Rapor

Silahlı Grupların Saflarındaki Kız Çocukları: Başka Bir Savaşın Mağdurları

Rosemary Grey’in Leiden Uluslararası Hukuk Dergisi’nde yayımlanan yeni araştırması; zorla hamile bırakma, üreme üzerinde kontrol, zorla evlendirme ve sağlık hizmetlerinden mahrum bırakmanın silahlı grupların yapısı içinde nasıl ceza adaletinin dışında kalabildiğini ortaya koyuyor. Araştırmanın bulguları, Kürt silahlı gruplarındaki çocuklar ve kadınlarla ilgili belgelenmiş vakalar hakkında yeni sorular gündeme getiriyor.

Sydney Üniversitesi’nden uluslararası ceza hukuku araştırmacısı Rosemary Grey, Leiden Uluslararası Hukuk Dergisi’nde yayımlanan makalesinde çocuk asker kızlara yönelik şiddetin daha az incelenmiş boyutlarını ele alıyor. Sierra Leone, Kongo, Uganda ve Kolombiya’daki yargı dosyalarını inceleyerek zorla hamile bırakma, zorla kürtaj, sağlık hizmetlerinden mahrum bırakma ve kız çocuklarının aile yaşamının denetlenmesi gibi uygulamaların silahlı grupların yapısı içinde nasıl bağımsız ceza soruşturmasının dışında kalabildiğini gösteriyor. Araştırmanın özellikle grup içi şiddet, örgütten ayrılma kısıtlamaları ve komutanların sorumluluğuna ilişkin bulguları, İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün dosyalarında ele alınan konularla kesişiyor ve bu deneyimlerin daha ayrıntılı belgelenmesi gerektiğini ortaya koyuyor.

Giriş: Göz Ardı Edilen Suçları Araştıran Bir Akademisyen

Uluslararası yargı dosyalarının çoğunda silahlı gruplara alınan çocukların akıbeti şu soruyla başlar: Onları savaşa kim gönderdi? Ancak uluslararası ceza hukuku araştırmacısı ve Sydney Üniversitesi Hukuk Fakültesi kıdemli öğretim üyesi Rosemary Grey, başka bir sorunun da peşine düşüyor: Bir çocuğun silahlı gruba alınması ile bu gruptan ayrılması arasındaki dönemde, hiçbir zaman bağımsız bir suçlama konusu yapılmamış ne tür şiddet olayları yaşanmış olabilir?

Grey, doktorasını Avustralya’daki New South Wales Üniversitesi’nden aldı. 2016-2018 yılları arasında Melbourne Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde doktora sonrası araştırmacı olarak çalıştı. Daha sonra Sydney Üniversitesi’ne katılan Grey, çalışmalarını uluslararası ceza hukuku, cinsel ve toplumsal cinsiyete dayalı suçlar, üreme şiddeti ve silahlı çatışmalarda cezai sorumluluk konularına yoğunlaştırdı. Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde Cinsel ve Toplumsal Cinsiyete Dayalı Suçların Kovuşturulması başlıklı kitabı 2019 yılında Cambridge University Press tarafından yayımlandı.

Grey’in mesleki geçmişi akademik faaliyetlerle sınırlı değil. Uluslararası Af Örgütü ve Kadınların Toplumsal Cinsiyet Adaleti Girişimi gibi kuruluşlarla iş birliği yaptı, Uluslararası Ceza Mahkemesi Savcılık Ofisi’nde araştırma çalışmaları yürüttü. Uganda’daki Tanrı’nın Direniş Ordusu adlı silahlı grubun komutanlarından Dominic Ongwen davasında ise çeşitli insan hakları kuruluşlarıyla birlikte zorla hamile bırakma suçuna ilişkin hukuki uzman görüşü sundu. Kamboçya’daki üreme suçları üzerine yaptığı araştırma da Avustralya Araştırma Konseyi tarafından desteklendi.

Grey’in son makalesi, Reproductive Violence against Child Soldiers (Çocuk Askerlere Yönelik Üreme Şiddeti), 10 Nisan 2026’da çevrimiçi olarak Leiden Journal of International Law dergisinde yayımlandı. Makale, derginin 39. cilt, 2. sayı, Haziran 2026 baskısında 563-587. sayfalar arasında yer aldı. Cambridge University Press tarafından yayımlanan ve Leiden Üniversitesi Grotius Uluslararası Hukuk Araştırmaları Merkezi’yle akademik bağlantısı bulunan bu dergi, uluslararası hukuk alanındaki tanınmış yayınlardan biridir.

Makale açık erişimle yayımlandığı için bağımsız biçimde okunup değerlendirilebiliyor. Bununla birlikte, bu raporun hazırlandığı tarihe kadar makalenin akademik çevrelerde ne ölçüde karşılık bulduğunu veya geniş çaplı bağımsız bir yankı uyandırdığını değerlendirmek için yeterli kanıt elde edilememiştir.

