نویسنده: دکتر علی فرهمند- کارشناس دیدبان حقوق بشر کردستان ایران
هشتم مارس ۲۰۲۶ مانند سایر روزهای ۸ مارس در سالهای گذشته، به عنوان روز جهانی زن نامگذاری شده و تنها بزرگداشت دستاوردهای زنان در طول دهههای گذشته نیست؛ بلکه فرصتی است برای بازخوانی مواردی که در آن، حقوق دختران و زنان کُرد ایرانی، هم بهعنوان «عضو یک فرقه مسلح» و هم بهعنوان یک انسان دارای حقوق ذاتی و غیرقابلسلب نادیده گرفته شده است. مرور مصاحبههای منتشرشده در بخش «گفتوگوی» وبسایت دیدبان حقوق بشر کردستان ایران نشان میدهد برخی زنانی که تجربه حضور در گروههایی مسلح مانند حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) و پژاک، دموکرات، کومله و پاک را داشتهاند، از نقض مجموعهای از حقوق بنیادین انسانی سخن گفتهاند. بر اساس روایتهای منتشرشده در سایت دیدبان که به زبانهای ترکی، انگلیسی و کردی نیز منتشر شدهاند، مهمترین مسئله نه فقط حضور زنان در ساختار نظامی، بلکه نقض همزمان چندین حق بنیادین انسانی آنان بوده است. در این یادداشت، این حقوق از منظر «حقوق بشر» و نه مسائل سیاسی بررسی میشود.
نقض حق آزادی و انتخاب آگاهانه
حق آزادی انتخاب، از ابتداییترین حقوق هر انسان است. در برخی روایتهای منتشرشده، زنان گفتهاند که با وعدههایی چون «آزادی»، «برابری جنسیتی»، مهاجرت یا «زندگی بهتر» جذب شدهاند؛ اما پس از ورود، با محدودیتهای شدید، قطع ارتباط با خانواده و کنترل رفتوآمد مواجه شدهاند. اگر جذب فرد بر پایه فریب، فشار روانی یا سوءاستفاده از شرایط آسیبپذیر (مانند فرار از ازدواج اجباری یا مشکلات خانوادگی یا فشار ناشی از شرایط پس زا طلاق) صورت گیرد، اصل «رضایت آزاد و آگاهانه» نقض میشود. این موضوع مستقیماً با حق تعیین سرنوشت فردی و آزادی شخصی در تعارض است. شیلان م. (عضو سابق پژاک) میگوید: «من برای فرار از ازدواج اجباری فرار کردم و فکر میکردم در آنجا آزادی خواهم داشت، اما فقط ابزار جذب نیرو شدم.» کوثر محمودی از اعضای پ.ک.ک نیز در مصاحبه با دیدبان گفته بود: «وعده زندگی بهتر، آموزش و آزادی داده بودند، اما حتی اجازه تصمیمگیری درباره پوشش یا فعالیتهایم نداشتم».
نقض حق ارتباط با خانواده
در روایت برخی زنان و دختران، قطع کامل تماس با خانواده یا محدودسازی شدید ارتباطات گزارش شده است. حق حفظ روابط خانوادگی، بخشی از کرامت انسانی و حریم خصوصی افراد است. محرومسازی فرد از ارتباط با خانواده، بهویژه در سنین نوجوانی، میتواند آثار روانی عمیق و ماندگار داشته باشد. این مسئله بهویژه زمانی نگرانکننده است که فرد در سن پایین جذب شده باشد و هنوز از بلوغ کامل فکری برخوردار نباشد. گروههای مسلح پ.ک.ک، کومله، پاک و پژاک، عملا فرد را در یک پادگان نظامی محصور میکنند، حق ارتباط وی با بیرون را سلب کرده و حتی نوع کتب و روزنامه در دسترس اعضا را تعیین کردهاند. شیلان میگوید: «سه سال اجازه تماس با خانوادهام نداشتم. حس میکردم زندانی شدهام.» چنور غوه از اعضای پژاک بیان میکند: «حتی نمیتوانستم درباره سلامتی خود یا خبرهای مهم با خانواده حرف بزنم.»
نقض حق امنیت جسمی و روانی
امنیت شخصی، چه در بُعد جسمی و چه روانی، از حقوق بنیادین بشر است. این حق به معنای زندگی بدون ترس از آسیب، تهدید، شکنجه یا فشار روانی است و شامل حفاظت از بدن، سلامت روحی و آزادی از فشارهای اجباری میشود. مصاحبههای منتشرشده با زنان قربانی گروههای مسلح کُرد نشان میدهد که این حق در سطوح مختلف نقض شده است و برخی مصاحبهها به شرایط سخت آموزشی، فشارهای ایدئولوژیک و محیطهای نظامی اشاره دارند که برای نوجوانان و زنان جوان میتواند همراه با آسیبهای جدی باشد. حتی اگر حضور در یک گروه داوطلبانه تلقی شود، محیطی که در آن فرد تحت فشار مستمر روانی، انضباط اجباری یا کارهای طاقتفرسا قرار گیرد، میتواند مصداق نقض امنیت انسانی باشد؛ بهویژه اگر امکان خروج آزادانه وجود نداشته باشد.
