2012 yılında Cenevre’de, İran Kürdistanı Demokrat Partisi temsilcisi ile “Cenevre Çağrısı” (Geneva Call) kuruluşu arasında, 18 yaş altındaki bireylerin silahlı çatışmalarda kullanılmasını önlemeyi amaçlayan bir anlaşma imzalandı. Aradan geçen on yılı aşkın süreye rağmen, bu taahhüdün uygulanma düzeyine ilişkin saha raporları ve değerlendirmeler tek bir tablo sunmamakta olup, insan hakları kaynakları ile analistler arasında bir tartışma konusu olmaya devam etmektedir.
Aralık 2012’de Cenevre’de, İran Kürdistanı Demokrat Partisi (İKDP) Siyasi Büro temsilcisi, “Cenevre Çağrısı” kuruluşu ve kanton yetkililerinin katıldığı bir törenle “Silahlı Çatışmalarda Çocukların Korunması Taahhütnamesi”ni imzaladı. “Tek taraflı taahhüt belgesi” şeklinde düzenlenen bu metin, devlet dışı silahlı grupları, askeri faaliyetlerde 18 yaş altı bireylerin devşirilmesini ve kullanılmasını yasaklamak da dahil olmak üzere bir dizi ilkeye uymakla yükümlü kılmaktadır.
Bu belgenin imzalanması, o dönemde bu grubun, Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve ilgili ek protokollerde yer alan ilkeler başta olmak üzere uluslararası insancıl hukuk standartlarıyla daha fazla uyum sağlaması yönünde bir adım olarak değerlendirilmişti. Bununla birlikte, imzayı takip eden yıllarda bu taahhüdün uygulanma derecesinin değerlendirilmesi, farklı insan hakları kurumları ve analistler arasında bir tartışma ve görüş ayrılığı konusu olmaya devam etmektedir.
“İran Kürdistanı İnsan Hakları Gözlemevi” tarafından yayınlanan rapor ve belgelere göre, bu taahhütnamenin imzalanmasını takip eden yıllarda, bu grubun İran dışındaki bölgelerde, özellikle de Irak Kürdistan Bölgesi’ndeki bağlantılı yapılarında 18 yaş altı bireylerin varlığının devam ettiğine dair vakalar gündeme getirilmiştir. Bu raporlarda ayrıca, eleştirmenler tarafından reşit olmayan bireylerin dolaylı yoldan silah altına alınması (çocuk askerlik) mekanizmaları olarak yorumlanan “genç peşmergeler” gibi ifadelerin veya özel eğitim programlarının kullanıldığına değinilmiştir.
Buna karşılık, Cenevre Çağrısı da dahil olmak üzere bu tür taahhütnameleri imzalatan kuruluşlar, genellikle bu anlaşmaların uygulanmasının kademeli ve izleme odaklı doğasını vurgulamakta; süreci sürekli iş birliği, sahada doğrulama ve taraflarla diyalog gerektiren bir olgu olarak görmektedir. Böyle bir çerçevede, taahhütlere bağlılık düzeyinin değerlendirilmesi sıklıkla periyodik raporlara, bağımsız gözlemcilerin erişimine ve saha verilerine dayanmaktadır.
İran Kürdistanı İnsan Hakları Gözlemevi’nin bahsi geçen raporlarında, aileyle iletişimin kısıtlanması veya bazı 18 yaş altı bireylerin sivil hayata dönmesindeki zorluklar gibi konulara da dikkat çekilmektedir. Bu durumların bağımsız kaynaklarca doğrulanması halinde, söz konusu koşullar uluslararası insancıl hukuk ve silahlı çatışmalarda çocukların korunmasına ilişkin ilkeler açısından incelenebilir.
Bununla birlikte, tamamen bağımsız doğrulama mekanizmalarının bulunmesseniz ve uluslararası denetim kurumlarının iddia edilen tüm bölgelere geniş çaplı erişim sağlayamaması nedeniyle, bu taahhütlerin tam veya eksik uygulanma düzeyine ilişkin nihai değerlendirmeler hâlâ bazı kısıtlamalarla karşı karşıyadır.
Bu taahhütname, insancıl hukuk açısından silahlı çatışmalarda çocukların kullanılmasını azaltmaya yönelik esnek (soft) bir çerçeve olarak kabul edilmektedir. Yine de bu tür araçların etkinlik derecesi; imza atan tarafların iş birliği düzeyine, bağımsız gözlemcilerin erişimine ve saha verilerinin şeffaflığına son derece bağımlıdır; bu husus, söz konusu taahhüdün yerine getirilmesi konusunda hâlâ bir tartışma noktası olmaya devam etmektedir.
Belge Metni: https://www.genevacall.org/wp-content/uploads/2023/06/2012.pdf
