زنان؛ شعار برابری و واقعیت تبعیض
وضعیت زنان در گروه مسلح دمکرات چگونه بود؟
من فقط یک مورد دیدم که به نفع یک زن بود؛ زمانی که زنی با شوهرش مشکل داشت، از او حمایت کردند. البته حتی در همان مورد هم ممکن بود انگیزه دیگری در میان باشد. شاید به آن زن چشم داشتند و او را طعمه‌ای می‌دیدند که می‌خواستند به شکلی او را برای خودشان نگه دارند. زن در آن محیط گاهی به چشم یک کالا دیده می‌شد، اما تلاش می‌کردند این نگاه و رفتار چندان علنی نشود.
در کمیته مرکزی تقریباً همه مرد بودند. شاید دو زن حضور داشتند، اما تعداد زنان بسیار کم بود. هر ارگانی که می‌رفتی، مسئولش مرد بود. مردها اجازه نمی‌دادند زنان رئیس شوند.
در اساس‌نامه درباره رفتار با زنان نوشته شده بود، اما در عمل اجرا نمی‌شد. کسی نبود بگوید: «این قانون خودتان است؛ خودتان نوشته‌اید و برایش کنگره برگزار کرده‌اید. »
آیا در برخوردهای روزمره هم تبعیض علیه زنان را تجربه کردید؟
بله. مثلاً خانمی می‌گفت فلان چیز را لازم دارم و و برای گرفتن وام به حسابداری یا امنیت مراجعه کرده بود. درخواستش این بود که وام بگیرد و ماهانه از حقوقش کم کنند. اما آن آقایی که درخواست وام را بررسی می‌کرد، به او گفته بود: «چرا وام می‌خواهی؟ بیا خودم به تو می‌دهم؛ با من باش. »
این نوع برخوردها نشان می‌داد که زن‌ها در موقعیتی برابر قرار نداشتند. در جایی که باید درخواست وام یا کمک مالی بررسی می‌شد، از موقعیت فردی سوءاستفاده می شد
از خشونت علیه زنان هم در اردوگاه خبر داشتید؟
یکی از دخترها آنجا مورد تجاوز قرار گرفت. وقتی فهمیدند، واکنششان این بود که آن پیشمرگه را اخراج کنند. اما بعد از مدتی برگشت و دوباره پیشمرگه شد. آن دختر خودش را کشت.
برای من این اتفاق خیلی تلخ بود. وقتی از زن، زندگی، آزادی حرف می‌زدند، در عمل زن‌ها چنین وضعیتی داشتند. آزادی‌ای که از آن صحبت می‌شد، برای زنان به معنای امنیت و احترام نبود.
در آموزش‌ها درباره مفاهیمی مانند برابری، سکولاریسم و فدرالیسم هم صحبت می‌شد؟
بله، درباره فدرالیسم، سکولاریسم و مفاهیم سیاسی مختلف صحبت می‌کردند. گاهی با خودم فکر می‌کردم این مفاهیم در عمل چه معنایی دارند.
مثلاً دختری حدود ۱۳ ساله از روستاهای دورافتاده مریوان آمده بود. او از دست نامزد ۵۰ ساله‌اش فرار کرده بود. نه خواندن بلد بود و نه نوشتن. بعد برای چنین دختری از مفاهیم پیچیده سیاسی صحبت می‌کردند.
سؤال من این بود که این مفاهیم چه کمکی به زندگی واقعی او می‌کنند؟ او قبل از هر چیز به امنیت، آزادی، آموزش و زندگی عادی نیاز داشت.
یعنی افراد کم‌سن‌وسال هم آنجا بودند؟
بله، خیلی زیاد. بیشتر آن‌ها زیر هجده سال بودند. حتی افراد سیزده‌ساله هم آنجا حضور داشتند و با آن‌ها برخوردهای بسیار تندی می‌شد.
آن‌ها هم مانند دیگران مجبور بودند نگهبانی بدهند و کارهای طاقت‌فرسا و بیگاری انجام بدهند. اما اگر فرد دختر بود، شرایط حتی سخت‌تر می‌شد. دختران در موقعیتی آسیب‌پذیر قرار می‌گرفتند و ممکن بود به طعمه‌ای برای فرماندهان تبدیل شوند؛ فرماندهانی که به آن‌ها چشم طمع داشتند و معلوم نبود چه بلایی بر سرشان بیاورند. در نهایت، آن‌ها قربانی این شرایط می‌شدند. از طرفی، چون پشتوانه و حامی نداشتند، جرئت نمی‌کردند درباره آنچه بر سرشان می‌آمد حرفی بزنند. ولی خب این برخلاف قانون بود اما چه قانونی ؟! مگر اصلا قانونی اجرا می شد !
کار، نگهبانی و زندگی بدون انتخاب
بخش عمده زندگی روزمره افراد چه بود؟
نگهبانی، آشپزی، نظافت و کارهای اردوگاه. آموزش سیاسی و نظامی بود، اما بخش دیگری از زندگی همان کارهای روزمره و مسئولیت‌هایی بود که باید انجام می‌دادیم.