تهدید به مرگ در صورت ترک گروه، واداشتن زنان و دختران به کارهای سخت فیزیکی، عدم دسترسی به وسایل اولیه یک زندگی نرمال و… بارها در این گروهها رخ داده است. نقض حق امنیت جسمی و روانی زنان در گروههای مسلح کُرد، ترکیبی از آزار فیزیکی، فشار روانی، محرومیت از مراقبت و تهدید مستمر است. تجربه این زنان نشان میدهد که عدم رعایت این حق، اثرات بلندمدت جسمی و روحی بر زندگی آنها داشته و سلامت، رشد و کرامت انسانیشان را تهدید کرده است.
شیلان م. میگوید: «روزها تمرین نظامی و فعالیتهای فیزیکی بسیار سنگین داشتیم. بدنمان خسته و آسیبپذیر میشد و هیچ مراقبت پزشکی واقعی نبود.» و چنور قوه میگوید: «اگر کوچکترین اعتراضی میکردیم یا به قوانین اردوگاه شک داشتیم، تنبیه میشدیم. این فشار روانی همیشه همراه ما بود.» یا مثلا شیلان م. میگوید: «گاهی از نظر جسمی و روانی آنقدر خسته و مضطرب بودم که حتی فکر کردن به خانواده یا آینده غیرممکن میشد.»
نقض حق رشد، آموزش و زندگی مدنی
بسیاری از زنانی که روایت خود را بیان کردهاند، در سنین نوجوانی به این گروهها پیوستهاند. این مسئله به معنای قطع مسیر تحصیل، آموزش مهارتهای مدنی و فرصتهای شغلی بوده است. حق آموزش و رشد فردی، جزو حقوق بنیادین بشر است. محروم شدن از آموزش رسمی یا زندگی اجتماعی عادی، میتواند آثار بلندمدت بر آینده فرد داشته باشد. از منظر حقوق بشر، هیچ ایدئولوژی یا هدف سیاسی نمیتواند جایگزین حق فرد برای رشد طبیعی و انتخاب مسیر زندگی شود.
ابزاریسازی هویت زنانه
یکی از موضوعات مطرحشده در برخی گفتوگوها، استفاده تبلیغاتی از تصویر «زن مبارز» برای جذب نیرو بوده است. اگر تصویر زن در رسانهها بهعنوان نماد آزادی نمایش داده شود، اما در عمل تصمیمگیریهای کلان، ساختار قدرت و اختیار واقعی در دست سطوح محدود باقی بماند، این وضعیت میتواند به نوعی ابزاریسازی هویت زنانه تعبیر شود. حقوق بشر بر کرامت ذاتی انسان تأکید دارد؛ یعنی زن نه ابزار تبلیغات، نه ابزار جنگ، و نه ابزار رقابت سیاسی، بلکه فردی مستقل با حقوق کامل انسانی است.
مسئولیت مضاعف در قبال نوجوانان
در برخی روایتها، سن پایین افراد هنگام جذب مطرح شده است. حضور نوجوانان در ساختارهای مسلح، از منظر حقوق بینالملل بشردوستانه و حقوق کودک، حساس و محل نگرانی جدی است. دختران نوجوان در چنین محیطهایی در معرض آسیبهای چندلایه (جسمی، روانی، اجتماعی) قرار میگیرند. جامعه بینالمللی تأکید دارد که گروههای مسلح غیردولتی نیز در قبال رعایت حقوق بنیادین افراد مسئولاند.
جمعبندی: حقوق بشر فراتر از شعار
روز جهانی زن یادآور این اصل است که حقوق زنان، بخشی جداییناپذیر از حقوق بشر است. هیچ جنبش سیاسی، مسلحانه یا ایدئولوژیک نمیتواند با تکیه بر شعار برابری، از پاسخگویی درباره نقض حقوق بنیادین زنان معاف شود. بر اساس روایتهای منتشرشده، آنچه محل نگرانی است نه صرفاً عضویت زنان در یک گروه مسلح، بلکه موارد زیر است:
- جذب بر پایه فریب یا فشار؛
- محدودسازی آزادی خروج؛
- قطع ارتباط خانوادگی؛
- فشارهای روانی و محیطهای آسیبزا؛
- محرومیت از آموزش و رشد طبیعی؛
در نهایت، معیار سنجش هر ساختار سیاسی یا اجتماعی، میزان احترام آن به آزادی، کرامت، امنیت و حق انتخاب انسان است. اگر این اصول رعایت نشود، حتی زیباترین شعارهای آزادیخواهانه نیز نمیتوانند جای خالی حقوق نقضشده را پر کنند. روز جهانی زن باید فرصتی باشد برای شنیدن صدای تمام زنانی که تجربهشان نشان میدهد:
آزادی واقعی، بدون احترام به حقوق بنیادین بشر، تحقق نمییابد.