Makalenin önemi, her şeyden önce araştırma yönteminde yatıyor: Grey, şiddet türlerini genel bir liste hâlinde sunmak yerine kamuya açık mahkeme belgelerine dönerek mağdurların bazı deneyimlerinin yargı dosyalarına nasıl yansıdığını, ancak nihai suçlamalar arasında neden bağımsız bir yer bulamadığını inceliyor.

Çocuk Örgüte Alındıktan Sonra Başlayan Başka Bir Savaş

Çocuk asker denildiğinde akla gelen yaygın görüntü, elinde silah tutan ve cephede savaşan bir çocuktur. Grey, makalesine bu sınırlı tasviri eleştirerek başlıyor. Ona göre hukuki araştırmalardaki gelişmeler, silahlı kuvvetler ve gruplarla bağlantılı çocukların yalnızca doğrudan çatışmalara katılan kişiler olmadığını gösteriyor. Bu çocuklar mühimmat taşıma, nöbet tutma, mesaj iletme, yemek hazırlama veya hizmet işlerinde çalıştırılma gibi görevler üstlenebilir ve aynı zamanda farklı istismar biçimleriyle karşı karşıya kalabilirler.

Bu ayrım kız çocukları açısından daha da önemlidir. Bazı kız çocukları askerî eğitim ve silahlı faaliyetlerin yanı sıra zorla ev işlerinde çalıştırılabilir, cinsel ilişkiye zorlanabilir veya komutanların kendilerine “eş” adını verdiği kişilerle birlikte yaşamaya mecbur bırakılabilir. Böyle koşullarda bir kız çocuğu aynı anda çocuk yaşta örgüte alınmanın, özgürlüğünden yoksun bırakılmanın, cinsel sömürünün ve üreme şiddetinin mağduru olabilir.

2007 tarihli Paris İlkeleri, silahlı kuvvetler ve gruplarla bağlantılı çocuk kavramını doğrudan çatışmalara katılımın ötesinde tanımlar ve 18 yaşın altındaki kişileri kapsar. Buna karşılık Roma Statüsü’nde çocuk askerlerin askere alınması veya kullanılması suçu, belirlenen koşullar altında 15 yaşın altındaki çocuklara odaklanır. Grey, çocukların korunması ile belirli bir suçun kovuşturulabilmesi bakımından yaş sınırlarının ve hukuki koşulların her zaman aynı olmadığını göstermek için bu farklılığı hatırlatıyor.

Bu tartışma, İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün son yıllarda incelediği konularla da bağlantılıdır. Örgütün yayımladığı bir röportajda, 15 yaşındayken Partiya Azadiya Kurdistan (PAK) ile bağlantı kurduğu belirtilen ergen bir kız olan “Hira”, askerî bir ortamda bulunma, ailesiyle iletişiminin kısıtlanması, evliliğe yönelik baskı ve örgütten ayrılmanın güçlüğü hakkındaki deneyimlerini anlatmıştır.

Başka bir raporda Kaveh Şehbazi, ergenlik döneminde Instagram üzerinden iş, ev ve maddi imkân vaatleriyle Komala’ya katılmaya teşvik edildiğini ve örgüte girdikten sonra karşılaştığı koşulların vaatlerden farklı olduğunu anlatmıştır. Bu dosya üreme şiddetiyle ilgili değildir; ancak silahlı bir gruptaki çocuğun durumunu anlamak için yalnızca örgüte alınma yöntemini incelemenin yeterli olmadığını göstermektedir.

Daha önemli soru, çocuk gruba katıldıktan sonra seçim hakkına, hareket özgürlüğüne, ailesiyle iletişim kurma imkânına ve fiziksel ve psikolojik güvenliğine ne olduğudur.

Üreme Şiddeti: Her Zaman Cinsel Şiddet Olarak Görülmeyen Bir Suç

Grey, “üreme şiddeti” kavramını bireyin çocuk sahibi olup olmama konusunda karar verme özerkliğinin ihlali üzerinden açıklıyor. Bu özerklik; kişinin çocuk sahibi olup olmayacağına, ne zaman hamile kalacağına ve kiminle çocuk sahibi olmak istediğine karar verebilmesini kapsıyor.

Bu çerçevede üreme şiddeti yalnızca tecavüz sonucu hamile bırakılmayla sınırlı değildir. Zorla kürtaj, doğum kontrol yöntemlerinin dayatılması ve gerekli üreme sağlığı hizmetlerinden mahrum bırakılma da bu şiddet biçiminin örnekleri arasında yer alabilir.

Yazar, Uluslararası Ceza Mahkemesi Savcılık Ofisi’nin 2023 tarihli Toplumsal Cinsiyete Dayalı Suçlar Politika Belgesi’nde üreme şiddetine ayrı bir önem verildiğini hatırlatıyor. Roma Statüsü de zorla hamile bırakma ve zorla kısırlaştırmayı belirli hukuki koşullar altında savaş suçları ve insanlığa karşı suçlar arasında sayıyor. Korunan bir grubun doğumlarının engellenmesi de gerekli diğer unsurların kanıtlanması hâlinde soykırım suçu kapsamında incelenebilir.

