گزارشگر دیدبان حقوق بشر کردستان ایران برای انجام این گفت‌وگوی تصویری به منزل زنی جوان در یکی از محله‌های سنندج رفت؛ زنی که در این گزارش با نام مستعار «تانیا صالحی» و لقب سازمانی «کوسار» معرفی می‌شود. او در گفت‌وگو از سال‌هایی گفت که به عضویت حزب حیات آزاد کردستان، پژاک، درآمد؛ از شرایط خانوادگی و زناشویی‌ای که در تصمیمش نقش داشت، از تأثیر رسانه‌ها و روایت جنگ با داعش، از زندگی در ساختار تشکیلاتی و از مرگ یا ناپدیدشدن دوستانی که سرنوشتشان هنوز برای او روشن نیست.
تانیا تأکید کرده است که به‌دلیل ترس از پیامدهای احتمالی، هیچ تصویر، صدای ضبط‌شده یا نام واقعی‌ای از او منتشر نشود. او می‌گوید از پژاک می‌ترسد و باور دارد که این تشکیلات ممکن است دست به اقداماتی بزند که پیش‌بینی‌پذیر نیست. به همین دلیل، در این گزارش از نام‌های مستعار استفاده شده و جزئیاتی که می‌توانند هویت او یا نزدیکانش را آشکار کنند، حذف یا کلی‌تر بیان شده‌اند. این گزارش روایت شخصی اوست از تجربه ی مستقیم او از سال های حضورش در مقر های کوهستانی پژاک.
تصمیمی که از یک بحران شخصی آغاز شد
تانیا می‌گوید در نوجوانی به ادامه تحصیل علاقه داشت و امیدوار بود در دانشگاهی در تهران درس بخواند. به گفته او، خانواده‌اش در بسیاری از زمینه‌ها با او رفتار محترمانه‌ای داشتند، اما با رفتن او به تهران موافق نبودند. او در آن دوره احساس می‌کرد انتخاب‌هایش محدود است و ازدواج را راهی برای مستقل‌شدن و ادامه تحصیل می‌دید. این تصمیم، به روایت او، بیش از آنکه حاصل برنامه‌ای روشن برای آینده باشد، در فضای هیجان، لجاجت و تلاش برای یافتن راهی مستقل گرفته شد.
او می‌گوید زندگی زناشویی‌اش از همان ابتدا با اختلاف همراه بود. به گفته تانیا، اختلاف‌ها گاهی به درگیری می‌رسید و در مواردی همسرش او را کتک زده بود. او یک بار از هم جدا شده بودند، اما بعدتر تحت فشار حرف مردم و خانواده‌ها دوباره به زندگی مشترک برگشت. تانیا می‌گوید در آن زمان نه می‌توانست به خانه پدری بازگردد و نه راه روشنی برای ادامه زندگی مشترک پیش روی خود می‌دید. از نگاه او، محدودیت‌های اجتماعی درباره زنی که از همسرش جدا شده، در تصمیمش بی‌تأثیر نبود.
تانیا در عین حال نمی‌خواهد مسئولیت تصمیم خود را کاملاً به گردن همسرش بیندازد. او می‌گوید همسرش پیش‌تر با پژاک ارتباط نداشت و نخستین بار از طریق دوست همسرش که ظاهرا مدتی هم در زندان به سر برده بود با نام این تشکیلات آشنا شد، اما تأکید می‌کند که در نهایت خودش تصمیم گرفت به آن بپیوندد. به گفته او، اختلاف‌های خانوادگی و زناشویی زمینه‌ای برای فرار از وضعیت موجود فراهم کرده بود؛ زمینه‌ای که در کنار عوامل دیگر، او را به انتخابی سوق داد که بعدها درباره آن تجدیدنظر کرد.
رسانه، تصویر جنگ و جاذبه مبارزه با داعش
به روایت تانیا، پس از شنیدن نام این گروه ادامه ی آشنایی‌اش با پژاک از طریق برنامه‌های ماهواره ای و ویدیوهای بود که زندگی اعضا را در کوهستان نشان می‌دادند و در اینستاگرام سبک زندگی آنها را تبلیغ می کرد. او می‌گوید این تصاویر برایش جذاب بودند: زندگی در طبیعت، دورشدن از فشارهای روزمره و تصویری از زنانی که به نظر می‌رسیدند مستقل و توانمندند. او همچنین از شعار هایی درباره حقوق زنان و مسائل کردها یاد می‌کند که به گفته‌اش، در شکل‌گیری تصور اولیه‌اش از تشکیلات نقش داشتند.شعار هایی مثل زن زندگی آزادی.
