حدیث ساعدی، اهل سنندج، می‌گوید فشارهای خانوادگی و محدودیت‌هایی که در دوران نوجوانی تجربه می‌کرد، او را به سمت پیوستن به کومله سوق داد. او پس از ورود به این گروه، با شرایطی روبه‌رو شد که به گفته خودش، با تصورات اولیه‌اش از آزادی و برابری فاصله داشت. ساعدی از تبعیض میان زنان و مردان، برخوردهای متفاوت با اعضا، قوم‌گرایی، محدودیت‌های زندگی روزمره و فاصله میان شعارهای کومله و تجربه عملی خود سخن می‌گوید.
این گفت‌وگوی تصویری را گزارشگر دیدبان حقوق بشر کردستان ایران در منزل حدیث ساعدی و همسرش در سنندج ضبط کرده است. حدیث ساعدی در زمان انجام این گفت‌وگو ۱۹ سال داشت و باردار بود. او و همسرش در شرایط سخت و کمینه‌ی اقتصادی زندگی می‌کردند، اما ساعدی از اینکه دیگر در کومله و در کوهستان نیست، خوشحال بود.
از فشارهای خانوادگی تا تصمیم زودهنگام
حدیث ساعدی، اهل سنندج، در روایت خود از چگونگی آشنایی با کومله می‌گوید که فشارهای خانوادگی و محدودیت‌های اطرافیان، یکی از عوامل اصلی تصمیم او برای پیوستن به این گروه بود. او در آن زمان سن کمی داشت و فقط ۱۶ ساله بود و تجربه کافی برای ارزیابی شرایط پیش رو نداشت.
«به‌خاطر فشارهای خانوادگی و اطرافیانم بود. آن‌ها فکر می‌کردند این فشارها به صلاح من است، ولی من این فشارها را بد می‌دانستم. آن موقع واقعاً بچه‌تر بودم و تجربه‌ام کمتر بود.»
ساعدی می‌گوید در آن دوران، توصیه‌ها و محدودیت‌های خانواده را مانعی برای زندگی خود می‌دانست؛ محدودیت‌هایی مانند اینکه با چه کسی رفت‌وآمد کند، چگونه رفتار کند، چه زمانی به خانه بازگردد و چه حرف‌هایی بزند.
«فکر می‌کردم چیزهایی که به من می‌گویند بد است؛ اینکه این کار را نکن، این‌جوری رفتار نکن، این‌جوری حرف نزن، این ساعت برگرد خانه، با فلان رفیق نگرد. فکر می‌کردم این حرف‌ها به درد من نمی‌خورد. دوست داشتم بروم و از خانواده‌ام و اطرافیانم دور باشم؛ به‌خاطر ذهنیت خیلی بچگانه‌ای که داشتم.»
او می‌گوید تصورش از محیطی که قرار بود به آن بپیوندد، با واقعیت تفاوت داشت. ساعدی در ابتدا فکر می‌کرد در آنجا کسی برای زندگی شخصی او محدودیت ایجاد نخواهد کرد، اما پس از ورود به منطقه، خیلی زود از تصمیم خود پشیمان شد.
«مثلاً فکر می‌کردم کسی کاری با من ندارد و نمی‌گوید این کار را بکن یا آن کار را بکن. ولی این‌جوری نبود. نمی‌دانستم شرایط آنجا این‌جوری است. نمی‌دانستم منطقه نظامی آنجا چگونه است و منطقه چه شرایطی دارد.»
او درباره نخستین روزهای حضورش در منطقه می‌گوید:
«روز بعدی که رفتم آنجا و منطقه را دیدم، سریع پشیمان شدم. گفتم کاش نمی‌آمدم، کاش همان‌جا می‌ماندم. چون به منطقه شهری عادت داشتم و نمی‌توانستم با آن محیط کنار بیایم.»
قوم‌گرایی و فضای پادگانی کومله
ساعدی در ادامه، از آنچه قوم‌گرایی در محیط کومله توصیف می‌کند، سخن می‌گوید. روابط میان اعضا تحت تأثیر وابستگی‌های شهری و قومی قرار داشت و افراد متعلق به یک شهر، بیشتر از دیگران مورد حمایت قرار می‌گرفتند.
