بڵاوکردنەوەی ئامارە پەیوەندیدارەکان بە تەمەنی ناوەندیی کۆچی‌دوایی‌کردووان لە پارێزگا جیاوازەکانی ئێران، جارێکی تر پرسیاری نایەکسانی لە تەندروستی دەخاتەڕوو. نابێت ئەم پێوەرە لەگەڵ «هیواداریی ژیان» یەک بزانرێت، بەڵام جیاوازییە هەبووەکان پرسیارێکی گرنگتر لە پێش دەخەن: بۆچی شوێنی ژیانی هاووڵاتییەک هێشتا دەتوانێت کاریگەری لەسەر دووریی ئەو لە پزیشک، نەخۆشخانە، فۆری و تەنانەت ئەگەری وەرگرتنی چارەسەری بەکاتی خۆی هەبێت؟
ئەم پرسیارە لە ناوچە کوردنشینەکانی ئێران ئاڵۆزییەکی زیاتر هەیە. کوردستان، کرماشان، ئیلام و ناوچە کوردنشینەکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا دۆخی یەکسانیان نییە، بەڵام بەشێک لەوانە لەگەڵ کۆمەڵێک کێشەی پەیوەندیدار بە پەرش‌وبڵاوی دانیشتووان، جوگرافیای دژوار، لاوازیی ژێرخان، سنوورداربوونی دەرفەتە ئابوورییەکان و دەستگەیشتنی نایەکسان بە خزمەتگوزارییە چارەسەرییەکان بەرەوڕوون. توێژینەوە ئەنجامدراوەکان لە کرماشان، بۆ نموونە، جیاوازیی بەرچاوی نێوان شارستانەکان لە دەستگەیشتن بە پزیشک، نەخۆشخانە، تەخت و ناوەندە پسپۆڕییەکان نیشان داوە.
بەڵام گۆڕاوێک کە لە گفتوگۆکانی پەرەپێدانی ئەم ناوچانە کەمتر سەرنجی پێ دراوە، ئاسایشی جێگیرە.
لە ناوچەیەکانی کە چالاکیی گرووپە چەکدارە ناحکومییەکان، تێپەڕینی چەکدار لە سنوور، پێکدادانی پەرش‌وبڵاو، هەڕەشە لە چالاکانی ئابووری یان باج‌وەرگرتنی زۆرەملێ هەیە، تێچووی ناائاسایی تەنها لە ئاماری ڕووداوە ئەمنییەکاندا تۆمار ناکرێت. کاریگەرییەکەی دەتوانێت بە هێواشی بچێتە ناو ئابووری، ژێرخان و خزمەتگوزارییە گشتییەکانەوە.
پزیشکی پسپۆڕ بۆ مانەوە لە شارستانێکی سنووری تەنها بە مووچە و نەخۆشخانە پێویستی نییە؛ ئاسایشی خێزان، کوالێتیی ڕێگا، ئیمکانی هاتووچۆ و داهاتوویەکی ژیان کە بتوانرێت پێشبینی بکرێت، گرنگییان هەیە. هەمان لۆژیک لەبارەی پەرستار، مامۆستا، ئەندازیار، پەیمانکار و وەبەرهێنەری تایبەتیش ڕاستە. لە ئەنجامدا، ناائاسایی دەتوانێت کاریگەرییەکی زیاتر لە شوێن و کاتی پێکدادانێک هەبێت.
ئەمە ئەو خاڵەیە کە ئاسایش و مافی مرۆڤ پێکەوە دەبەستێت. مافی بەهرەمەندبوون لە ئاسایش نابێت لە بەرامبەر مافی پەرەپێدان دابنرێت؛ ئاسایش دەبێت ڕێگەخۆشکەر بێت بۆ بەدیهێنانی پەرەپێدان.