Ancak üreme şiddetinin bütün biçimleri Statü’de bağımsız suçlar olarak adlandırılmış değildir. Grey’in araştırmasının önemli yönlerinden biri de tam bu noktada ortaya çıkıyor: Bağımsız bir suç başlığı bulunmayan bir davranış, suç ve cezalarda kanunilik ilkesi gözetilerek mevcut suç kategorileri çerçevesinde nasıl incelenebilir?

Bu ayrım, silahlı gruplara ilişkin dosyalar açısından da önemlidir. Zorla evlendirme, tek başına zorla hamile bırakıldığını kanıtlamaz. Aynı şekilde hareket özgürlüğünün kısıtlanması veya aileyle iletişimin yasaklanması da ek bilgiler olmadan üreme şiddetinin kanıtı sayılamaz. Bununla birlikte bu tür koşullar, kişinin gerçek rızasının ve karar verme özgürlüğünün incelenmesini gerekli kılan bir zorlama ve bağımlılık ortamı yaratabilir.

Hira’nın anlatımında, PAK komutanlarından biriyle evlenmesi yönünde baskı yapıldığı ve kaçma girişiminin ardından “Deljin” adlı bir kız çocuğuna zorla evlilik dayatıldığı iddiası yer alıyor. Bu anlatımlar zorla evlendirme, eşitsiz güç ilişkileri ve özgürce karar verebilme imkânının incelenmesi açısından önem taşıyor. Ancak belirli üreme suçlarının isnat edilebilmesi için üremeyle bağlantılı davranışlara ilişkin bağımsız kanıtlar gereklidir.

Sierra Leone: Hem Asker Hem Mağdur Olan Bir Kız Çocuğu

Makalenin temel örneklerinden biri, Sierra Leone Silahlı Kuvvetleri davasında ifade veren ve ülkenin Özel Mahkemesi belgelerinde TF1-094 koduyla kayıtlı bir kız çocuğuna ilişkindir. Yaklaşık 12 yaşındayken kaçırılmıştır. Esaret altında silah kullanma eğitimi almış, çatışmayla bağlantılı faaliyetlerde çalıştırılmış ve aynı zamanda silahlı kişilerden birinin “eşi” olarak belirlenmiştir.

Bu tanımlama, onun özgür iradesine dayanan bir aile ilişkisi içinde olduğu anlamına gelmiyordu. Aksine cinsel saldırı ve zorla ev işlerinde çalıştırılmayla birlikte gerçekleşmişti. Kısa süre sonra hamile kaldı. Hamileliğinin altıncı ayında, fiziksel ağrıları nedeniyle diğer savaşçılarla birlikte hareket edemediği sırada komutanlardan biri tarafından darbedildi. Bebeği doğum sırasında canlı değildi.

Grey, bu anlatımda birden fazla şiddet türüne ilişkin işaretlerin incelenebileceğini açıklıyor: zorlama yoluyla hamile bırakılma, hamilelik döneminde özgürlükten yoksun bırakılma, hamileliği sürdürmesi için baskı yapılması ve kötü muamelenin fetüsün ölümüyle olası bağlantısı. Bununla birlikte Grey, darp ile ölü doğum arasında nedensel bir ilişki bulunduğunu kanıtlanmış bir olgu olarak sunmuyor.

Bir diğer örnek, Charles Taylor davasında “Akiatu Tuli”nin verdiği ifadedir. On dört yaşından önce kaçırılan bu kız çocuğu askerî eğitim almış, uyuşturucu kullanmaya zorlanmış ve aynı zamanda tecavüze uğramıştır. Cinsel şiddet sonucunda üç kez hamile kaldığını, ilk iki gebeliğinin kendiliğinden düşükle sonuçlandığını anlatmıştır. Üçüncü gebeliği ise esaretten kurtulduktan sonra hastanede sonlandırılmıştır. Ancak kamuya açık belgeler, bu işlem sırasında bilgilendirilmiş rızasının nasıl alındığını açıklığa kavuşturmamaktadır.

Bu dosyaların önemi, kız çocuklarına yönelik şiddetin tek bir rolde gerçekleşmemiş olmasında yatmaktadır. Silah taşımak ve askerî görevleri yerine getirmek için kullanılan aynı kişi, grubun iç yapısında da tahakküm ve saldırıya maruz kalmıştır.

Yazar, yalnızca çocukların silahlı gruplara alınmasına veya cinsel köleliğe odaklanmanın, üreme şiddetinin belirli boyutlarının ve bu şiddetin bağımsız sonuçlarının yargı dosyasının dışında kalmasına yol açabileceği sonucuna varıyor.