عامل مهم دیگر، جنگ با داعش بود. تانیا می‌گوید تصاویر حمله داعش به کوبانی و گزارش‌ها درباره کشتار و اسارت ایزدی‌ها در شنگال، به‌شدت بر او اثر گذاشت. او از خشم و اندوه خود در برابر خشونت علیه غیرنظامیان، به‌ویژه زنان و دختران، سخن می‌گوید و توضیح می‌دهد که در آن زمان تصور می‌کرد پیوستن به نیروهایی که با داعش می‌جنگند، راهی برای کمک به قربانیان است، اما این در حالی بود که با حضور در مقر های پژاک با چیزی غیر از آنچه فکر می کرد مواجه شده بود : «پژاک همان داعش اما در لباسی دیگر»
او در بخشی از دوره حضورش در تشکیلات، به گفته خودش، در بخشی اداری و مرتبط با ثبت اطلاعات کشته‌شدگان کار می‌کرد. وظیفه‌اش واردکردن نام‌ها و اطلاعات افرادی بود که از کردستان ایران در جنگ کشته شده بودند. تانیا می‌گوید شمار نام‌هایی که در آن دوره ثبت می‌کرد، برایش ملموس‌کننده هزینه انسانی جنگ بود. این تجربه، به گفته او، در آن زمان باورش را به اهمیت مبارزه تقویت کرد؛ اما سال‌ها بعد، همان مرگ‌ها و فقدان‌ها به یکی از دلایل اصلی تردید و پشیمانی‌اش تبدیل شدند.
تانیا درباره نحوه معرفی پژاک نیز می‌گوید در تبلیغات تشکیلات، بر مفاهیمی مانند دموکراسی، حقوق زنان و مبارزه با داعش تأکید می‌شد. تانیا می گوید آنچه در رسانه‌ها دیده بود، تصویر کاملی از زندگی روزمره و ساختار درونی تشکیلات ارائه نمی‌کرد. این فاصله میان تصویر رسانه‌ای و تجربه‌ای که بعدتر به دست آورد، در روایت او یکی از نقاط عطف زندگی‌اش است.
راهی که به قندیل نرسید؛ بازگشت به زندگی پیشین
تانیا می‌گوید پس از تشدید اختلاف با همسرش، تصمیم گرفت از زندگی مشترک بیرون بیاید و به سمت مناطق تحت حضور پژاک برود. او روایت می‌کند که مخفیانه راهی مریوان شد، اما پیش از آنکه بتواند به مقصد مورد نظر برسد، خانواده‌اش از تصمیم او باخبر شدند و گروهی از نزدیکان در مسیر مانع رفتنش شدند. به گفته او، خانواده‌اش گریه و اصرار کردند که بازگردد. تانیا می‌گوید در نهایت به خانه برگشت؛ نه به این دلیل که اختلاف‌هایش حل شده بود، بلکه چون زیر فشار عاطفی خانواده و در شرایطی که راه دیگری برای خود نمی‌دی، از تصمیمش عقب نشست.
او می‌گوید در آن دوره احساس می‌کرد آینده تحصیلی و زندگی شخصی‌اش از دست رفته است و نمی‌خواست دوباره وارد ازدواجی دیگر شود. با این حال، تجربه تلاش برای رفتن، رابطه‌اش با پژاک را قطع نکرد. او همچنان از طریق شبکه‌های اجتماعی با افراد مرتبط با تشکیلات گفت‌وگو می‌کرد و محتوای رسانه‌ای آن را دنبال می‌کرد. به گفته تانیا، صحبت درباره حقوق زنان و امکان زندگی مستقل، برای او جذاب بود؛ اما تا پیش از بحران نهایی در زندگی زناشویی، هنوز برای رفتن تردید داشت.