«مردمان آنجا، پیشمرگه‌ها، سرشان در زندگی همدیگر بود؛ اینکه آن چه‌کار می‌کند، این چه‌کار می‌کند، آن چطور رفتار می‌کند و چرا این حرف را زده است. آنجا خیلی هم قوم‌گرایی بود.»
او می‌گوید:
«سنندجی‌ها پشت هم بودند و بوکانی‌ها پشت هم. کسانی که اصالتاً بوکانی بودند، بیشتر با سرگروه‌های بوکانی حرف می‌زدند و رفت‌وآمد داشتند. با آن‌ها بهتر بودند و نسبت به افراد شهرهای دیگر رفتار متفاوتی داشتند.»
این بخش از روایت ساعدی، تصویری از روابط درونی کومله ارائه می‌دهد که در آن، وابستگی‌های شهری می‌توانست بر روابط، حمایت‌ها و جایگاه افراد تأثیر بگذارد.
آنجا را مقر یک حزب با ایدئولوژی می‌نامیدند که مثلاً قرار بود در سیاست‌گذاری‌ها و سیاست تأثیرگذار باشد، اما واقعاً این‌طور نبود؛ یک پادگان خشن بود که مثل کودکستان، هرکسی تیم خود را حمایت می‌کرد!
برنامه روزانه و فعالیت‌های رسانه‌ای
حدیث درباره برنامه روزانه خود در مقر کومله می‌گوید زندگی اعضا بر اساس برنامه‌ای نظامی اداره می‌شد. بیدارشدن در ساعت مشخص، ورزش صبحگاهی، کلاس‌های سیاسی و نظامی و نگهبانی، بخش‌های اصلی این برنامه بودند.
«در مقر ساعت شش بیدار می‌شدیم. باید برای ورزش صبحگاهی با شکم گرسنه می‌رفتی و بعد برمی‌گشتی. گاهی حتی خبری از صبحانه نبود.»
او ادامه می‌دهد:
«کلاس سیاسی ساعت هشت شروع می‌شد و تا دوازده ادامه داشت. آنجا درباره فدرال و این‌ها برایمان توضیح می‌دادند. ساعت دوازده ناهار می‌خوردی و تا ساعت دو بیکار بودی. ساعت دو به دوره نظامی می‌رفتی. بعدازظهر هم عمومی بود. از ساعت پنج تا شش بیکار بودیم.»
او می‌گوید پس از پایان فعالیت‌های روزانه، اعضا برای آماده‌کردن غذا اقدام می‌کردند و سپس نوبت نگهبانی آغاز می‌شد.
«ساعت هفت شام می‌خوردی و بعد می‌خوابیدی. بعدش هر کسی نگهبانی داشت، می‌آمد و نگهبانی را شروع می‌کرد؛ مثلاً از ساعت ده شب تا شش صبح. کل روز من این بود.»
«از آموزشگاه نظامی مقر با اسلحه خالی، یعنی اسلحه بدون فشنگ، نگهبانی می‌دادیم؛ ولی وقتی مسلح می‌شدی و به پایگاه می‌رفتی، با اسلحه پر نگهبانی می‌دادیم.»
حدیث می‌گوید که بخش مهمی از فضای امنیتی در کومله بر پایه ایجاد ترس از تهدیدهای احتمالی شکل گرفته بود.
«خیلی برای خودشان ترس درست می‌کردند. مثلاً می‌گفتند نگهبانی بدهید، یک نفر می‌آید و جاسوسی می‌کند. ولی واقعاً این‌جوری نبود. تا مدتی که آنجا بودم، هیچ‌چیزی ندیدم. کسی با آن‌ها کاری نداشت، جز خودشان با خودشان. خودشان در واقع دشمن خودشان بودند و بچه‌های مردم که آنجا بودند.»
