان، کۆنتڕۆڵی توند لە هەندێک کەمپدا و نەبوونی دەستڕاگەیشتنی سەربەخۆی دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ، چەندین جار لەلایەن چالاکان و ناوەندە جیاوازەکانەوە وروژێنراون.
وەڵامی گونجاو بۆ ئەم نیگەرانییانە نکووڵیکردنی سیاسی یان تۆمەتبارکردنی ڕەخنەگران نییە، بەڵکوو قبووڵکردنی پرەنسیپی چاودێریی سەربەخۆ و لێکۆڵینەوەی بێلایەنانەیە.
لە دۆسیەگەلێکی لەم شێوەیەدا، ئامانجی مافەکانی مرۆڤ دەرکردنی بڕیار پێش لێکۆڵینەوە نییە؛ بەڵکوو ڕێگریکردنە لە فەرامۆشبوونی قوربانیان. ئەگەر کەسێک بێسەروشوێن بووبێت، خێزانەکەی مافی خۆیانە بزانن چی بەسەر هاتووە. ئەگەر تۆمەتێک ئاراستەی گرووپێکی چەکدار کرابێت، ئەو گرووپە مافی خۆیەتی لە ڕێگەی لێکۆڵینەوەی دادپەروەرانەوە بەرگری لە خۆی بکات؛ بەڵام ناتوانێت جێگەی دامەزراوەی لێکۆڵینەوە و دادپەروەری بگرێتەوە.
کێشەی سەرەکی لێرەدا تەنیا ناوێک یان ڕێکخراوێک نییە؛ بابەتەکە، مافی مرۆڤەکانە بۆ بەهرەمەندبوون لە ڕاستی و دادپەروەری.
هەر گرووپێکی چەکدار کە لە داهاتوودا خوازیاری ڕۆڵێکی سیاسی یان کۆمەڵایەتییە، دەبێت قبووڵی بکات کە شەرعییەتی بەردەوام نەک لە ڕێگەی چەکەوە، بەڵکوو لە ڕێگەی ئاستی پابەندبوون بە مافەکانی مرۆڤ و قبووڵکردنی وەڵامدانەوە بەدەست دێت.
گێڕانەوەی ئەم شایەتحاڵە، پرسیارێکی جدی دەخاتە بەردەم ڕای گشتی و دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ: چ سازوکارێک بوونی هەیە بۆ ئەوەی بانگەشەکانی پەیوەندیدار بە بێسەروشوێنبوون، مردنی گوماناوی و ڕەفتاری گرووپە چەکدارەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ، شەفاف و بەبێ ڕەچاوکردنی تێبینییە سیاسییەکان لێکۆڵینەوەی تێدا بکرێت؟
وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە، تاقیکردنەوەیەکی سەختە بۆ سەرجەم ئەو ئاکتەرانەی لە ململانێکانی کوردستاندا تێوەگلاون، چونکە دادپەروەری بۆ قوربانیان نابێت پاشکۆی بەرژەوەندییە سیاسییەکان بێت.
