Yazar: Dr. Heybetullah Nejandimanesh (Allame Tabatabai Üniversitesi Öğretim Üyesi)
Amerika Birleşik Devletleri tarafından yürütülen saldırgan “Ramazan Savaşı”nın bir kısmı, üçüncü taraf devletlerin ve özellikle bazı komşu ülkelerin topraklarından gerçekleştirilmiştir. Burada şu soru ortaya çıkmaktadır: Uluslararası hukuk bu devletlerin eylemlerini nasıl değerlendirmektedir? Belirtmek gerekir ki, bu devletlerin eylemlerinin uluslararası hukuk açısından incelenmesi, ABD ve İsrail devletleri ile yetkililerinin uluslararası ve cezai sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
A: Saldırıdan Kaçınma ve Başka Bir Devlete Zarar Vermeme Yükümlülüğü
1. Birleşmiş Milletler Şartı Birleşmiş Milletler Şartı uyarınca, tüm üye devletler herhangi bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasi bağımsızlığına karşı kuvvet kullanmaktan veya kuvvet kullanma tehdidinden kaçınmakla yükümlüdür. Bu yükümlülük sadece ihtilafın taraflarıyla sınırlı değildir; İran’ın komşu devletleri, İran’a karşı kuvvet kullanılmasına yönelik her türlü yardım, destek ve katılımdan kaçınmak zorundadır. Şart’ın temel amaçlarından biri, “saldırı eylemlerini bastırmak” için kolektif önlemler almaktır.
2. Trail Smelter İlkesi Tanınmış bir hukuki ilke uyarınca, “Hiçbir devlet, kendi topraklarının başka bir devlet veya varlık tarafından başka bir devlete zarar vermek amacıyla kullanılmasına izin vermemelidir.” ABD ve İsrail’in BM Güvenlik Konseyi yetkisi olmaksızın silahlı kuvvet kullanması açık bir “Saldırı Eylemi” (Act of Aggression) örneğidir ve üslerini tahsis eden komşu devletler bu hukuka aykırı eyleme ortaktırlar.
3. Saldırının Tanımına İlişkin Karar (3314) Genel Kurul’un 3314 (1974) sayılı Kararının 3. maddesine göre, saldırı teşkil eden eylemlerden biri şudur: “Bir devletin, başka bir devletin emrine verdiği topraklarının, o devlet tarafından üçüncü bir devlete karşı saldırı eylemi gerçekleştirmek amacıyla kullanılmasına izin vermesi.” Dolayısıyla, İran’ın komşu devletlerinin eylemi tek başına bir “Saldırı Eylemi” teşkil eder.
4. Askeri Saldırıyı Yasaklayan Emredici Norm (Jus Cogens) Askeri saldırı yasağı emredici bir normdur (Jus Cogens) ve uluslararası toplumun tamamına karşı bir yükümlülük (Erga Omnes) doğurur. Komşu devletler, ABD askeri uçaklarının teçhizat taşımak veya saldırı düzenlemek amacıyla kendi hava sahalarından geçmesini engellemekle bile yükümlüydüler. Resmi bir muhalefetin olmaması, uluslararası hukuka aykırı bir eylemin işlenmesini kolaylaştırmak olarak yorumlanır.
B: Üçüncü Taraf Devletlere Karşı İran’ın Meşru Müdafaa Hakkı
BM Şartı’nın 51. maddesi uyarınca İran, doğal bir meşru müdafaa hakkına sahiptir. Saldırıların bir kısmının komşu devletlerin topraklarından kaynaklandığı göz önüne alındığında, tehlike bertaraf edilene ve saldırıların tekrarlanmayacağından emin olunana kadar İran’ın kendini savunmaya devam etmesi hukuki bir haktır. Komşu devletler uğranılan zararları ABD’den talep etmeli ve İran’dan resmen özür dilemelidir.
C: Saldırı Bağlamında Savaş Suçları
Askeri saldırı, savaş suçları ve soykırım için zemin hazırlar. Komşu ülkelerin topraklarından yönlendirilen Minab’daki Şecere-i Tayyibe İlkokulu’na yönelik kasıtlı saldırı, bariz bir savaş suçudur. Sadece ABD yetkilileri değil, saldırının kendi topraklarından yönlendirildiği komşu devletlerin siyasi ve askeri yetkilileri de cezai sorumluluk taşımaktadır.
D: Uluslararası Sorumluluk ve Hukuki Sonuçlar
Bu devletlerin uluslararası sorumluluğu şunları gerektirmektedir:
Derhal bu hukuka aykırı eyleme son vermeli ve ABD’ye topraklarının kullanılmasına artık izin vermeyeceklerini bildirmelidirler.
İran Devleti’nin uğradığı zararları tazmin etmelidirler.
Hukuki Yollar: İran veya başka bir devlet, yargı yetkisi koşulları sağlandığı takdirde Uluslararası Adalet Divanı’nda (ICJ) dava açabilir. Ayrıca, Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Roma Statüsü’nün kabul edilmesi durumunda, bu ülkelerin yetkililerinin saldırı ve savaş suçları dosyaları savcılığa sevk edilebilir.
