چند هفته پس از پایان جنگ چهلروزه میان ایران، آمریکا و اسرائیل، بحث درباره حملات انجامشده علیه برخی مراکز دانشگاهی و پژوهشی ایران همچنان ادامه دارد. در حافظه جنگهای معاصر، دانشگاهها بارها به بخشی از میدان نبرد تبدیل شدهاند؛ از بمباران دانشگاه بلگراد در جریان جنگ یوگسلاوی تا آسیب گسترده به مراکز علمی غزه. اما هر بار، یک پرسش ثابت تکرار شده است: وقتی نهادهای علمی هدف قرار میگیرند، مرز میان ضرورت نظامی و نقض اصول حقوق بشردوستانه کجاست؟
در ادبیات حقوق بینالملل، دانشگاه صرفاً یک ساختمان آموزشی نیست. این مراکز بخشی از زیرساخت غیرنظامی هر جامعه محسوب میشوند؛ فضایی برای انتقال دانش، تربیت نیروی انسانی و حفظ ظرفیت بازسازی یک کشور پس از جنگ. به همین دلیل، اصل تفکیک در حقوق بشردوستانه بینالمللی، طرفهای درگیر را موظف میکند میان اهداف نظامی و اشیای غیرنظامی تمایز قائل شوند.
مدارس، دانشگاهها، مراکز درمانی و کتابخانهها، مادامی که بهطور مستقیم در عملیات نظامی بهکار گرفته نشوند، در زمره اهداف غیرنظامی قرار میگیرند.
در جریان جنگ اخیر، گزارشها و تصاویر منتشرشده از آسیب به برخی مراکز دانشگاهی و پژوهشی ایران، از جمله بخشهایی از دانشگاه شهید بهشتی، دانشگاه صنعتی اصفهان و برخی مراکز تحقیقاتی وابسته به حوزه داروسازی و فناوری، بحثهای گستردهای را در فضای رسانهای و حقوقی ایجاد کرد.
مقامهای ایرانی این حملات را نقض آشکار حقوق بینالملل دانستند، در حالی که مقامهای اسرائیلی و آمریکایی در مواردی مدعی بودند برخی زیرساختهای هدفگرفتهشده دارای کاربری دوگانه یا مرتبط با برنامههای راهبردی بودهاند. در غیاب تحقیقات مستقل بینالمللی، راستیآزمایی کامل این ادعاها همچنان دشوار است.
با این حال، حتی در مواردی که یک طرف درگیر ادعای وجود کاربری نظامی یا دوگانه را مطرح میکند، حقوق بینالملل همچنان اصل تناسب و احتیاط را الزامآور میداند.
بر اساس این اصول، هر حملهای باید بهگونهای طراحی شود که آسیب به غیرنظامیان و زیرساختهای غیرنظامی به حداقل برسد و خسارت احتمالی، نامتناسب با هدف نظامی مورد ادعا نباشد.
چند هفته پس از پایان درگیری، یکی از محورهای اصلی انتقادها، واکنش محدود نهادهای بینالمللی بود.
یونسکو در بیانیهای که ۳۰ مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، نسبت به تهدید مراکز آموزش عالی در خاورمیانه ابراز «نگرانی عمیق» کرد و تأکید داشت که دانشگاهها باید «فضاهایی برای دانش و همکاری بینالمللی» باقی بمانند. این نهاد همچنین از همه طرفها خواست تعهدات خود ذیل حقوق بشردوستانه بینالمللی و قطعنامه ۲۶۰۱ شورای امنیت سازمان ملل درباره حفاظت از آموزش در زمان درگیری را رعایت کنند.(UNESCO)
با وجود این موضعگیریها، منتقدان میگویند واکنش نهادهای بینالمللی همچنان بیشتر در سطح هشدار و بیانیه باقی مانده است. این انتقاد، محدود به جنگ اخیر نیست. در سالهای گذشته نیز، در جریان حملات به دانشگاههای غزه، تخریب مراکز آموزشی در آفریقا، یا آسیب به زیرساختهای علمی روسیه و اوکراین، نهادهای بینالمللی بارها هشدار دادند اما سازوکار مؤثری برای جلوگیری از تکرار این حملات شکل نگرفت.
در این میان، بحث «اهداف دوگانه» به یکی از پیچیدهترین مسائل حقوق جنگ تبدیل شده است.
بسیاری از زیرساختهای علمی مدرن، بهویژه در حوزه فناوری، انرژی یا پژوهشهای پیشرفته، ممکن است کاربردهای غیرنظامی و راهبردی را همزمان در خود داشته باشند. اما همین پیچیدگی، مسئولیت طرفهای درگیر برای ارائه شواهد دقیق و رعایت اصل تناسب را سنگینتر میکند. حقوق بشردوستانه، حمله به یک مرکز علمی را صرفاً بر پایه ادعاهای کلی یا فرضیات امنیتی مجاز نمیداند.