از حدیث سؤال می‌شود که آیا بچه‌های زیر هجده سال هم آنجا بودند؟
او می‌گوید: «بله، خود من ۱۵ یا ۱۶ سال داشتم. حتی کم‌سن‌وسال‌تر از من هم آنجا بودند و همه هم با بزرگ‌ترها فرقی نداشتند. همه نگهبانی می‌دادند و مسلح می‌شدند.»
ساعدی می‌گوید پس از مسلح‌شدن، به‌جای فعالیت در بخش‌های دیگر، در زمینه تهیه محتوا و فعالیت‌های رسانه‌ای به کار گرفته شد.
«من که مثل یک خبرنگار بودم، ساعت هشت بیدار می‌شدیم و بیرون می‌رفتیم. صبحانه‌مان را می‌خوردیم و تا ساعت دوازده آنجا می‌ماندیم.»
او درباره فعالیت‌های خود توضیح می‌دهد:
«فیلم تهیه می‌کردم که در اینستاگرام بگذارند. جمله‌های صوتی و مجله‌هایی پیدا می‌کردم و برایشان می‌نوشتم. متن فارسی را به کردی ترجمه می‌کردم و کردی را به فارسی برمی‌گرداندم. تصویر برایشان پیدا می‌کردم و کنار هم می‌گذاشتم و فیلم درست می‌کردم.»
ساعدی می‌گوید این فعالیت‌ها بخشی از برنامه روزانه او بود، اما در بسیاری از مواقع، ساعت‌های زیادی را بدون کار مشخص می‌گذراند.
او همچنین درباره وضعیت مالی اعضا می‌گوید در دوره آموزشی، مبلغی برای هزینه‌های شخصی دریافت می‌کردند که بسیار ناچیز بود و در واقع، چیزی نبود. شاید تمام دریافتی یک ماه در واقع می‌شد هزینه دو یا سه وعده غذایی که بخواهی بیرون بخوری.
«فکر کنم پنجاه هزار دینار بود. هر دو هفته یک‌بار به شهر می‌رفتیم و بعدازظهر به ما بیست‌وپنج هزار دینار داده می‌شد. فقط به اندازه خرج شخصی بود.»
شرایط افراد متأهل متفاوت بود و برخی از آن‌ها باید هزینه‌های خوراک و زندگی خود را جداگانه تأمین می‌کردند.
تبعیض جنسیتی و تناقض در شعارهای برابری
یکی از مهم‌ترین بخش‌های روایت حدیث ساعدی، تجربه او از برخورد با زنان در کومله است. او می‌گوید شعارهای مربوط به برابری زنان و مردان با آنچه در عمل مشاهده کرده بود، مطابقت نداشت.
«خودشان می‌گفتند زن و مرد برابر هستند، ولی واقعاً اصلاً این‌جوری نبود. فقط این‌جوری بود که حقوقمان یکی بود. مثلاً اگر حرفی بود یا چیزی بود، به زن‌ها می‌زدند.»
ساعدی در ادامه، نمونه‌ای از برخورد متفاوت با یک زن و شوهر در محیط کومله را شرح می‌دهد. همچنین او می‌گوید در یک مورد، مردی به روی همسرش اسلحه کشید، اما هیچ تنبیه یا برخوردی با او نشد. فکرش را بکنید، اگر در هرکجای دنیا کسی کسی را با اسلحه تهدید کند، جرمش چیست؟ اما آنجا هیچ جرمی برای این کار نبود. با این کارش، برخورد تشکیلات با زن و مرد یکسان نبود.
«یک دختری پیش ما بود. شوهر روی زنش اسلحه کشید. زن را بیرون کردند، ولی شوهرش را بیرون نکردند؛ به‌خاطر موضوعی که کاملاً خصوصی بین خودشان بود.»
او با اشاره به این اتفاق می‌گوید:
«بین هر زن و شوهری مشکل و دعوا هست، ولی آن زن را اخراج کردند و مرد را اخراج نکردند، با وجود اینکه مرد اسلحه روی زنش کشیده بود.»
این نشان‌دهنده برخورد نابرابر با زنان و مردان در رسیدگی به یک واقعه خشونت‌آمیز است؛ موضوعی که مستقیماً با حق برخورداری از حمایت برابر، امنیت فردی و منع تبعیض جنسیتی ارتباط دارد.
