بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی لە هەمبەر بەکارهێنانی منداڵان لە ململانێکاندا

بەپێی کۆنفرانسی مافەکانی منداڵ و پرۆتۆکۆلی ئارەزوومەندانەی سەبارەت بە بەشداریی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا، ڕاکێشان و بەکارهێنانی کەسانی ژێر ١٨ ساڵ لە ململانێ چەکدارییەکاندا لەلایەن گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکانەوە بە تەواوی قەدەغەیە و دەوڵەتان موچەون بە پێشگیریکردن، بەتاوانناسین لە ناوخۆ و گرتنەبەری ڕێوشوێنی کاریگەر بۆ ڕاگرتنی ئەم پرۆسەیە.

بەپێی ڕاپۆرتی دیدبانی مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران (IKHRW)، «عەلی ئەحەدی»، ئەندامی دەستەی زانستیی کۆلێژەکانی فارابی لە زانکۆی تاران، لە یادداشتێکدا بەدواداچوونی بۆ ڕەهەندە یاسایییەکانی بەکارهێنانی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا کردووە.

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیییەوە (IHL)، پاراستنی مەدەنییەکان و بەتایبەت منداڵان یەکێکە لە بنەما سەرەکییەکان لە کاتی شەڕدا. هێرشکردنە سەر قوتابخانەکان، نەخۆشخانەکان، ماڵەکانی نیشتەجێبوون و ناوەندەکانی فریاگوزاری، مەگەر ئەوەی کە سروشتێکی سەربازییان وەرگرتبێت، دەکرێت وەک پێشێلکارییەکی جددیی بنەماکانی جیاکاری، هاوسەنگی و وریایی لە پرۆتۆکۆلی یەکەمی پاشکۆی کۆنفرانسی ژنێڤی ١٩٤٩ هەمبەر بکرێت. ئەم بنەمایانە لایەنە ناکۆکەکان پابەند دەکەن کە جیاکارییەکی ڕوون لە نێوان ئامانجە سەربازییەکان و مەدەنییەکاندا بکەن و لە گەیاندنی زیانی ناهاوسەنگ بە مەدەنییەکان خۆیان بەدوور بگرن.

یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی هەروەها هێرشکردنە سەر ژێرخانە حەیاتییەکان وەک دامەزراوەکانی ئاو، کارەبا، ناوەندەکانی دەرمان و سەرچاوە پێویستەکانی تری بۆ مانەوەی مەدەنییەکان قەدەغە دەکات؛ تێکدانی ئەم ژێرخانانە دەکرێت کاریگەری ڕاستەوخۆ و درێژخایەنی لەسەر مافە بنەڕەتییەکانی دانیشتووانی مەدەنی، بەتایبەت منداڵان هەبێت.

لە پاڵ ئەم چوارچێوە یاسایییەدا، ڕاپۆرتی دامەزراوە باوەڕپێکراوە نێودەوڵەتییەکانیش بوونی شێوازە بەڵگەدارەکانی بەکارهێنانی منداڵان لە ململانێکاندا پشتڕاست دەکەنەوە. ڕێکخراوی دیدبانی مافی مرۆڤ (HRW) لە ڕاپۆرتەکانی خۆیدا دەربارەی عێراق ڕایگەیاندووە کە هەندێک گرووپی چەکدار لە ناوچە جیاجیاکاندا، لەوانە پێکهاتەکانی پەیوەندیدار بە گرووپە چەکدارە کوردییەکان، دەستیان داوەتە ڕاکێشان و بەکارهێنانی کەسانی ژێر ١٨ ساڵ.

ئەم ڕاپۆرتانە حاڵەتەکانی مەشق و ڕاهێنانی سەربازی، پاسەوانی و بەشداری لە چالاکییە چەکدارییەکاندا دەگرێتەوە. دیدبانی مافی مرۆڤ جەختی کردووەتەوە کە تەنانەت “ڕەزامەندی ڕواڵەتی” منداڵان، لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیدا، شەرعیەت ناداتە ئەم جۆرە بەکارهێنانە و ئەم مژارانە دەکرێت وەک نموونەی پێشێلکاری جددیی یاساکانی شەڕ سەیر بکرێن.

