Mid Sweden Üniversitesi Hukuk Fakültesi öğrencisi Donatelo Grgić tarafından kaleme alınan “Uluslararası Koruma Hakkı: İsveç Yabancılar Kanunu’na Göre Kimler Mülteci veya İkincil Koruma Sahibidir ve Kimler Dışarıda Tutulmalıdır?” başlıklı hukuki tez, çağdaş mülteci hukukunun en önemli tartışmalarından birine odaklanmaktadır: Hukuk sistemleri; zulüm, savaş ve insan hakları ihlallerinin mağduru olan bireyler ile ağır suçların işlenmesinde rol oynayan kişileri birbirinden nasıl ayırt etmektedir? 2025 yılında yayımlanan bu çalışma; İsveç Yabancılar Kanunu, 1951 Cenevre Mülteci Sözleşmesi, AB Koruma Yönergesi ve içtihatlar ışığında uluslararası koruma verilme kriterlerini ve bu korumadan mahrum bırakılma hallerini incelemektedir.
Son on yıllarda iç savaşların, devlet dışı silahlı grupların faaliyetlerinin ve zorunlu göç dalgalarının artması, mülteci hukuku sistemini çetin bir soruyla karşı karşıya getirmiştir: Savaş bölgesinden kaçan her birey, geçmişine ve eylemlerine bakılmaksızın uluslararası korumaya hak kazanır mı? Mülteci hukukunun bu soruya yanıtı olumsuzdur. Bu hukuk sistemi mağdurları korumak amacıyla oluşturulmuştur; ancak aynı zamanda ağır suçlara karışmış olabilecek kişilerin sistemi istismar etmesini önleyecek mekanizmalara da sahiptir. Grgić’in araştırması, mülteci hukukunun “koruma ihtiyacı” ile “bireysel sorumluluk” arasında bir denge kurduğunu göstermektedir.
Araştırmaya göre, İsveç hukukunda bir kişinin mülteci olarak tanınabilmesi için ülkesinin dışında bulunması ve haklı bir zulüm korkusu nedeniyle kendi ülkesinin korumasından yararlanamaması veya yararlanmak istememesi gerekmektedir. Bu zulüm; ırk, milliyet, din, siyasi düşünce, cinsiyet, cinsel yönelim veya belirli bir sosyal gruba mensubiyet gibi nedenlere dayanabilir. Ayrıca kişinin işkence, insanlık dışı muamele veya silahlı çatışmadan kaynaklanan ciddi bir zarar görme riski altında olduğu durumlarda “ikincil koruma” statüsü elde etmesi mümkündür.
Ancak aynı hukuki çerçeve, belirli eylemleri gerçekleştirmiş kişiler için kısıtlamalar öngörmektedir. Çalışma, İsveç Yabancılar Kanunu’ndaki uluslararası korumadan hariç tutulma hükümlerini inceleyerek; savaş suçları, insanlığa karşı suçlar, barışa karşı suçlar, ağır siyasi olmayan suçlar veya Birleşmiş Milletler ilkelerine aykırı eylemlerde bulunduklarına dair ciddi şüphe bulunan kişilerin mülteci veya ikincil koruma statüsünden mahrum bırakılabileceğini açıklamaktadır.
Mülteci hukukunun bu boyutu, silahlı grupların faaliyetlerine ve uzun süreli çatışmalara tanıklık etmiş toplumlar için özel bir önem taşımaktadır. Birçok çatışma bölgesinde mağdur ile şiddet faili arasındaki sınır her zaman net değildir. Bir birey bir dönemde baskı veya savaşın mağduru olurken, başka bir dönemde insan hakları ihlalleri işleyen silahlı yapılar içinde yer almış olabilir. Uluslararası mülteci hukuku, bu karmaşık durumu yalnızca etnik, siyasi veya örgütsel aidiyetlere dayanarak değil; bireysel değerlendirme, delillerin incelenmesi ve kişinin somut eylemlerini dikkate alarak çözmeye çalışmaktadır.
İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü (IKHRW) deneyimleri de silahlı grup üyelerinin bireysel sorumluluğu konusunun bölgedeki en önemli insan hakları meydan okumalarından biri olduğunu göstermektedir. IKHRW; çocukların askeri yapılarda kullanılması, genç silahlı grup üyelerinin ölümleri ve sivillerin gördüğü zararlar hakkındaki raporlarında, insan hakları ihlallerinde rol oynayan kişilerin eylemlerinin ve sorumluluklarının incelenmesi gerektiğini vurgulamaktadır. İnsan hakları örgütünün bakış açısına göre, savaş ve şiddet mağdurlarının haklarını savunmak, insan hakları ihlalcilerinin sorumluluğunu görmezden gelmek anlamına gelmemelidir.
Örneğin çocuk savaşçılar konusunda IKHRW, reşit olmayan bireylerin askeri yapılardaki varlığına karşı defalarca uyarıda bulunmuş ve çocukların askeri amaçlarla devşirilmesinin veya kullanılmasının -ilgili grubun siyasi veya etnik söyleminden bağımsız olarak- uluslararası insancıl hukuk ilkelerinin ağır bir ihlali olduğunu vurgulamıştır. Bu mesele mülteci hukuku açısından da büyük önem taşır; çünkü bu tür yapılarla bağlantılı kişilerin uluslararası koruma talebinde bulunması halinde, kişisel rollerinin, farkındalıklarının ve eylemlerinin titizlikle incelenmesi zorunludur.
Grgić’in çalışması ayrıca İsveç’in uluslararası yükümlülüklerini yerine getirmesinde iç hukukunun öneminin altını çizmektedir. İsveç, uluslararası mülteci koruma sisteminin bir üyesi olarak, gerçekten zulüm ve şiddet riski altındaki kişileri korumakla yükümlüdür; ancak aynı zamanda ağır suçlara karışmış kişilere bu korumanın verilmesini önleyecek yasal mekanizmaları da işletmek zorundadır. Bu çerçevede İsveçli yetkili makamlar, yalnızca gerçek mültecileri korumakla değil, sığınma talep edenlerin geçmişlerini ve iddialarını ayrıntılı şekilde incelemekle de sorumludur.
Bu konu, yabancı silahlı gruplarla bağlantılı olabilecek bazı kişilerin Avrupa ülkelerindeki varlığı bağlamında daha da kritik hale gelmektedir. Bir kişinin İsveç’te ikamet etmesi veya uluslararası koruma talep etmesi tek başına bir suç kanıtı değildir; ancak bir kişinin savaş suçlarına veya ağır insan hakları ihlalleri eylemlerine katıldığına dair güvenilir deliller varsa, İsveç hükümeti -uluslararası hukuka bağlı diğer devletler gibi- konuyu yasal kanallardan soruşturmakla yükümlüdür.
Bu araştırmanın insan hakları kurumları için temel dersi, insan hakları savunuculuğunun iki ilkeyi eş zamanlı gözetmesi gerektiğidir: İlk olarak, savaş, baskı ve zulüm mağduru olanların korunması; ikincisi ise uluslararası koruma sisteminin insan haklarını ağır şekilde ihlal edenler için bir sığınağa dönüşmesinin engellenmesidir. Kriz bölgelerinin deneyimleri göstermektedir ki, bireysel sorumluluk ilkesi dikkate alınmaksızın gerçek mağdurlar için adaletin sağlanması mümkün değildir.