Kongo: Kanıtlar Varken Suçlamaların Yöneltilmemesi

Uluslararası Ceza Mahkemesi’ndeki Thomas Lubanga davası, makalenin en önemli örneklerinden biridir. Lubanga, 15 yaşın altındaki çocukları askere almak ve çatışmalarda kullanmak nedeniyle yargılanmıştır. Ancak yargılama sırasında, onun silahlı grubuna mensup kız çocukları arasında tecavüz, hamilelik ve kürtajla ilgili tanıklıklar da gündeme gelmiştir.

Tanıklardan biri, komutanların hamile kız çocuklarının kampta kalıp kalmayacağına karar verdiğini ve bazı kızların gruptan çıkarılmamak için kürtaja başvurduğunu söylemiştir. Aynı tanık, kürtaj girişiminin ardından 14 yaşındaki bir kız çocuğunun hayatını kaybettiğini de anlatmıştır. Ancak Grey, atıfta bulunduğu belgelerde mahkemenin bu tanığın ifadesini güvenilir bulmadığını özellikle belirtmektedir. Bu nedenle söz konusu anlatım, kanıtlanmış bir yargı bulgusu olarak değerlendirilmemelidir.

Çocukların korunması alanında çalışan başka bir tanık ise tecavüz sonucu hamile kaldıktan sonra gruptan uzaklaştırılan kız çocuklarından söz etmiştir. Bu çocuklar topluma döndüklerinde toplumsal damgalanma, sağlık sorunları ve babalarının desteği olmaksızın çocuklarının bakımını üstlenme gibi sorunlarla karşı karşıya kalmıştır.

Bu konular gündeme gelmesine rağmen Mahkeme, Lubanga’yı cinsel ve üreme şiddeti nedeniyle mahkûm edememiştir. Temel sorun, bu davranışlara ilişkin olguların suçlamaların ilk onaylandığı aşamada dosyanın kapsamına alınmamış olmasıydı. Yargılama kuralları, yalnızca duruşma sırasında ilk kez ortaya çıkan olgulara dayanılarak yeni suçlamalar eklenmesine de izin vermiyordu.

Böylece çocukların silahlı gruplara alınması konusunda tarihî öneme sahip bir mahkûmiyetle sonuçlanan dava, kız çocuklarına yönelik dile getirilen bütün zararları ele alamamıştır.

Bu deneyim, insan hakları alanında belgeleme yapan kuruluşlar için pratik bir ders sunuyor: Mağdurun ilk anlatımının eksiksiz olması ve ilgili kanıtların korunması, sonraki aşamalarda belirleyici olabilir.

İzleme Örgütü’nün dosyalarında, Hira’nın örgütten ayrılma kısıtlamaları, evlilik baskısı, sorgulanma ve hapsedilme hakkındaki ifadesi de dâhil olmak üzere, belgelemenin değeri yalnızca genel anlatımın kaydedilmesinden ibaret değildir. Olayların tarihleri, kişinin her davranışın gerçekleştiği sıradaki yaşı, komutanların konumu, kamptan ayrılma imkânı, bağımsız tanıkların varlığı ve olası sağlık kayıtları, sonraki hukuki incelemelerde önem taşıyabilir.

Ntaganda: Silahlı Bir Grup Kendi Üyelerine Karşı Savaş Suçu İşleyebilir mi?

Uluslararası Ceza Mahkemesi’ndeki Bosco Ntaganda davası, Grey’in analizinde dönüm noktalarından biridir. Bu davada başka suçların yanı sıra, aynı silahlı gruba üye olan kız çocuklarına yönelik cinsel şiddet de incelenmiştir. Savunma, bir silahlı gücün üyelerinin aynı gücün diğer üyelerine karşı işlediği suçların uluslararası insancıl hukuk ve uluslararası ceza hukuku kapsamına girmediğini ileri sürmüştür.

Bu sav kabul edilmemiştir. Mahkeme, gerekli silahlı çatışma bağlantısının ve diğer hukuki unsurların kanıtlanması koşuluyla, aynı silahlı grup içinde gerçekleşen tecavüz ve cinsel köleliğin de savaş suçu oluşturabileceğini teyit etmiştir.

Ntaganda, çocuk asker kızlara yönelik tecavüz ve cinsel kölelik suçlarından mahkûm edilmiş; bu suçların sonuçları, cinsel şiddet sonucunda doğan çocukların yaşadığı toplumsal sorunlar da dâhil olmak üzere, tazminat konusunun değerlendirilmesinde dikkate alınmıştır.

Grey, bu gelişmenin önemine rağmen başka bir boşluğa da dikkat çekiyor: Ntaganda davasında da üreme şiddeti bağımsız bir suçlama olarak yöneltilmemiştir. Ona göre davadaki bazı olgular, zorla hamile bırakma suçunun değerlendirilmesini mümkün kılabilirdi; ancak bu olasılık bütünüyle takip edilmemiştir.

İzleme Örgütü’nün incelediği konular açısından bu kararın önemi açıktır. Bir ergen, silahlı grup içinde komutanlar veya diğer üyeler tarafından şiddete maruz bırakılmışsa, aynı gruba üye olması, söz konusu davranışın belirli savaş suçu kategorileri altında incelenmesine kendiliğinden engel oluşturmaz.