تانیا در روایت خود بر این نکته تأکید می‌کند که تصمیمش را نمی‌توان تنها با یک عامل توضیح داد. اختلاف‌های زناشویی، محدودیت‌های خانوادگی و اجتماعی، میل به استقلال، کنجکاوی، تأثیر رسانه‌ها و همدلی با قربانیان جنگ، در کنار یکدیگر بر انتخاب او اثر گذاشتند. او اکنون می‌گوید اگرچه آن زمان دلایلش را برای رفتن قابل دفاع می‌دانست، بعدها فهمید تصویری که از زندگی در تشکیلات داشت با واقعیت مورد تجربه‌اش یکسان نبود.
زندگی تشکیلاتی و فاصله میان تصویر و تجربه
تانیا از دوره‌های آموزشی‌ای یاد می‌کند که، در آنها آموزش نظامی و مباحث ایدئولوژیک در کنار هم ارائه می‌شدند. او می‌گوید موضوعات آموزشی از تاریخ کردها و ایران تا تاریخ تشکیلات را دربر می‌گرفت. در روایت او، زندگی روزمره اعضا بر اساس نیازهای تشکیلاتی در بخش‌های مختلف به کار گرفته می‌شد.
او می‌گوید در ابتدا از فعالیت‌های اداری و رسانه‌ای استقبال می‌کرد و خود را در کار با رایانه و ثبت اطلاعات توانمند می‌دانست. با این حال، به باور او، عضویت در تشکیلات به معنای برخورداری از اختیار کامل برای انتخاب مسیر شخصی نبود. تانیا توضیح می‌دهد که ممکن بود فردی با انگیزه‌ای مشخص وارد شود، اما بعدتر به بخشی دیگر منتقل شود یا از محیط و افرادی که به آنها وابسته شده بود دور بماند. او این جابه‌جایی‌ها و محدودیت در تصمیم‌گیری فردی را بخشی از تجربه‌ای می‌داند که بعدها نگاهش را تغییر داد.
تانیا می‌گوید در زمان حضورش، از برخی اعضا و دوستان نزدیکش انتقادهای تندی می‌شنید و گاه احساس می‌کرد افراد ایرانی در مقایسه با اعضای دیگر با بدگمانی یا برخورد متفاوتی روبه‌رو می‌شوند. این برداشت. با این حال، برای تانیا چنین تجربه‌هایی به احساس انزوا و بی‌اعتمادی دامن زد و او را به بازنگری در تصویری واداشت که پیش از رفتن از تشکیلات در ذهن داشت.
دوستی با «سمیه»؛ نام سازمانی «ژینو»
یکی از محورهای عاطفی روایت تانیا، رابطه نزدیک او با زنی است که در این گزارش با نام مستعار «سمیه» معرفی می‌شود و به گفته راوی، در تشکیلات با نام سازمانی «ژینو» شناخته می‌شد. تانیا می‌گوید رابطه آنها برای دیگران نیز آشکار بود؛ دوستی‌ای که بر گفت‌وگو، همراهی و نوعی اعتماد متقابل استوار شده بود. او سمیه را فردی کم‌حرف، جدی و درون‌گرا توصیف می‌کند؛ کسی که به‌ندرت درباره غم‌ها یا نگرانی‌هایش حرف می‌زد و ترجیح می‌داد بسیاری از مسائل را در خود نگه دارد.
تانیا می‌گوید بارها تلاش کرده بود از دوستش بپرسد چه چیزی آزارش می‌دهد، اما اغلب با سکوت روبه‌رو می‌شد. به یاد می‌آورد که سمیه گاهی در گوشه‌ای می‌نشست و به فکر فرو می‌رفت و حتی با نزدیک‌ترین دوستش نیز درباره آنچه در ذهن داشت، صحبت نمی‌کرد. تانیا احتمال می‌دهد که دلتنگی برای خانواده، نگرانی از آینده یا مسائل خصوصی دیگری در این سکوت نقش داشته باشد، اما می‌پذیرد که هیچ‌گاه پاسخ روشنی دریافت نکرده است.
به روایت تانیا، سمیه به فعالیت نظامی علاقه داشت و می‌خواست در بخش‌های دشوار و عملیاتی حضور داشته باشد. او می‌گوید دوستش از همان ابتدا شخصیتی مستقل و ماجراجو داشت و به‌دنبال تجربه‌هایی بود که در زندگی پیشین خود امکان آن را نمی‌دید. با این همه، تانیا اکنون از خود می‌پرسد آیا این میل به ماجراجویی و استقلال، در کنار شرایط عاطفی و اجتماعی، او را به انتخابی پرخطر سوق داده بود یا نه.