سەبارەت بە سووریاش، هەمان دامەزراوە ڕاپۆرتگەلێکی بڵاوکردووەتەوە کە تێیدا ئاماژە بە بەکارهێنانی منداڵان لە پێکهاتە سەربازییەکانی پەیوەندیدار بە هەندێک هێزی نادەوڵەتی کراوە. لەم ڕاپۆرتانەدا، بەردەوامیی ڕاکێشانی منداڵان سەرەڕای بەڵێنە فەرمییەکان بۆ ڕاگرتنی ئەم پرۆسەیە، وەک نیگەرانییەکی جددیی مافی مرۆڤ خراوەتە ڕوو. ڕاپۆرتە ساڵانەکانی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان دەربارەی “منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا” ئەم شێوازەی لە چەندین وڵاتدا، لەوانە عێراق و سووریا، پشتڕاست کردووەتەوە.

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە، کۆنفرانسی مافەکانی منداڵی ١٩٨٩ دەوڵەتانی پابەند کردووە بە پاراستنی تایبەتی منداڵان لە کاتی ململانێکاندا. پرۆتۆکۆلی ئارەزوومەندانەی ئەم کۆنفرانسە دەربارەی بەشداریی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا (٢٠٠٠) بە ڕوونی، ڕاکێشانی کەسانی ژێر ١٨ ساڵ لەلایەن گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکانەوە قەدەغە دەکات و دەوڵەتان پابەند دەکات بە گرتنەبەری ڕێوشوێنی یاسایی و جێبەجێکاری بۆ ڕێگریکردن لەم جۆرە کارانە.

بەکارهێنانی منداڵان وەک ئامرازی پاراستن یان قەڵغانی مرۆیی لە یاسای نێودەوڵەتی مرۆییدا قەدەغەیە و لە کاتی هاتنەدیی مەرجی تایبەتدا، دەکرێت لە چوارچێوەی پەیماننامەی ڕۆمای دادگای تاوانی نێودەوڵەتیدا وەک تاوانی شەڕ لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت.

لە ئاستی بەرپرسیارێتی دەوڵەتاندا، یاسای نێودەوڵەتی بڕیار دەدات کە دەوڵەتانی خانەخوێ یان ئەو دەوڵەتانەی کە کۆنترۆڵی کاریگەریان بەسەر خاکی خۆیاندا هەیە، موچەون لە گرتنەبەری ڕێوشوێنی گونجاو و چاوڕوانکراو بۆ ڕێگریکردن لە چالاکیی گرووپە چەکدارەکان و پاراستنی مافەکانی منداڵان. کەمتەرخەمی جددی و بەردەوام لە جێبەجێکردنی ئەم ئەرکانەدا، بەپێی بارودۆخ و ئاستی ئاگاداری و توانای دەستێوەردان، دەکرێت ببێتە بنەمایەک بۆ بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی دەوڵەتان.

بەکورتی، دەستکەوتەکانی دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ و ڕاپۆرتەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان نیشان دەدەن کە پرسی منداڵانی سەرباز لە هەندێک ناوچەی ململانێدا دیاردەیەکی کاتی و پەڕش و بڵاو نییە، بەڵکو شێوازێکی دووبارەبووەوەیە کە پێویستی بە چاودێری سەربەخۆ، دەستڕاگەیشتنی مەیدانیی لیژنەکانی ڕاستی دۆزینەوە و جێبەجێکردنی کاریگەری بەڵێنە نێودەوڵەتییەکانی دەوڵەتان و لایەنە ناکۆکەکان هەیە.

سەرچاوەکان و ئاماژە یاسایییەکان

• دیدبانی مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران (IKHRW) — ئەرشیفە یاسایییەکان و بەڵگەنامە ناوچەیییەکان دەربارەی ڕاکێشانی منداڵان.

• Human Rights Watch (HRW) — ڕاپۆرتە گشتگیرەکان دەربارەی ڕاکێشان و بەکارهێنانی کەم تەمەنەکان لە عێراق و سووریا.

• سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان — ڕاپۆرتە ساڵانەکانی دەربارەی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا.

• کۆنفرانسەکانی ژنێڤی ١٩٤٩ و پرۆتۆکۆلی یەکەمی پاشکۆ — یاساکانی پەیوەندیدار بە جیاکاری، هاوسەنگی، وریایی و شوێنە مەدەنییەکان.

• کۆنفرانسی مافەکانی منداڵی نەتەوە یەکگرتووەکان (١٩٨٩) و پرۆتۆکۆلی ئارەزوومەندانەی دەربارەی بەشداریی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا (٢٠٠٠).

• پەیماننامەی ڕۆمای دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) — بڕگەکانی پەیوەندیدار بە تاوانەکانی شەڕ لە هەمبەر ڕاکێشانی منداڵانی سەرباز.