Bu konu özellikle grup içi hapis, cinsel saldırı, zorla evlendirme ve ayrılmak isteyen kişilere yönelik şiddet hakkındaki tanıklıklar açısından yeni hukuki sorular doğurmaktadır.

Bununla birlikte Ntaganda içtihadı, silahlı grubun içindeki her şiddet eyleminin kendiliğinden savaş suçu sayılacağı anlamına gelmez. Silahlı çatışmanın gerekli özelliklerinin, davranışın çatışmayla bağlantısının ve ilgili suçun özel unsurlarının bağımsız biçimde incelenmesi gerekir.

Uganda: Çocuk Sahibi Olmanın Silahlı Grubun Varlığını Sürdürmesinde Araç Olarak Kullanılması

Uganda’daki Tanrı’nın Direniş Ordusu’na ilişkin davalarda Grey farklı bir örüntüyle karşılaşıyor. Bu örüntüde hamilelik ve çocuk sahibi olma, bazı durumlarda grubun faaliyetleri açısından bir engel olarak değil, insan kaynağını yeniden üretmenin bir aracı olarak sunulmuştur.

Makalede atıfta bulunulan Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri’nin 2022 tarihli raporuna göre, bu grup tarafından binlerce ergen kız çocuğu kaçırılmış ve bazıları yeterli fiziksel ve psikolojik olgunluğa erişmeden çocuk sahibi olmaya zorlanmıştır. Bu tür şiddet sonucunda doğan çocukların sayısının yaklaşık 8.000 olduğu tahmin edilmektedir.

Dominic Ongwen davasında Uluslararası Ceza Mahkemesi ilk kez bir kişiyi zorla hamile bırakma suçundan mahkûm etmiştir. Mahkûmiyet 2021 yılında verilmiş ve 2022 yılında temyiz aşamasında onanmıştır. Kanıtlanmış zorla hamile bırakma suçlarının mağdurları, ilgili eylemlerin gerçekleştiği sırada yetişkin olsalar da bu içtihat, çocuk mağdurlara karşı işlenen suçların incelenmesi bakımından da önem taşımaktadır.

Joseph Kony davası ise bu gelişmenin başka bir aşamasını göstermektedir. Mahkeme Savcısı, suçlamalara ilişkin belgelerde, 15 yaşın altındaki kız çocukları da dâhil olmak üzere kaçırılan çok sayıda kadın ve kız çocuğunun zorla hamile bırakılmasından söz etmiştir. Kony hakkındaki suçlamalar Kasım 2025’te kendisinin yokluğunda onaylanmıştır. Ancak suçlamaların onaylanması, mahkûmiyet kararı anlamına gelmez.

Grey, Uganda davalarını karşılaştırırken silahlı grubun üreme üzerindeki kontrolünün amacının farklı olabileceğini gösteriyor. Bir grup, kadınların savaşma kapasitesini korumak için hamileliği engelleyebilir; başka bir grup ise çocuk sahibi olmayı kendi savaşçı kadrolarının gelecek nesillerini genişletmenin yolu olarak görebilir.

Her iki durumda da ortak nokta, bireyin bedeni ve üremeye ilişkin kararları üzerindeki iradesinin elinden alınmasıdır. Bu sonuç, silahlı grupların iç yapısını araştırmak açısından önemlidir; çünkü dikkati örgütün askerî görünümünden üyelerinin özel yaşamlarının nasıl yönetildiğine yöneltmektedir. Bununla birlikte, somut belgeler olmadan Uganda’daki silahlı grubun örgütlü çocuk sahibi olma modelini Kürt silahlı gruplarına genellemek mümkün değildir.

Kolombiya: Asker Olmanın Önünde Engel Olarak Hamilelik

Kolombiya’da mesele ters yönde ortaya çıkmıştır. Bu ülkede Anayasa Mahkemesi’nin 2019 yılında incelediği bir davada, “Helena” takma adını kullanan bir kadın, 14 yaşındayken FARC adlı silahlı gruba katıldığını ve enjeksiyon yoluyla doğum kontrol yöntemi kullanmaya zorlandığını anlatmıştır.

Daha sonra hamile kalan kadın, mahkemenin değerlendirdiği bulgulara göre komutanlar tarafından kendi isteğine aykırı biçimde hamileliğinin yedinci ayında kürtaj olmaya zorlanmıştır. Zorla kürtaj sırasında yaklaşık 18 yaşındaydı; ancak doğum kontrol yönteminin dayatılması çocukluk döneminde başlamıştı.

Kolombiya Anayasa Mahkemesi bu davranışları uluslararası insancıl hukukun ihlali ve savaş suçları çerçevesinde değerlendirmiş, mağdurun tazminat hakkını tanımıştır.

