این گزارش بر اساس مقاله «کودکسربازان: در یک درگیری مسلحانه، کودکی کجا میرود؟» نوشته آنا سانچز مونکایو، عضو تیم حقوق کودکان عفو بینالملل اسپانیا، که در ۱۲ فوریه ۲۰۲۵ در وبسایت عفو بینالملل اسپانیا منتشر شده، تنظیم شده است. این مقاله به بررسی تداوم استفاده از کودکان توسط نیروها و گروههای مسلح در منازعات معاصر و پیامدهای حقوق بشری آن در کشورهایی مانند جمهوری دموکراتیک کنگو، سودان، سودان جنوبی و هائیتی میپردازد.
کودکسربازی؛ نقضی که همچنان ادامه دارد
با وجود دههها تلاش بینالمللی برای حفاظت از کودکان در زمان جنگ، استفاده از کودکان توسط نیروها و گروههای مسلح همچنان یکی از جدیترین نقضهای حقوق بشر و حقوق بشردوستانه بینالمللی محسوب میشود.
گزارش عفو بینالملل اسپانیا تأکید میکند که هدفگذاری کودکان در جنگهای معاصر تنها به حضور آنها در میدان نبرد محدود نیست. کودکانی که در ساختار گروههای مسلح قرار میگیرند ممکن است بهعنوان نیروی جنگی، پیامرسان، حامل تجهیزات، نیروی پشتیبانی، جاسوس، یا قربانی خشونتهای جنسی مورد استفاده قرار گیرند. از این منظر، مفهوم «کودک مرتبط با گروه مسلح» گستردهتر از تصویر سنتی «کودکی با اسلحه» است.
بر اساس دادههای سازمان ملل که در این گزارش مورد اشاره قرار گرفته، سال ۲۰۲۳ یکی از بدترین دورهها برای کودکان در مناطق جنگی بود و موارد نقض شدید علیه کودکان نسبت به سال قبل افزایش قابل توجهی داشت. در این میان، جنسیت، سن، قومیت و شرایط اجتماعی از عوامل تعیینکننده در میزان آسیبپذیری کودکان بودهاند.
چرا گروههای مسلح کودکان را جذب میکنند؟
گزارش عفو بینالملل نشان میدهد که جذب کودکان در بسیاری از موارد نتیجه انتخاب آزادانه نیست، بلکه محصول شرایطی مانند فقر، فروپاشی ساختارهای اجتماعی، نبود آموزش، تهدید امنیتی، آوارگی یا فشارهای خانوادگی است.
در سودان و سودان جنوبی، کودکان در شرایطی قرار گرفتهاند که پیوستن به گروههای مسلح برای برخی از آنها راهی برای تأمین نیازهای اولیه یا حفاظت از خود و خانواده تلقی شده است. در چنین شرایطی، حتی زمانی که کودک ظاهراً «داوطلبانه» به یک گروه مسلح میپیوندد، باید مفهوم رضایت واقعی با توجه به شرایط اجباری محیطی بررسی شود.
این گزارش همچنین هشدار میدهد که گروههای مسلح از آسیبپذیری کودکان سوءاستفاده میکنند؛ زیرا کودکان آسانتر تحت تأثیر تبلیغات، فشار ایدئولوژیک یا وعدههای حمایت قرار میگیرند.
جمهوری دموکراتیک کنگو؛ تداوم چرخه جذب اجباری
در شرق جمهوری دموکراتیک کنگو، گسترش گروههای مسلح و تشدید درگیریها موجب افزایش خطر جذب اجباری کودکان شده است. سازمان ملل و نهادهای حقوق بشری نسبت به گزارشهای مربوط به جذب اجباری کودکان، خشونت جنسی، آدمربایی و حمله به غیرنظامیان هشدار دادهاند.
این نمونه نشان میدهد که در مناطق تحت نفوذ گروههای مسلح، کودکان نهتنها قربانی مستقیم خشونت، بلکه به بخشی از ساختار جنگ تبدیل میشوند.
هائیتی؛ کودکانی که میان فقر و خشونت گرفتار شدهاند
گزارش عفو بینالملل درباره هائیتی نشان میدهد که فروپاشی امنیتی و گسترش کنترل گروههای مسلح بر بخشهایی از پایتخت، کودکان را در معرض خطر شدید قرار داده است.
