لە تێگەیشتنی نەریتیی یاسای نێودەوڵەتیدا، بەندکردن زۆرجار بە پەیکەری دەوڵەتەوە بەستراوەتەوە؛ پلیس، دادگا، بەندیخانەی فەرمی و نهادە چاودێرەکان. بەڵام جەنگە هاوچەرخەکان ئەم وێنەیەیان ئاڵۆز کردووە. لە زۆربەی ململانێ چەکدارییە ناوخۆییەکاندا، گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان کۆنترۆڵی خاکی، پەیکەری کارگێڕی و تەنانەت سازوکاری قضایی هاوتەریبیشیان دروست کردووە و لە دەرئەنجامدا، ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی بوونەتەوە: بەرپرسیارێتیی ئەوان لە بەرامبەر ئەو کەسانەی لەژێر دەسەڵات یان کۆنترۆڵی ئەواندان چییە؟
کۆمیتەی نێودەوڵەتی خاچی سور (ICRC) لە ڕاپۆرتێکیدا ژێر ناونیشانی «بەندکردن لەلایەن گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکانەوە: پابەندبوونەکان لەسەر بنەمای یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و نموونەکانی شێوازی جێبەجێکردنیان» جەخت دەکاتەوە کە بەندکردن لەلایەن دەوڵەتان و گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکانەوە، ڕاستییەکی حاشاهەڵنەگرە لە زۆربەی جەنگەکانی ئەمڕۆدا. ئەم نهادە لە ساڵی ۲۰۲۱دا خەمڵاندی کە نزیکەی سەد گرووپی چەکدار لە ناوچە جیاوازەکانی جیهاندا کەسانیان لە بەندیخانەکانی خۆیاندا ڕاگرتووە.
لە ڕوانگەی خاچی سورەوە، پرسیاری سەرەکی تەنها ڕەوایەتی سیاسی یان ڕەوشی یاسایی ئەم گرووپانە نیست؛ بەڵکو بابەتەکە، ئەو بەرپرسیارێتییەیە کە لە کۆنترۆڵی کرداری بەسەر چارەنووسی مرۆڤەکاندا دروست دەبێت. کەسێک کە دەکەوێتە ژێر دەسەڵاتی گرووپێکی چەکدار، لە ڕەوشێکی زۆر زیانپێگەیشتوودا جێ دەگرێت، چونکە ژیان، تەندروستی و کەرامەتی ئەو بە بڕیارەکانی هەمان ئەو نهادەوە بەستراوەتەوە کە ئازادییەکەی سنووردار کردووە.
ڕاپۆرتی خاچی سور دەریدەخات کە بەندکردن لەلایەن گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکانەوە لەگەڵ ئاڵۆزییە یاسایی و کردارییە بەرفراوانەکاندا هاوڕێیە. هەندێک لەم ئاڵۆزییانە لە نەبوونی هۆشیاری بەرامبەر ڕێساکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییەوە سەرچاوە دەگرن؛ ئەو ڕێسانەی کە جەخت لەسەر هەڵسوکەوتی مرۆیی لەگەڵ بەندکراوان، قەدەغەی ئەشکەنجە و هەڵسوکەوتی سووکایەتیکەر، دابینکردنی مەرجەکانی ژیانی شایستە، دەستڕەسی بە چاودێری پزیشکی و دەستەبەرییە ئاساییەکانی دادوەری دەکەنەوە. لە پاڵ ئەوەدا، زۆرێک لە گرووپەکان لە ڕەوشی جەنگدا ڕووبەڕووی کێشە کردارییەکانی وەک کەمی سەرچاوەکان، نەبوونی ژێرخان و نەبوونی سازوکاری چاودێری دەبنەوە.
بەپێی ئەوەش، ڕاپۆرتی خاچی سور خاڵێکی بنەڕەتی ڕوون دەکاتەوە: ئاستەنگە کردارییەکان، بەرپرسیارێتیی یاسایی گرووپە چەکدارەکان لەناو نابات. هر گرووپێک کە توانای سەپاندنی کۆنترۆڵی بەسەر کەسەکاندا پەیدا دەکات، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەوەی کە دەوڵەتە یان ئەکتەرێکی ناپەرلەمانییە، ڕووبەڕووی پابەندبوون لە بەرامبەر کەرامەتی مرۆیی کەسانی ژێر کۆنترۆڵی خۆیدا دەبێتەوە.
ئەم بابەتە لە ناوچە جیاوازەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، لەوانەش ناوچە کوردنشینەکان، گرنگییەکی تایبەتی هەیە. لە ساڵانی ڕابردوودا، ڕاپۆرتگەلێک دەربارەی هەڵسوکەوتی هەندێک لە گرووپە چەکدارە کوردییەکان لەگەڵ کەسانی ژێر کۆنترۆڵیاندا بڵاوبووەتەوە کە پرسیاری جدییان دەربارەی شێوازی ڕەچاوکردنی پێوەرەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی هێناوەتە ئاراوە. ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان لەلایەن دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران دەربارەی کارکردی هەندێک لە گرووپە چەکدارەکان، لەوانەش پارتی ژیانی ئازادی کوردستان (پژاک)، نموونەگەلێکیان هێناوەتە ئاراوە کە لە حاڵەتی پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆدا، دەکرێت لەگەڵ بنەما جەختکراوەکانی خاچی سور دەربارەی پاراستنی کەسانی زیانپێگەیشتوو لە بەرامبەر بەندکردنی خۆسەرانە، هەڵسوکەوتی نەشیاو و بڕینی پەیوەندی لەگەڵ خێزانەکاندا لە دژایەتیدا بێت.