Sonraki gelişme Kolombiya’nın Özel Barış Yargı Mekanizması’nda yaşanmıştır. Ekim 2024’te FARC’ın altı eski lideri, 7 No’lu Dosya kapsamında çocukların silahlı gruplara alınması ve onlara karşı işlenen suçlarla bağlantılı bir dizi suçlamayla karşı karşıya kalmıştır. Suçlamalar arasında grup içi cinsel ve üreme şiddeti, zorla hamileliğin engellenmesi ve zorla kürtaj da yer almıştır. Grey’in makalesini kaleme aldığı sırada bu suçlamaların bütün maddi ve hukuki dayanaklarına ilişkin nihai karar henüz verilmemişti.

Kolombiya örneğindeki temel nokta, savaşma kapasitesi ile kadınların bedenleri üzerindeki kontrol arasındaki ilişkidir. Bütün üyelerinden sürekli askerî faaliyet beklenen bir yapıda hamilelik ve çocuk bakım sorumluluğu, komutanların arzuladığı savaşçı profiliyle uyumsuz görülebilir.

Grey, FARC bünyesinde kadın ve erkek eşitliğinin savunulmasına rağmen doğum kontrolünün yükünün fiilen kadınlara dayatıldığını hatırlatıyor. Askerî yapı, arzulanan savaşçıya ilişkin erkek merkezli bir modeli yeniden üretmiş ve kadınların hamile kalabilme kapasitesi, komutanların karar verdiği bir meseleye dönüşmüştür.

İzleme Örgütü açısından bu bölüm, silahlı gruplardaki toplumsal cinsiyet eşitliği söylemi ile kadınların gerçek yaşam koşulları arasındaki farkı incelemek için bir zemin sunmaktadır.

Hira’nın PAK hakkındaki anlatımında toplumsal cinsiyet ayrımcılığı, kişisel özgürlüğün kısıtlanması ve evlilik baskısı gündeme gelmiştir. Bu tür anlatımlar, askerî yapılarda kadınların karar verme özgürlüğü üzerine araştırmalara konu olabilir. Ancak üreme kontrolüne ilişkin somut kanıtlar bulunmadıkça bunları Helena davasıyla eşdeğer görmek mümkün değildir.

Mağdurun İfadesinden Komutanların Sorumluluğuna

Makalenin son bölümü pratik bir soruya ayrılmıştır: Üreme şiddeti, yargı süreçlerinde göz ardı edilmeyecek biçimde nasıl belgelenebilir?

Grey; görüşmecilerin uzmanlık eğitimi almasını, kanıtların erken aşamada kaydedilmesini, psikolojik destek hizmetlerine erişimi ve kültürel ve yerel ifadelere dikkat edilmesini gerekli görüyor. Ona göre mağdurlar yaşadıkları deneyimleri her zaman kesin hukuki veya tıbbi terimlerle anlatmaz. Bazen bir hastalık, gebelik kaybı veya komutanın baskısı hakkındaki anlatım, uzmanlık gerektiren sorular sorulmadan fark edilemeyecek bir soruna işaret edebilir.

Bu tür dosyalarda mağdurun veya doğrudan tanığın ifadesi, tıbbi kayıtlar, olayla aynı dönemde gönderilmiş mesajlar ve yapılmış şikâyetler, komutanların verdiği talimatlara ilişkin belgeler ve komutanların astlarının davranışlarından haberdar olduklarını gösteren kanıtlar önem taşımaktadır.

Yazar ayrıca komutanların sorumluluğuna dikkat çekiyor. Bu sorumluluk; doğrudan suç işleme, emir verme, suça iştirak etme veya gerekli koşullar altında, astlarının işlediği suçları önlemek, sürmesini engellemek ya da cezalandırmak için gerekli ve makul önlemleri almayan bilgili komutanların sorumluluğu temelinde incelenebilir.

Suç kategorileri açısından makale çeşitli hukuki yolları ele alıyor. Bazı üreme şiddeti eylemleri, gerekli özel unsurların kanıtlanması hâlinde zorla hamile bırakma, zorla kısırlaştırma, cinsel kölelik veya diğer cinsel şiddet biçimleri kapsamında kovuşturulabilir. Başka koşullarda ise insanlığa karşı suçlar çerçevesinde köleleştirme, işkence, diğer insanlık dışı eylemler veya toplumsal cinsiyete dayalı zulüm gibi suç kategorileri değerlendirilebilir.

Grey, insanlığa karşı suçlar bakımından Roma Statüsü’nün 7. maddesinde belirtilen bağlamsal unsurların, özellikle sivil nüfusa yönelik yaygın veya sistematik bir saldırının ve davranışın bu saldırıyla bağlantısının önemini vurguluyor. Dolayısıyla ağır ve zarar verici davranışlar dahi, gerekli bağlamsal unsurlar incelenmeden insanlığa karşı suç olarak nitelendirilemez.