تانیا می‌گوید در بهار سال ۲۰۲۰ خبر کشته‌شدن سمیه را شنید؛ خبری که مدتی پس از واقعه به اعضا اعلام شد. او تاریخ ۳۰ آوریل ۲۰۲۰ را در یادداشت‌های خود ثبت کرده و می‌گوید از نظر زمانی، پیش از اعلام رسمی خبر، احساس کرده بود اتفاقی برای دوستش افتاده است. با این حال، او تأکید می‌کند که اطلاعاتش درباره چگونگی مرگ سمیه کامل نیست و آنچه می‌داند عمدتاً بر اساس خبرهایی است که به او گفته شده‌اند.
تانیا در دفتر خاطراتش برای دوستش نوشته بود که دلش می‌خواهد یک بار دیگر با او صحبت کند و روزهایی را به یاد آورده بود که در کنار هم گذرانده بودند. او می‌گوید هنوز هم گاهی خواب دوستش را می‌بیند و آرزو دارد خانواده او را پیدا کند، با آنها دیدار کند و هر آنچه از زندگی سمیه می‌داند برایشان بازگو کند. تانیا نمی‌داند پیکر دوستش در کجا دفن شده است و می‌گوید همین بی‌خبری، سوگ و دلتنگی او را دشوارتر کرده است.
او می گوید که اعلام‌نکردن آمار کشته‌شدگان و ارائه‌نکردن اطلاعات دقیق درباره ی زمان و چگونگی مرگ آنها و محل نگهداری یا دفن جسدشان، یکی از شیوه‌هایی بوده که در تشکیلات با آن مواجه شده است. این اطلاعات حتی در اختیار خانواده‌های کشته‌شدگان نیز قرار نمی‌گرفت. او این رویه را عاملی می‌داند که خانواده‌ها را در بی‌خبری و بلاتکلیفی نگه می‌داشت و امکان آگاهی از سرنوشت عزیزانشان را از آنها می‌گرفت.
ابهام درباره مرگ و پاسخ‌هایی که کافی نبودند
تانیا می‌گوید پس از شنیدن خبر مرگ سمیه، بارها کوشیده است درباره جزئیات آن پرس‌وجو کند. به گفته او، پاسخ‌هایی که دریافت می‌کردند، این بود که دوستش در جریان درگیری با نیروهای ترکیه کشته شده است و بدون اطلاع یا اجازه فرمانده، به خط مقدم رفته بود. تانیا می‌گوید برخی افراد توضیح داده بودند که سمیه با عجله و پنهانی خود را به درگیری رسانده و گروهی از افراد همراهش نیز کشته شده‌اند.
با این حال، تانیا می گوید روایت رسمی درباره چگونگی مرگ اصلا کامل نیست. او همچنین از مواردی سخن می‌گوید که در آنها مرگ یا جراحت افراد با توضیحاتی متفاوت از آنچه در ابتدا رخ داده، به خانواده‌ها یا دیگران اعلام شده است. این موارد در مصاحبه به‌صورت تجربه های شخصی تانیا بیان شده‌اند.
تانیا می‌گوید در طول حضورش در تشکیلات، شخصاً شاهد نمونه‌هایی بوده که اطلاع‌رسانی درباره مرگ افراد می‌تواند با تأخیر بسیار انجام شده یا توضیحی متفاوت از آنچه شاهدان شنیده‌اند ارائه می شده است. او همچنین احتمال خودکشی یا مرگ در شرایطی غیر از روایت اعلام‌شده را مطرح می‌کند و مواردی را هم به عنوان نمونه مثال می زند. از این رو می‌توان از گفته‌های او نتیجه گرفت که مرگ سمیه احتمالا به دست اعضای تشکیلات رقم خورده یا پنهان‌کاری سازمان‌یافته‌ای در این مورد رخ داده است.
برای تانیا، مسئله فقط یافتن علت مرگ نیست؛ او می‌خواهد بداند دوستش در آخرین روزهای زندگی چه شرایطی داشته، آیا امکان کمک به او وجود داشته و چرا اطلاعات روشنی درباره سرنوشتش در دسترس نیست. این بی‌پاسخی، به گفته او، همچنان با احساس گناه، دلتنگی و خشم همراه است.
ادامه در قسمت دوم …
