Cenevre Çağrısı Taahhütnamesinin Hukuki Analizi ve Uygulama Zorlukları; Vaka Çalışması: Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK)

Giriş: Uluslararası insancıl hukuk çerçevesinde, devlet dışı silahlı grupların uluslararası normlara bağlılık taahhütleri, savaşın siviller, özellikle de çocuklar üzerindeki etkilerini azaltmanın önemli bir aracıdır. Bu hukuki araçlardan biri de sivil toplum kuruluşu “Cenevre Çağrısı” (Geneva Call) bünyesinde yürütülen “Çocukların Silahlı Çatışmaların Etkilerinden Korunmasına İlişkin Taahhütname”dir. Bu makale, 2015 yılında “Kürdistan Özgürlük Partisi – PAK” tarafından imzalanan belgeyi incelemekte ve söz konusu taahhütleri saha gerçekleri ile insan hakları ihlali raporlarıyla karşılaştırmaktadır.

1. Belgenin Teknik Özellikleri ve İmzacısı Olan Taraflar

• Belge Başlığı: Çocukların Silahlı Çatışmaların Etkilerinden Korunmasına İlişkin Cenevre Çağrısı Taahhütnamesi.

• İmza Tarihi: 28 Haziran 2015.

• İmza Yeri: Cenevre Cumhuriyeti ve Kantonu, İsviçre.

• İmza Atan Taraf: Kürdistan Özgürlük Partisi (PAK).

• İmza Atan Temsilci: Parti Başkan Yardımcısı sıfatıyla Hüseyin Yazdanpanah.

• Şahitler ve Gözlemciler: Belgelerin hamisi olarak Eric Evans (Cenevre Çağrısı Operasyon Direktörü) ve Anja Wyden Guelpa (Cenevre Kantonu Şansölyesi).

📥 [Cenevre Çağrısı Taahhütnamesinin Tam Metni ve Orijinal Belgesinin PDF Dosyasını İndirin – Kürdistan Özgürlük Partisi] (Araştırmacıların ve insan hakları aktivistlerinin erişimi için orijinal belge eklenmiştir)

2. Belgenin Temel Temaları ve Yükümlülükleri

Bu belge, Kürdistan Özgürlük Partisi’ni yüksek insan hakları standartlarına uymaya zorunlu kılan 16 maddeden oluşmaktadır. Ana sütunları şunlardır:

• Çocuk Asker Devşirmenin Kesinlikle Yasaklanması: İster gönüllü ister zorunlu olsun, çocukların (18 yaş altı bireylerin) çatışmalarda kullanılması ve devşirilmesinin yasaklanması (Madde 1 ve 2).

• Çocuk Tanımı: Çocukluk sınırı olarak 18 yaş uluslararası standardının kabul edilmesi ve şüpheli durumlarda kişinin çocuk olduğu varsayımıyla hareket edilme zorunluluğu.

• Serbest Bırakma ve Rehabilitasyon: Çocukların askeri saflardan ayrılması ve uzman kuruluşlarla iş birliği içinde sivil hayata dönüşlerinin kolaylaştırılması taahhüdü (Madde 6).

• İnsani Erişim: Çocukların eğitime, tıbbi bakıma erişiminin ve aile birleşiminin kolaylaştırılması (Madde 7).

• Denetimi Kabul Etme: Cenevre Çağrısı ve diğer bağımsız kuruluşların taahhütlere uyumu izlemesine ve doğrulamasına izin verilmesi (Madde 9).

3. Karşılaştırmalı Analiz: Kağıt Üzerindeki Taahhütler Saha Gerçeklerine Karşı

Bu belgenin imzalanmasının üzerinden yaklaşık on yıl geçmesine rağmen, İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün (IKHRW) belgeli verileri, “belge metni” ile bu grubun “saha performansı” arasında derin bir uçurum olduğunu ortaya koymaktadır. Bu çelişki üç alanda analiz edilebilir:

A) Çocuk Asker Devşirmenin Sürmesi ve Seçmeli Protokol İhlali

IKHRW tarafından kaydedilen raporlara göre, PAK grubunun askeri yapısı içinde 18 yaşın altındaki bireylerin bulunduğuna dair çok sayıda vaka belgelenmiştir. Birleşmiş Milletler İzleme ve Raporlama Mekanizması (MRM) standartlarına göre bu eylem, silahlı çatışmalarda çocuk haklarının açık bir “Ağır İhlali” (Grave Violation) niteliğindedir. Askeri kamplarda gençlerin varlığını meşrulaştırmak için alternatif terimlerin kullanılması, bu taahhütnamenin 3. maddesini açıkça ihlal etmektedir.

B) İnsani Erişimin Engellenmesi

BM Genel Sekreteri’nin Çocuklar ve Silahlı Çatışmalar Özel Temsilcisi’nin (SRSG-CAAC) Guidance Note 2025 belgesine göre, bir çocuğun ailesiyle iletişim kurmasının engellenmesi ve sivil eğitimden mahrum bırakılması, “insani erişimin engellenmesi” kapsamına girer. İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün belgeleri, PAK’ın birçok vakada üye çocukların İran’daki aileleriyle iletişim kurmasını engellediğini göstermektedir. Bu eylem, taahhütnamenin 7. maddesinin ihlali olmasının yanı sıra “Keyfi Özgürlükten Yoksun Bırakma” (Arbitrary Deprivation of Liberty) olarak kabul edilir.

C) Şeffaflık ve Bağımsız Denetim Eksikliği

Belgenin 9. maddesi, grubu bağımsız denetimleri kabul etmekle yükümlü kılmaktadır. Ancak bugüne kadar uluslararası kuruluşlar tarafından, çocukların Irak Kürt Bölgesel Yönetimi’ndeki bu grubun kamplarından tamamen çıkarıldığını doğrulayan hiçbir şeffaf ve bağımsız rapor yayınlanmamıştır. İnsan hakları örgütlerinin bu kamplara erişiminin olmaması, belgede yer alan iddiaların güvenirliğini zedelemektedir.

4. Hukuki Sonuç

Hüseyin Yazdanpanah tarafından imzalanan belge, görünüşte uluslararası meşruiyete doğru bir adım olsa da, uluslararası hukuk açısından grubun komutanlarının işlenen ihlallere ilişkin cezai sorumluluğunu ağırlaştırmaktadır. Bu taahhütnamenin imzalanması, çocuk asker devşirme yasağına dair “tam bir farkındalık” anlamına gelir; dolayısıyla 2015 yılından sonra bu grupta çocukların bulunduğuna dair belgelenmiş her türlü rapor, uluslararası mahkemelerde bir “savaş suçu” kanıtı olarak sunulabilir.

Nihai Öneri

Bu belgenin bir propaganda aracından hukuki bir gerçekliğe dönüşmesi için şunlar esastır:

1. PAK grubu kamplarını denetlemek üzere UN-MRM gözetiminde bağımsız bir komite kurulmalıdır.

2. 18 yaşın altındaki tüm bireyler kayıtsız şartsız Uluslararası Kızılhaç Komitesi’ne (ICRC) veya sivil toplum kuruluşlarına teslim edilmelidir.

3. Ailelerin çocuklarına erişim hakkı, tartışılamaz bir insani ilke olarak tanınmalıdır.