Bu tartışmanın İzleme Örgütü’nün belgeleme çalışmaları açısından açık sonuçları vardır. Silahlı gruplardan ayrılan kişilerle yapılan görüşmelerde tanığın bizzat yaşadığı, doğrudan gördüğü ve başkalarından duyduğu olaylar birbirinden ayrılmalıdır. Ayrıca gizliliğin korunması, mağdurun bilgilendirilmiş rızasının alınması ve görüşme sırasında yeniden travmatize edilmesinin önlenmesi, bilgi toplamaktan önce gelmelidir.

Sonuç: Çocukların Örgüte Alınmasının Ötesinde İncelenmesi Gereken Dosyalar

Rosemary Grey’in araştırmasının temel sonucu, kız çocuklarının silahlı gruplardaki deneyimlerinin çocuk askerlik ve cinsel şiddet başlıklarıyla sınırlandırılamayacağıdır. Bazı mağdurlar aynı anda askerî zorlamaya, aile yaşamlarının denetlenmesine, özgürlüklerinden yoksun bırakılmaya, üreme şiddetine ve uzun süreli toplumsal ve sağlıkla ilgili sonuçlara maruz kalmaktadır. Bu deneyimler en başından doğru biçimde belgelenmezse yargı süreçlerinde de göz ardı edilebilir.

İzleme Örgütü tarafından yayımlanan bazı dosyalar, bu sonuçlarla doğrudan veya konu bakımından bağlantılıdır:

Birincisi, Hira ve PAK dosyası. Hira’nın 15 yaşında örgüte katılması, askerî yapıda bulunması, evlilik baskısı ve örgütten ayrılma kısıtlamaları hakkındaki anlatımı; güç ilişkileri, bireysel özerklik ve çocukların korunması açısından Grey’in ele aldığı meselelerle bağlantılıdır. Bu dosya, özellikle grup içi ilişkilerde zorlamanın incelenmesi bakımından önem taşıyabilir. Bununla birlikte, belirtilen belgelerde Hira’ya karşı belirli bir üreme suçunun işlendiği kanıtlanmış değildir.

İkincisi, Deljin’in anlatımı. Hira’nın beyanına göre Deljin, gruptan ayrılmaya çalışmasının ardından işkenceye ve zorla evlendirmeye maruz kalmıştır. Bu iddia; ayrılma girişiminin cezalandırılması, tahakküm kurulması ve aile ilişkisine zorlanma arasındaki bağlantı bakımından Sierra Leone örnekleriyle karşılaştırılabilir. Ancak bu konuda herhangi bir cezai sonuca varılması bağımsız bir soruşturma, tanıklıkların alınması ve ek belgelerin elde edilmesini gerektirir.

Üçüncüsü, Kaveh Şehbazi ve Komala dosyası. Sosyal medya üzerinden örgüte alınma, çeşitli imkânların vaat edilmesi ve gruptan ayrılmanın güçlüğü, makalenin geleneksel çocuk asker kavramının sınırlarına ilişkin daha geniş tartışmasıyla bağlantılıdır. Bu dosyanın önemi, ergenlerin örgüte alınma ve kontrol edilme sürecini göstermesidir; üreme şiddetini kanıtlaması değildir.

Dördüncüsü, Komala’nın eski üyesi olan 15 yaşındaki bir gencin anlatımı. İzleme Örgütü’nün Avrupa’ya gönderilme vaadiyle örgüte alındığı ve yaklaşık 25 gün boyunca ağır kamp koşullarında bulunduğu belirtilen kişi hakkındaki raporu, çocukların durumunun incelenmesinin örgüte alınma aşamasında başlaması gerektiğini gösteriyor. Bu inceleme, çocukların yaşam koşullarını, yaptıkları faaliyetleri ve örgütten ayrılma özgürlüklerini de kapsamalıdır.

Beşincisi, Omid Hosseini ve PJAK dosyası. İzleme Örgütü’nün onun 16 yaşında örgüte alınması, askerî eğitim görmesi ve daha sonra hayatını kaybetmesi hakkındaki raporu, çocukların yaşlarının, örgüte alınma koşullarının ve askerî amaçlarla nasıl kullanıldıklarının belgelenmesinin önemini ortaya koyuyor. Bu dosya çocuk askerlik başlığı altında değerlendirilmelidir; ilgili kanıtlar olmadan cinsel veya üreme şiddetiyle ilişkilendirilmemelidir.

Bu karşılaştırmalar, Rosemary Grey’in İzleme Örgütü’nün iddialarını doğruladığı anlamına gelmez. Grey’in makalesi Kürt silahlı gruplarına ilişkin dosyaları incelememiştir. Bu karşılaştırmanın değeri, makalede kullanılan hukuki yöntemin mevcut dosyalar hakkında daha ayrıntılı sorular sorulmasına yardımcı olabilmesidir.