ساعدی همچنین می‌گوید در محیط کومله، اعضای عادی از حمایت و برخورد مشابه با افراد نزدیک به خانواده‌های صاحب‌نفوذ برخوردار نبودند.
«رفتارشان با پیشمرگه‌های عادی خوب نبود. فقط با خانواده خودشان خوب بودند.»
او از افرادی نام می‌برد که به گفته‌اش جایگاه بالاتری در تشکیلات داشتند و دیگران در برابر حرف‌های آن‌ها قدرت اعتراض نداشتند.
«مثلاً اگر این‌ها حرف بزنند، کسی جرئت ندارد روی حرفشان حرف بزند.»
ساعدی در بخش دیگری از گفت‌وگو، به آنچه از نظر او تناقض میان شعارهای کومله درباره برابری زنان و مردان و شیوه رفتار با زنان است، اشاره می‌کند.
او می‌گوید در محیط کومله، زنان باید از نظر رفتار، پوشش و حتی شیوه صحبت‌کردن، شبیه مردان باشند و این اختیاری نبود، بلکه اجبار بود؛ انگار زن‌بودن زشت باشد. البته نه برای مقاصد تبلیغاتی و حتی چیزهایی که قابل گفتن نیست.
«واقعاً آنجا این‌جوری نیست. زنانگی وجود ندارد. آنجا نمی‌توانی زن باشی. اصلاً باید مثل یک مرد رفتار کنی. می‌گویند اخلاق مردانه داشته باشی و رفتارت این‌جوری باشد که مثل آن‌ها لباس بپوشی.»
ساعدی تأکید می‌کند که ممکن است برخی زنان چنین سبک زندگی‌ای را بپسندند، اما به نظر او، این شیوه با مفهوم واقعی برابری متفاوت است.
«شاید بعضی‌ها این را دوست داشته باشند، ولی واقعاً آن چیزی که آن‌ها می‌گویند نیست. زن‌بودن وجود ندارد. برابری از نظر آن‌ها این‌جوری است که زن باید به مرد تبدیل شود؛ مثل مرد رفتار کند، مثل مرد لباس بپوشد و مثل مرد حرف بزند.»
او در توضیح برداشت خود از برابری می‌گوید:
«برابری از نظر من این است که من یک زن هستم و بتوانم مثل یک مرد حقوق برابر داشته باشم، یا برای بچه من هم حضانت بدهند.»
تبلیغات سیاسی و وضعیت اقامت در عراق
ساعدی می‌گوید در محیط کومله، درباره وضعیت زنان در ایران مطالبی مطرح می‌شد که هدف آن، جذب افراد و تأثیرگذاری بر نگرش آن‌ها بود.
«در مورد ایران می‌گفتند مردسالاری است و هیچ‌وقت به زن توجه نمی‌کنند. زن همیشه سرکوب می‌شود و همیشه در خانه است. زن باید هیچ‌وقت هیچ کاری انجام ندهد و کاری به چیزی نداشته باشد. ولی این را می‌گفتند، اما خودشان عیناً همین بودند که می‌گفتند ایران است، بلکه خودشان بدتر بودند.»
او می‌گوید موضوعاتی مانند حقوق حضانت و تفاوت دیه زنان و مردان نیز در این گفت‌وگوها مطرح می‌شد: «مثلاً این چیزها را به ما می‌گفتند که حق حضانت به زن داده نمی‌شود، دیه زن کمتر است و با این حرف‌ها تو را جذب می‌کردند.»
حدیث می‌گوید اعضای کومله تشویق می‌شدند با اطرافیان خود درباره پیوستن به این گروه صحبت کنند.
«می‌گفتند از اول که می‌خواستند ایران را به طرف خودشان بکشانند، به ما می‌گفتند با اطرافیانتان حرف بزنید که به طرف کومله بیایند و کومله را باور کنند و ایران را خراب بدانند.»