تجربه جنگهای اخیر نشان داده که آسیب به دانشگاهها، تنها یک خسارت فیزیکی نیست. نابودی آزمایشگاهها، آرشیوهای علمی، کتابخانهها و شبکههای پژوهشی میتواند برای سالها ظرفیت علمی یک کشور را تضعیف کند. بازسازی ساختمان ممکن است ظرف چند سال ممکن شود، اما بازسازی سرمایه انسانی، شبکههای تحقیقاتی و اعتماد علمی، اغلب به زمان بسیار بیشتری نیاز دارد.
در نهایت، آنچه امروز درباره حمله به مراکز علمی ایران مطرح است، صرفاً یک اختلاف سیاسی یا رسانهای نیست؛ بلکه بخشی از یک پرسش بزرگتر درباره آینده حقوق بشردوستانه در جنگهای مدرن است. اگر جامعه جهانی نتواند درباره حفاظت مؤثر از زیرساختهای آموزشی و علمی به استانداردهای اجرایی روشن برسد، خطر عادیشدن حمله به نهادهای دانشمحور بیش از گذشته افزایش خواهد یافت؛ روندی که پیامد آن محدود به یک کشور یا یک جنگ نخواهد بود.
منابع و استنادات
- بیانیه یونسکو درباره نگرانی از تهدید مراکز آموزش عالی در خاورمیانه (۳۰ مارس ۲۰۲۶)
- کمیته بینالمللی صلیب سرخ؛ اصول تفکیک و حمایت از غیرنظامیان در جنگ
- تعریف «اشیای غیرنظامی» در حقوق بشردوستانه؛ پایگاه حقوقی کمیته بینالمللی صلیب سرخ
- کمیته بینالمللی صلیب سرخ در ایران؛ اصول بنیادین حقوق بشردوستانه
- بیانیه یونسکو درباره افزایش حملات به مراکز آموزشی در مناطق جنگی • گزارش «آموزش زیر حمله» درباره حملات به مدارس و دانشگاهها در منازعات مسلحانه
پرونده، تصویری از چرخهای بزرگتر را آشکار میکند: چرخهای که در آن آسیبهای اجتماعی، به مواد خام ساختارهای افراطی تبدیل میشوند و انسانها در مرز میان «عضویت» و «اسارت» ناپدید میشوند.
بازگشت ستاره به زندگی عادی، پایان این داستان نیست؛ زیرا برادر او و بسیاری دیگر همچنان در وضعیتی نامعلوم بهسر میبرند. مسئله اصلی برای نهادهای حقوق بشری و وکلای بینالمللی، نه صرفاً موضعگیری سیاسی درباره گروهها، بلکه دفاع از اصولی است که نباید قربانی مصلحتگرایی شوند: حق خروج، حق تماس با خانواده، منع بهرهکشی از افراد آسیبپذیر و ممنوعیت استفاده اجباری یا فریبکارانه از انسانها در ساختارهای نظامی.
اگر جامعه جهانی در برابر چنین پروندههایی سکوت کند، پرسش اصلی این نخواهد بود که «ستاره» چه بر سرش آمد؛ بلکه این خواهد بود که چند «ستاره» دیگر باید ناپدید شوند تا این چرخه، بهعنوان یک بحران حقوق بشری جدی شناخته شود.
منابع و ارجاعات
- Human Rights Watch — گزارشها و مستندات مرتبط با حقوق بشر و وضعیت گروههای مسلح غیردولتی در خاورمیانه.
- Human Rights Watch — گزارشها و مستندات مرتبط با حقوق بشر و وضعیت گروههای مسلح غیردولتی در خاورمیانه.
- Amnesty International — اسناد و گزارشهای مرتبط با نقض حقوق بشر، بازداشتهای غیرقانونی و حقوق افراد در منازعات مسلحانه.
- United Nations — اسناد مربوط به حقوق بینالملل بشردوستانه، حمایت از غیرنظامیان و منع استفاده از کودکسرباز.
- United Nations — اسناد مربوط به حقوق بینالملل بشردوستانه، حمایت از غیرنظامیان و منع استفاده از کودکسرباز.
- Geneva Call — اسناد مربوط به تعهد گروههای مسلح غیردولتی نسبت به منع استفاده از کودکان در مخاصمات.
- میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR).
- میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR).
- کنوانسیون حقوق کودک و پروتکل الحاقی مربوط به مشارکت کودکان در مخاصمات مسلحانه.
- اصول بنیادین حقوق بینالملل بشردوستانه درباره آزادی فردی، منع کار اجباری و حق ارتباط خانوادگی.