چالاکیی گرووپە چەکدارە کوردەکان کە لەوپەڕی سنووری ئێران، بە تایبەتی لە هەرێمی کوردستانی عێراق، جێگیرن، بەشێک لەم هاوکێشەیەن. ڕاپۆرت لەبارەی باج‌وەرگرتنی زۆرەملێ لە هاووڵاتیان و چالاکانی ئابووری، هەڕەشە و تێکدانی کەرەستە و ئامێرە ئابوورییەکان لە ناوچە سنوورییەکان بڵاوکراوەتەوە. ئەم کردارە، لە هەر شوێنێک کە بە شێوەی سەربەخۆ پشتڕاست بکرێنەوە، تەنها دەستدرێژییەک نییە بۆ سەر موڵک و ماڵی تاکێک یان کۆمپانیایەک؛ بەڵکو دەتوانێت کاریگەری لەسەر دامەزراندنی کار، جێبەجێکردنی پڕۆژە و متمانەی ئابووریی ناوچەیەکیش دابنێت.
لەو ڕوانگەیەوە، هێرش یان باج‌وەرگرتنی زۆرەملێ لە پەیمانکارێک تەنها کەیسێکی ئەمنی نییە. ئەگەر ئامێرەکانی پڕۆژەیەک لە کار بکەون، پڕۆژەکە بوەستێت یان پەیمانکاران چالاکی لە ناوچەکە بە مەترسیدار هەژمار بکەن، تێچووی کۆتایی دەتوانێت بگوازرێتەوە بۆ سەر خەڵک: ڕێگایەک کە دروستکردنی دوا دەکەوێت، سەرمایەیەک کە ناوچەکە ناچێتە ناو، کارێک کە دروست نابێت و خزمەتگوزارییەکانی کە هێشتا لە دەستگەیشتندا دوورن.
بەڵام ئەم ڕاستییە بەرپرسیارێتی حکومەتی ئێران کەم ناکاتەوە.
دەوڵەت بەرپرسیارە لە دابینکردنی ئاسایشی هاووڵاتیان، بەڵام ئەگەر وەڵامدانەوە بە هەڕەشە چەکدارییەکان ببێتە هۆی زاڵبوونی هەمیشەیی ڕوانگەی ئەمنی بەسەر سیاسەت‌دانانی ناوچەیی، ئەنجامەکە دەتوانێت بازنەیەکی داخراو بێت: بوونی هەڕەشەی چەکداری، بوونی و بەرچاوگرتنی ئاسایشی زیاد دەکات؛ پەرەپێدان و چالاکیی مەدەنی دەکەوێتە ژێر کاریگەری؛ محرومییەکە بەردەوام دەبێت و هەمان محرومییە دەتوانێت بنەمای زیاتر بوونی لاوازیی کۆمەڵگا بێت.
بۆیە کێشەکە هەڵبژاردن نییە لەنێوان «ئاسایش» و «پەرەپێدان». کێشەکە گواستنەوەیە لە ئاسایشی وەڵامدانەوەیی بۆ ئاسایشی جێگیر و پەرەپێدان‌مەحۆر.
لەو نێوانەدا، بەرپرسیارێتی هەرێمی کوردستانی عێراقیش نابێت پشتگوێ بخرێت. بوونی گرووپە چەکدارە دژبەرەکانی ئێران لە خاکی هەرێم، پرسیارێکی ڕەوای یاسایی و سیاسی دروست دەکات: دەسەڵاتدارانی هەرێم تا چەندە توانادارن و ویستیان هەیە ڕێگری لە بەکارهێنانی ئەو قلمڕەوەی لەژێر بەڕێوەبردنی خۆیانە بۆ چالاکییە چەکدارییەکان، ئەندام‌گیری، راهێنان یان کردارگەلێک بکەن کە کاریگەری لەسەر ئاسایشی هاووڵاتیان لەوپەڕی سنوورەکە دەدات؟
ئەم پرسیارە کاتێک گرنگیی زیاتر پەیدا دەکات کە تێچووی تەنگژە نەک لەلایەن سەرکردەکانی گرووپە چەکدارەکان، بەڵکو لەلایەن هاووڵاتیانی ئاسایی ناوچە سنوورییەکان بدرێت.