یەکێک لە بابەتە گرنگەکان لەم بوارەدا، پاراستنی منداڵان و مێرمنداڵانە. یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی و مافەکانی مرۆڤ، منداڵان وەک زیانپێگەیشتووترین توێژەکان لە ڕەوشی جەنگدا دەناسن. هەرجۆرە ڕاکێشان، ڕاگرتن یان دانانی منداڵان لە ژینگەی سەربازیدا، بەبێ ڕەچاوکردنی ئەو ناونیشانەی گرووپێک بۆی هەڵدەبژێرێت، مەترسی پێشێلکردنی مافە بنەڕەتییەکانیان زیاد دەکات. دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران لە هەندێک لە ڕاپۆرتەکانی خۆیدا، حاڵەتەکانی ئامادەیی منداڵانی چەکدار لە پەیکەرە سەربازییەکانی گرووپە چەکدارەکان و ڕەوشی ژیانیان لە ناوچە سنوورییەکاندا بەڵگەدار کردووە. ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە پێویستیی بوونی چاودێری سەربەخۆ بۆ ڕەوشی کەسانی کەمتەمەن لە ژینگەکانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکاندا دەردەخەن.
بابەتێکی دیکە، مافی خێزانەکانە بۆ ئاگاداربوون لە چارەنووسی کەسانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکان. یەکێک لە بنەما گرنگەکان لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا، ڕێگری لە بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێی کەسەکان و دەستەبەرکردنی دەستڕەسی خێزانەکانە بۆ زانیاری دەربارەی ڕەوشی کەسە نزیکەکانیان. ئەزموونی زۆرێک لە ململانێکان دەریخستووە کە نەبوونی شەفافیەت دەربارەی چارەنووسی بەندکراوان یان کەسانی بێسەروشوێنکراو، ئازاری خێزانەکان بۆ ساڵانێکی دوورودرێژ بەردەوام دەکات.
نموونە هەرێمییەکان هەروەها دەریدەخەن کە ئەم پرسە سنووردار نیست بە گرووپێک یان جوگرافیایەکی دیاریکراو. بۆ نموونە، ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی (Amnesty International) دەربارەی کارکردی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری سەر بە پارتی یەکێتیی دیموکرات (PYD) لە باکووری سوریا، دەربارەی بەندکردنی خۆسەرانە و پێشێلکردنی دەستەبەرییەکانی دادپەروەری هۆشداری داوە. ئەم نموونانە دەریدەخەن کە پرسی سەرەکی، نە ناسنامەی سیاسی گرووپێک، بەڵکو شێوازی بەکارهێنانی دەسەڵات و ئاستی پابەندبوونیەتی بە پێوەرەکانی مافی مرۆڤ.
بەڵام لە نێوان توێژینەوەکەی خاچی سور و ڕاپۆرتی ڕێکخراوە خۆجێییەکاندا جیاوازییەکی گرنگ بوونی هەیە. ڕاپۆرتی ICRC لەسەر توێژینەوەی مەیدانی، دیالۆگ لەگەڵ گرووپە چەکدارەکان، پشکنینی ڕێکارە ناوخۆییەکان و ئەزموونی کرداریی ئەم نهادە لە هەماهەنگیی مرۆییدا ڕاوەستاوە. لە بەرامبەردا، ڕاپۆرتی نهادە خۆجێییەکانی مافی مرۆڤ زۆرجار پشت بە ئیفادەی قوربانیان، خێزانەکان، شایەتحاڵەکان و بەڵگەنامە بەردەستەکان دەبەستن و بۆ گەیشتن بە پێوەرە سەلمێنەرە بەرزترەکان، پێویستیان بە پشکنین و پشتڕاستکردنەوەی سەربەخۆ هەیە.
سەرەڕای ئەم جیاوازییانە، خاڵی هاوبەشی هەردوو ڕوانگەکە ڕوونە: کاتێک گرووپێکی چەکدار کاریگەری ڕاستەوخۆی لەسەر ژیان و ئازادی کەسەکان دەبێت، ئیتر ناتوانێت تەنها بە پەنابردن بۆ سروشتی سیاسی یان سەربازی خۆی، لە بەرپرسیارێتی مرۆیی و یاسایی دوور بکەوێتەوە.
لە کۆتاییدا، گرنگترین پەیامی ڕاپۆرتەکەی خاچی سور ئەوەیە کە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی بۆ دەوڵەتان و گرووپە چەکدارە ناپەرلەمانییەکان، دوو پێوەری تەواو جیاواز دروست ناکات. ئەو مرۆڤانەی لە کاتی جەنگدا دەستبەسەر دەکرێن، جیاواز لەوەی کێ دەسەڵاتی بەسەردا هەیە، مافی بەهرەمەندبوون لە هەڵسوکەوتی مرۆیی، ڕێزگرتن لە کەرامەت و کەمترین دەستەبەرییە یاساییەکانیان هەیە. ئاڵۆزی سەرەکی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، دروستکردنی سازوکارێکە کە بتوانێت ئەم بنەمایانە لەو ناوچانەی دەسەڵات لەدەستی ئەکتەرە ناپەرلەمانییەکاندایە بباتە دۆخی کردارییەوە.