من اسم این بخش را «بردگی» گذاشته‌ام. نه اینکه بخواهم اصطلاح خاصی به کار ببرم؛ منظورم این است که عملاً در وضعیتی بودیم که باید کار می‌کردیم، نگهبانی می‌دادیم و از دستورها تبعیت می‌کردیم، بدون اینکه حق انتخاب یا اعتراض واقعی داشته باشیم.
اگر از برابری حرف می‌زدند، در تحمل رنج و فشار همه برابر بودند؛ اما فرماندهان و افراد خاص از این شرایط جدا بودند.
آیا افراد با انگیزه‌های متفاوت به اردوگاه می‌آمدند؟
بله. خیلی‌ها نه برای مبارزه یا ایدئولوژی، بلکه به دلایل دیگری آمده بودند. بعضی‌ها درگیر اعتیاد بودند و آنجا برایشان شبیه کمپ ترک اعتیاد شده بود. برخی توانسته بودند اعتیادشان را ترک کنند. برای بعضی‌ها حتی یک وعده غذا یا دور شدن از شرایط قبلی زندگی مهم بود.
در کنار این افراد، کسانی هم بودند که به دلیل مشکلات مالی، پرونده قضایی یا ترس از دستگیری آمده بودند. همه در یک محیط قرار داشتند، بدون اینکه شرایط و نیازهایشان به‌درستی تفکیک شود.
من فکر می‌کنم بسیاری از کسانی که آنجا بودند، قبل از آمدن به اردوگاه در جامعه خودشان هم تنها و طردشده بودند. کسی دنباله‌روشان نبود یا کسی را نداشتند که برای بازگشتشان تلاش کند.
چرا از آنجا خارج شدم؟
چه چیزی باعث شد تصمیم بگیرید از آنجا خارج شوید؟
من ترسی از تجاوز نداشتم؛ بلد بودم از خودم مراقبت کنم. از کار کردن و نگهبانی دادن هم ابایی نداشتم. به قیمت سه وعده غذای گرم، می‌ارزید.
اما وقتی به جایی می‌رسی که خود زندگی برایت دردسر می‌شود، دیگر فقط غذا یا کار مهم نیست. چیزهای دیگری برایت اهمیت پیدا می‌کند؛ موجودیت، حس بودن و عدالت.
نه آن عدالت‌هایی که از برابری حرف می‌زنند و در نهایت به همان ایدئولوژی و ساختار فرماندهی ختم می‌شوند. برای من عدالت یعنی بیتا بتواند یک لقمه نان داشته باشد و بتواند حرف بزند. اگر قانونی هست، برای همه باشد؛ نه اینکه فرمانده هر کاری می‌خواهد انجام دهد و تو حتی نتوانی از او شکایت کنی.
بعد از بازگشت، نگاهتان به آن تجربه تغییر کرد؟
بله. من حالا در دانشگاه حقوق می‌خوانم. بعد از بازگشت و مدتی که به اصطلاح سرم به سنگ خورد، فهمیدم اگر قرار است حقی بگیرم، باید همین‌جا برای آن تلاش کنم. تصمیم گرفتم وکیل شوم.
در این مدت، چیزهای زیادی درباره حقوق یاد گرفته‌ام. حالا که عقب‌تر می‌ایستم و به آن دوران نگاه می‌کنم، بسیاری از رفتارهایی را که آنجا تجربه کردم، تحقیرآمیز و تبعیض‌آمیز می‌بینم.
دوم اردیبهشت به ایران برگشتید؟
بله. بعد از بازگشت، مدتی دنبال کارهای پرونده‌ام بودم و بعد به فکر ادامه تحصیل افتادم. حالا می‌خواهم حقوق بخوانم و مسیر زندگی‌ام را عوض کنم.
جمع‌بندی
روایت بیتا هادی قروخی از تجربه حضور در گروه مسلح دمکرات، از شرایط فقر و آسیب‌پذیری خانوادگی آغاز می‌شود؛ شرایطی که او را به وعده زندگی بهتر در اردوگاه امیدوار کرد. اما آنچه در ادامه روایت می‌کند، تجربه‌ای از محدودیت آزادی فردی، اطاعت اجباری از دستورها، تبعیض در تقسیم مسئولیت‌ها، دسترسی محدود به تلفن و رسانه‌های آزاد، مشکلات بهداشتی و برخوردهای نابرابر با زنان است.
در روایت او، میان شعارهای برابری و عدالت و مناسبات روزمره اردوگاه فاصله‌ای جدی وجود داشت. بیتا از ساختاری سخن می‌گوید که در آن فرماندهان اختیار گسترده داشتند، افراد امکان اعتراض مؤثر نداشتند و روابط و جایگاه افراد بر تقسیم مسئولیت‌ها و شرایط زندگی تأثیر می‌گذاشت.
این تجربه، پرسش‌هایی اساسی درباره کرامت انسانی، آزادی فردی، حق دسترسی به اطلاعات، حق برخورداری از بهداشت، برابری زنان و مردان و پاسخ‌گویی مسئولان در ساختارهای مسلحانه مطرح می‌کند.
ویدیو و صوت این گفت‌وگو در آرشیو دیدبان حقوق بشر کردستان ایران نگهداری می‌شود و در صورت درخواست رسمی و کتبی، با رعایت ملاحظات محرمانگی، در اختیار وکلا، مستندسازان و فعالان حقوق بشر قرار خواهد گرفت.