در این وضعیت، بسیاری از کودکان به دلیل فقدان حمایت اجتماعی، نبود آموزش و تهدیدهای امنیتی، به سمت گروههای مسلح کشیده میشوند. گزارش تأکید میکند که کودکان عضو این گروهها باید پیش از هر چیز بهعنوان قربانی دیده شوند، نه صرفاً عامل خشونت.
از کودک مسلح تا کودک قربانی؛ تغییر نگاه حقوق بشری
یکی از مهمترین نکات این گزارش، تغییر رویکرد در نگاه به کودکسربازی است. در چارچوب حقوق بشر معاصر، کودکی که در یک ساختار مسلحانه قرار گرفته، حتی اگر در برخی اقدامات خشونتآمیز مشارکت کرده باشد، ابتدا قربانی شرایطی است که بزرگسالان و ساختارهای مسلح ایجاد کردهاند.
بر همین اساس، برنامههای خلع سلاح، جداسازی، بازپروری و بازگشت اجتماعی کودکان (DDR) باید بر حمایت روانی، آموزش و بازگشت به زندگی عادی تمرکز داشته باشد، نه مجازات کودکانی که در معرض سوءاستفاده قرار گرفتهاند.
تطبیق با پروندههای مستندسازیشده در دیدبان حقوق بشر کردستان ایران
استانداردهای مطرحشده در گزارش عفو بینالملل، اهمیت بررسی مسئله کودکان در ارتباط با گروههای مسلح در مناطق کردنشین ایران و عراق را برجسته میکند.
دیدبان حقوق بشر کردستان ایران در سالهای گذشته در گزارشها و مستندات خود بر موضوعاتی مانند جذب نوجوانان توسط گروههای مسلح، حضور افراد زیر ۱۸ سال در ساختارهای نظامی، آموزشهای نظامی، استفاده تبلیغاتی از نوجوانان و پیامدهای انسانی این روندها تمرکز کرده است.
بر اساس چارچوب ارائهشده در گزارش عفو بینالملل، بررسی کودکسربازی نباید تنها به این پرسش محدود شود که آیا یک نوجوان سلاح حمل کرده است یا خیر؛ بلکه باید پرسید:
-
آیا کودک وارد ساختاری شده که هدف نظامی و عملیاتی دارد؟
-
آیا امکان تصمیمگیری آزادانه برای او وجود داشته است؟
-
آیا ارتباط او با خانواده، آموزش و زندگی عادی قطع شده است؟
-
آیا گروه مسلح از سن پایین او برای اهداف سازمانی استفاده کرده است؟
در پروندههای مربوط به برخی گروههای مسلح کردی، از جمله گزارشهای دیدبان درباره حضور نوجوانان در اردوگاههای گروه کومله، پرونده فریدون صالحی (فردین صالحی) و گزارشهای مرتبط با جذب نیروهای کمسنوسال در ساختارهای مسلحانه، همین معیارها اهمیت پیدا میکند.
همچنین موضوع تعهدات اعلامشده برخی گروههای مسلح در چارچوب سازوکارهایی مانند «تعهدنامه ژنو کال» درباره عدم استفاده از کودکان، نشان میدهد که حتی گروههای مسلح غیردولتی نیز پذیرفتهاند که جذب و استفاده از افراد زیر سن قانونی، موضوعی مرتبط با مسئولیت حقوقی و اخلاقی آنهاست.
جمعبندی
گزارش عفو بینالملل اسپانیا یادآوری میکند که کودکسربازی یک مسئله صرفاً مربوط به جنگهای دوردست در آفریقا یا خاورمیانه نیست؛ بلکه هرجا که گروههای مسلح فعالیت میکنند، خطر تبدیل کودکان به ابزار جنگ وجود دارد.
تجربه جهانی نشان میدهد که مسئولیت حمایت از کودکان تنها بر عهده دولتها نیست؛ گروههای مسلح غیردولتی نیز موظفاند از جذب، آموزش و استفاده از کودکان خودداری کنند.
بررسی پروندههای مرتبط با مناطق کردنشین نشان میدهد که مسئله اصلی، فراتر از وجود یا عدم وجود یک سلاح در دست کودک است. مسئله اساسی، محروم کردن یک انسان کمسنوسال از حق امنیت، آموزش، رشد طبیعی و آیندهای مستقل است؛ موضوعی که باید در مرکز هر بررسی حقوق بشری درباره کودکان در منازعات مسلحانه قرار گیرد.
Link: https://www.es.amnesty.org/en-que-estamos/blog/historia/articulo/ninos-y-ninas-soldado-donde-queda-la-infancia-en-un-conflicto-armado