Grey’in bulgularından daha geniş bir sonuç da çıkarılabilir: Bir çocuğun silahlı gruba üye olması, aynı grubun üyelerinden gelebilecek şiddete karşı korunma hakkının göz ardı edilmesine yol açmamalıdır. Ayrıca silahlı bir grubun olası sorumluluğu yalnızca savaş alanındaki davranışlarıyla sınırlı değildir. Komutanların üyelerine yönelik tutumları, özel yaşamın denetlenme biçimi ve örgütten ayrılma imkânı da uluslararası hukuk açısından önem taşıyabilir.

İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü açısından bu araştırma; çocuk askerlik, zorla evlendirme, grup içi şiddet ve özgürlükten yoksun bırakılmaya ilişkin dosyaların, yeterli kanıt bulunması hâlinde, daha ayrıntılı bir belgeleme çerçevesinde incelenmesi için bir fırsat sunmaktadır.

Son olarak bazı sorular yanıt beklemektedir: Silahlı gruplardan ayrılan kadınlarla yapılan görüşmelerde evlilik, çocuk sahibi olma ve sağlık hizmetlerine erişim konularında karar verme özgürlükleri ne ölçüde araştırılmıştır? Ergenlik döneminde bu gruplara katılan kişilerin deneyimleri yalnızca örgüte alınma ve askerî eğitimle mi sınırlandırılmış, yoksa karşılaşmış olabilecekleri diğer zararlar da kaydedilmiş midir? Grup içi şiddete ilişkin kanıtlar elde edilirse mevcut belgeleme mekanizmaları, bunları bağımsız ve adil bir hukuki inceleme için koruyabilecek kapasiteye sahip midir?

Rosemary Grey’in araştırması bu soruların tümüne yanıt vermiyor. Ancak bazen hesap verebilirliğin önündeki ilk engelin hukuk eksikliği değil, en başından soruşturulması gereken bir davranışın görülmemesi olduğunu ortaya koyuyor.

—

Kaynaklar ve Atıflar

  1. Rosemary Grey, “Reproductive Violence against Child Soldiers,” Leiden Journal of International Law, Cilt 39, Sayı 2 (Haziran 2026), s. 563–587. İlk çevrimiçi yayın tarihi: 10 Nisan 2026.

DOI: https://doi.org/10.1017/S0922156525100654

  1. Rosemary Grey, Prosecuting Sexual and Gender-Based Crimes at the International Criminal Court: Practice, Progress and Potential, Cambridge University Press, 2019.

 

  1. Rosemary Grey, “The ICC’s First ‘Forced Pregnancy’ Case in Historical Perspective,” Journal of International Criminal Justice, Cilt 15, Sayı 5 (2017), s. 905–930.

https://doi.org/10.1093/jicj/mqx051

 

  1. Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo, Yargılama Kararı, ICC-01/04-01/06-2842, 5 Nisan 2012; Temyiz Kararı, ICC-01/04-01/06-3121-Red, 1 Aralık 2014.

 

  1. Prosecutor v. Bosco Ntaganda, Yargılama Kararı, ICC-01/04-02/06-2359, 8 Temmuz 2019; Temyiz Kararı, ICC-01/04-02/06-2666-Red, 30 Mart 2021.

 

  1. Prosecutor v. Dominic Ongwen, Yargılama Kararı, ICC-02/04-01/15-1762-Red, 4 Şubat 2021; Temyiz Kararı, ICC-02/04-01/15-2022-Red, 15 Aralık 2022.

 

  1. Prosecutor v. Joseph Kony, Gıyabında Suçlamaların Onaylanmasına İlişkin Karar, ICC-02/04-01/05-633, 6 Kasım 2025.

 

  1. Kolombiya Anayasa Mahkemesi, SU-599/19 sayılı Karar, 11 Aralık 2019.

 

  1. Kolombiya Özel Barış Yargı Mekanizması (JEP), 7 No’lu Dosya, 2024 tarihli 05 No’lu Karar, 9 Ekim 2024.

 

  1. Uluslararası Ceza Mahkemesi Savcılık Ofisi, Toplumsal Cinsiyete Dayalı Suçlar Politikası, Aralık 2023.

 

  1. UN Women ve Global Justice Center, Üreme Şiddetinin Belgelenmesi: BM Soruşturma Mekanizmaları İçin Fırsatların, Zorlukların ve Hukuki Yolların Ortaya Çıkarılması, 2024.

 

  1. İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü, “Sosyal Medyada Aldatılmadan Kamptan Kaçışa: Hira’nın Anlatımı”, Hira ile yapılan söyleşiler dizisi, Eylül 2026.

 

  1. İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü, “Instagram Vaatlerinden Darp ve Şiddete: Komala’dan Dönmek İsteyen Bir Gencin Anlatımı”, 1 Ekim 2026.

 

  1. İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü, “15 Yaşında Bir Genç, Dağlarda 25 Gün: Komala Saflarından Bir Anlatım”, 5 Eylül 2026.

 

  1. İran Kürdistanı İnsan Hakları İzleme Örgütü, “PJAK’ta İranlı Kürt Bir Çocuk Askerin Öldürülmesi”, 2 Ağustos 2025.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu