Çocuk Haklarına Dair Sözleşme ve Çocukların Silahlı Çatışmalara Katılmasına İlişkin İhtiyari Protokol uyarınca, 18 yaşın altındaki bireylerin devlet dışı silahlı gruplar tarafından silahlı çatışmalarda askere alınması ve kullanılması kesinlikle yasaktır; devletler bu süreci önlemek, ulusal mevzuatta suç haline getirmek ve durdurmak için etkili önlemler almakla yükümlüdür.
İran Kürdistanı İnsan Hakları Gözlemevi’nin (IKHRW) raporuna göre, Tahran Üniversitesi Farabi Kampüsü Öğretim Üyesi “Ali Ahadi”, kaleme aldığı analizinde çocukların silahlı çatışmalarda kullanılmasının hukuki boyutlarını incelemiştir.
Uluslararası insancıl hukuk perspektifinden, sivillerin ve özellikle çocukların korunması, savaş zamanındaki en temel kurallardan biridir. Okullara, hastanelere, meskenlere ve yardım merkezlerine yönelik saldırılar, askeri bir nitelik kazanmadıkları sürece, 1949 Cenevre Sözleşmeleri’ne Ek 1 No’lu Protokol’de yer alan ayırt etme, orantılılık ve önlem ilkelerinin ciddi bir ihlali olarak kabul edilebilir. Bu ilkeler, çatışmanın taraflarını askeri hedefler ile siviller arasında net bir ayrım yapmaya ve sivillere orantısız zarar vermekten kaçınmaya zorunlu kılar.
Uluslararası insancıl hukuk ayrıca; su ve elektrik tesisleri, sağlık merkezleri ve sivil nüfusun hayatta kalması için gerekli olan diğer temel kaynaklar gibi kritik altyapılara yönelik saldırıları da yasaklar; bu altyapıların tahrip edilmesi sivil halkın, özellikle de çocukların temel hakları üzerinde doğrudan ve kalıcı etkiler yaratabilir.
Bu hukuki çerçevenin yanı sıra, saygın uluslararası kuruluşların raporları da çocukların çatışmalarda kullanılmasına ilişkin belgelenmiş örüntülerin varlığını doğrulamaktadır. İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), Irak’a ilişkin raporlarında, Kürt silahlı gruplarla bağlantılı yapılar da dahil olmak üzere çeşitli bölgelerdeki bazı silahlı grupların 18 yaşın altındaki kişileri askere aldığını ve kullandığını belirtmiştir.
Bu raporlar askeri eğitim, nöbetçilik ve milis faaliyetlerine katılım vakalarını içermektedir. İnsan Hakları İzleme Örgütü, uluslararası hukuk çerçevesinde çocukların “görünürdeki rızasının” bile bu tür bir kullanımı meşrulaştırmadığını ve bu eylemlerin savaş hukukunun ağır bir ihlali sayılabileceğini vurgulamıştır.
Aynı kuruluş Suriye ile ilgili olarak da bazı devlet dışı güçlere bağlı askeri yapılarda çocukların kullanıldığına değinen raporlar yayınlamıştır. Bu raporlarda, bu süreci durdurmaya yönelik resmi taahhütlere rağmen çocukların askere alınmaya devam etmesi ciddi bir insan hakları sorunu olarak sunulmuştur. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin her yıl yayınladığı “Silahlı Çatışmalarda Çocuklar” raporları da Irak ve Suriye dahil olmak üzere birçok ülkede bu tekrarlayan örüntüyü doğrulamıştır.
Uluslararası hukuk açısından, 1989 Çocuk Haklarına Dair Sözleşme, devletleri çatışma durumlarında çocukları özel olarak korumakla yükümlü kılmıştır. Bu sözleşmenin Çocukların Silahlı Çatışmalara Katılmasına İlişkin İhtiyari Protokolü (2000) de devlet dışı silahlı gruplar tarafından 18 yaşın altındaki kişilerin askere alınmasını açıkça yasaklamakta ve devletleri bu tür eylemleri önlemek için yasal ve idari tedbirler almaya zorunlu kılmaktadır.
Çocukların koruma aracı veya canlı kalkan olarak kullanılması da uluslararası insancıl hukukta yasaklanmıştır ve belirli koşulların varlığı halinde Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Statüsü çerçevesinde savaş suçu olarak değerlendirilebilir.
Devletlerin sorumluluğu düzeyinde uluslararası hukuk; ev sahibi devletlerin veya toprakları üzerinde etkili kontrolü olan devletlerin, silahlı grupların faaliyetlerini önlemek ve çocuk haklarını korumak için makul ve beklenebilecek önlemleri almakla yükümlü olduğunu öngörür. Koşullara, bilgi düzeyine ve müdahale yeteneğine bağlı olarak, bu görevlerin yerine getirilmesindeki ciddi ve sürekli ihmaller devletlerin uluslararası sorumluluğuna zemin hazırlayabilir.
Sonuç olarak, insan hakları örgütlerinin bulguları ve Birleşmiş Milletler raporları, çocuk asker problemimin bazı çatışma bölgelerinde münferit bir olgu değil, aksine bağımsız denetim, hakikatleri araştırma komisyonlarının sahaya erişimi ve devletler ile çatışan tarafların uluslararası taahhütlerini etkili bir şekilde uygulamasını gerektiren tekrarlayan bir örüntü olduğunu göstermektedir.
Kaynaklar ve Hukuki Referanslar
-
İran Kürdistanı İnsan Hakları Gözlemevi (IKHRW) — Çocukların askere alınmasına ilişkin hukuki arşivler ve bölgesel belgeler.
-
İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW) — Irak ve Suriye’de küçük yaştakilerin askere alınması ve kullanılmasına dair kapsamlı raporlar.
-
Birleşmiş Milletler Genel Sekreterliği — Silahlı Çatışmalarda Çocuklar Yıllık Raporları.
-
1949 Cenevre Sözleşmeleri ve Ek 1 No’lu Protokol — Ayırt etme, orantılılık, önlem ve sivil nesnelere ilişkin kurallar.
-
BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (1989) ve Çocukların Silahlı Çatışmalara Katılmasına İlişkin İhtiyari Protokol (2000).
-
Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) Roma Statüsü — Çocuk asker alımına ilişkin savaş suçları hükümleri.