لە بەرامبەردا، تارانیش دەبێت وەڵام بداتەوە کە دوای دابینکردنی ئاسایش، چ پڕۆگرامێکی پێوانەکراو بۆ کەمکردنەوەی کەلێنی پەرەپێدان هەیە. ئاسایش ناتوانێت جێگرەوەی نەخۆشخانە، ڕێگا، قوتابخانە، کار و دەستگەیشتنی دادپەروەرانە بە خزمەتگوزارییەکان بێت. ئەگەر ناوچەیەک ئاسایی بکرێت، بەڵام پزیشک لەوێ نەبمێنێتەوە، ڕێگای گوندی گونجاوی نەبێت یان نەخۆش بۆ گەیشتن بە ناوەندی پسپۆڕی کاتژمێرەها لە ڕێگا بێت، تەنها بەشێک لە کێشەکە چارەسەر کراوە.
توێژینەوەکان پەیوەندیدار بە کرماشان نیشان دەدەن کە تەنانەت لە ناو یەک پارێزگاشدا، دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان دەتوانێت بە شێوەیەکی زۆر نایەکسان بێت. لەم دۆخەدا تەنها ژمارەی نەخۆشخانەکان پێوەرێکی گونجاو نییە. کاتی گەیشتن بە فۆری، دووری تا پزیشکی پسپۆڕ، کوالێتیی ڕێگاکان، تێچووی گواستنەوە و ئیمکانی مانەوەی نیروی مرۆیی، وێنەیەکی ڕاستی‌تر پێشکەش دەکەن.
بۆیە، کەمکردنەوەی کەلێنی تەندروستی لە ناوچە کوردنشینەکان پێویستی بە سیاسەتێک هەیە کە لە سنووری وەزارەتی تەندروستی تێپەڕێت. ڕێگاسازی، وەبەرهێنان، دامەزراندنی کار، فۆری، پەروەردە و ئاسایش بەشەکانی یەک کێشەن.
چارەسەری جێگیریش دوو بەرپرسیارێتی لە هەمان کاتدا دەخاتە پێش: ئێران دەبێت هەردوو ئاسایشی هاووڵاتیانی ناوچە سنوورییەکان دابین بکات و ڕێگە نەدات بەرچاوگرتنە ئەمنییەکان جێگای سیاسەتی پەرەپێدان بگرێتەوە؛ دەسەڵاتدارانی هەرێمی کوردستانی عێراقیش دەبێت لەبارەی بوونی و چالاکیی ئەو گرووپە چەکدارانەی کە قلمڕەوی ئەوپەڕی سنوور بەکار دەهێنن، وەڵامێکی ڕوون و کرداری پێشکەش بکەن.
لە کۆتاییدا، قوربانیی سەرەکیی بازنەی داخراوی ناائاسایی و پەرەنەپێدان نە دەوڵەتەکانن و نە گرووپە سیاسییەکان، بەڵکو خەڵکی ئاسایین. ئەو نەخۆشەی کە دواکەوتوو دەگات بە نەخۆشخانە، ئەو گەنجەی کە دەرفەتی کارکردنی نییە، ئەو پەیمانکارەی کە لە بەردەوامبوونی چالاکییەکەی پاشگەز دەبێتەوە و ئەو پزیشکەی کە ئامادە نییە لە ناوچەکە بمێنێتەوە، هەموویان شێوە جیاوازەکانی یەک کێشەن.
بۆیە پرسیاری سەرەکی تەنها ئەمە نییە کە چەند نەخۆشخانەیەک لە ناوچە کوردنشینەکان دروست کراوە. پرسیارە دژوارتەرەکە ئەمەیە: ئایا بارودۆخێک دابین کراوە کە ئاسایش، سەرمایە، نیروی پسپۆڕ و خزمەتگوزارییە گشتییەکان بتوانن لەم ناوچانەدا بمێننەوە؟
وەڵامی ئەم پرسیارە لەوانەیە زیاتر لە زۆرێک لە ئامارەکانی پارێزگا نیشان بدات کە دووریی ڕاستەقینەی ئەم ناوچانە لە پەرەپێدان چەندە