او همچنین درباره فعالیت‌های سیاسی کومله می‌گوید:
«این‌ها توانایی مقابله با ایران را ندارند. واقعاً زورشان به ایران نمی‌رسد. ولی می‌گویند ما با حرف مقابله نظامی نمی‌کنیم و مقابله سیاسی می‌کنیم.»
ساعدی در بخش دیگری از روایت خود به شرایط اعضای کومله در عراق اشاره می‌کند. اعضای مسلح این گروه برای رفت‌وآمد در شهر به کارت‌هایی نیاز داشتند که وابستگی آن‌ها به کومله را مشخص می‌کرد.
«وقتی آنجا مسلح شدی و بخواهی به شهر بروی، اگر از تو بپرسند چرا آمده‌ای اینجا، می‌گویی من در حزب کومله هستم. به تو کارت می‌دهند.»
او می‌گوید این کارت به‌تنهایی برای انجام امور مربوط به اقامت کافی نبود و افراد باید مدارک دیگری نیز در اختیار می‌داشتند.
«اگر آن کارت را نداشته‌باشی، نمی‌توانی دنبال کار آسایش بروی. با وجود این کارت باید کد آسایش و اقامت هم داشته باشی. اگر این‌ها را نداشته باشی، نمی‌توانی هیچ کاری در عراق بکنی.»
حسرت‌ها و سخن پایانی
ساعدی در پایان گفت‌وگو، از حسرت‌هایی سخن می‌گوید که پس از تجربه حضور در کومله با آن‌ها روبه‌رو شده است. او می‌گوید اگر در آن زمان، به‌جای تشویق به پیوستن، درباره شرایط واقعی زندگی در این گروه به او توضیح داده می‌شد، شاید تصمیم دیگری می‌گرفت.
«چرا حسرت نخورم؟ می‌گویم کاش می‌توانستم بنا به سن خودم این کار را می‌کردم.»
او ادامه می‌دهد:
«اگر آن موقع که شرایط خودم را به تو گفتم، به من می‌گفتند نیا اینجا و توضیح می‌دادند، زندگی من این‌جوری نبود.»
ساعدی می‌گوید اگر فرصت تحصیل و ادامه زندگی در شرایطی متفاوت را داشت، ممکن بود مسیر زندگی‌اش تغییر کند.
«الان هم‌سن‌های خودم درس می‌خوانند. اگر من هم مثل آن‌ها درس می‌خواندم و بعد ازدواج می‌کردم، شرایطم شاید اصلاً جور دیگری می‌شد. اهداف و همه‌چیزم تغییر می‌کرد و زندگی‌ام خانه‌داری نمی‌شد.»
او در پایان، به شعار «زن، زندگی، آزادی» اشاره می‌کند و می‌گوید تجربه‌اش از حضور در کومله با مفهوم آزادی و برابری‌ای که این گروه مطرح می‌کرد، فاصله داشت.
«معنی زن، زندگی، آزادی این است که زن زندگی آزادانه داشته باشد. ولی واقعاً آنجا این‌جوری نیست. زنانگی وجود ندارد. آنجا نمی‌توانی زن باشی. اصلاً باید مثل یک مرد رفتار کنی.»
ساعدی در نهایت، برابری را نه در شبیه‌شدن زنان به مردان، بلکه در برخورداری زنان از حقوق برابر تعریف می‌کند؛ از جمله حق حضانت فرزند و امکان انتخاب آزادانه مسیر زندگی.
روایت حدیث ساعدی، تصویری از تجربه شخصی او در کومله و برداشتش از مناسبات داخلی این گروه ارائه می‌دهد؛ تجربه‌ای که در آن، فاصله میان شعارهای برابری و آزادی و آنچه او در زندگی روزمره مشاهده کرده، به یکی از محورهای اصلی انتقادش تبدیل شده است.
فایل صوتی و تصویری این مصاحبه در آرشیو دیدبان حقوق بشر کردستان ایران موجود است و در صورت نیاز محققان، مستندسازان، وکلا، حقوق‌دانان و فعالان حقوق بشر، با درخواست رسمی و مکتوب و حفظ محرمانگی، می‌تواند در اختیار آن‌ها قرار بگیرد.
