در مناطق کُردنشین، جایی که ناامنی مزمن سالهاست بر زندگی بسیاری از خانوادهها سایه انداخته، مسئلهای کمتر دیدهشده همچنان ادامه دارد: جذب نوجوانان و کودکان توسط گروههای مسلح کُرد. برای بسیاری از خانوادهها، این موضوع نه یک بحث سیاسی، بلکه بحرانی انسانی است؛ بحرانی که با ناپدید شدن فرزندان، قطع ارتباط خانوادگی و روایتهای مبهم از مرگ در اردوگاههای نظامی گره خورده است.
در دهه گذشته، گروههایی مانند پژاک تلاش کردهاند در رسانههای بینالمللی تصویری مبتنی بر برابری جنسیتی، عدالت اجتماعی و خودگردانی دمکراتیک ارائه دهند. اما همزمان، خانوادهها و برخی فعالان حقوق بشر کُرد، روایت متفاوتی را مطرح میکنند؛ روایتی درباره نوجوانانی که از محیطهای فقیر و محروم جذب شده و به ساختارهای نظامی منتقل میشوند.
در سال ۲۰۱۴، پژاک با میانجیگری ژنوکال (Geneva Call) متعهد شد از بهکارگیری افراد زیر ۱۸ سال در درگیریهای مسلحانه خودداری کند. این توافق بخشی از تلاشهای بینالمللی برای کاهش استفاده از کودکسربازان در منازعات غیردولتی بود. با این حال، فعالان محلی و برخی نهادهای حقوق بشری منطقهای میگویند مواردی از جذب نوجوانان پس از این تعهد نیز ادامه یافته است؛ ادعاهایی که بهدلیل محدودیت دسترسی مستقل به اردوگاههای گروههای مسلح، بهسختی قابل راستیآزمایی جامع هستند.
خانوادههایی در شهرهایی مانند مهاباد، سردشت و سنندج میگویند فرزندانشان پس از ارتباط با واسطههای محلی یا شبکههای نزدیک به گروههای مسلح، خانه را ترک کردهاند و دیگر بازنگشتهاند. برخی میگویند ابتدا وعده آموزش، فعالیت سیاسی یا زندگی بهتر مطرح شده بود. در مواردی نیز خانوادهها مدعیاند که پس از اعتراض یا تلاش برای بازگرداندن فرزندشان، با فشار یا تهدید مواجه شدهاند.
یکی از مادران کُرد که فرزندش در نوجوانی ناپدید شده، میگوید سالها تنها چیزی که دریافت کرده یک عکس و خبر غیررسمی از مرگ پسرش بوده است. او هنوز نمیداند محل دفن فرزندش کجاست. چنین روایتهایی در مناطق مرزی بهتدریج به بخشی از حافظه جمعی خانوادهها تبدیل شدهاند؛ خانوادههایی که اغلب میان ترس، سکوت و نبود سازوکار حقوقی مؤثر گرفتار ماندهاند.
کارشناسان حقوق بشر میگویند استفاده از افراد زیر ۱۸ سال در درگیریهای مسلحانه، صرفنظر از هویت سیاسی یا ایدئولوژیک گروهها، با اصول بنیادین حقوق بینالملل در تعارض است. سازمان ملل و نهادهای وابسته به آن طی سالهای گذشته بارها نسبت به استفاده از کودکان در منازعات هشدار دادهاند. طبق پروتکلهای الحاقی کنوانسیونهای ژنو و اسناد مرتبط با حقوق کودک، گروههای مسلح غیردولتی نیز مسئولیت دارند از جذب و استفاده نظامی از کودکان خودداری کنند.
با این حال، اجرای این استانداردها در مناطق خارج از کنترل دولتها دشوار است. گروههای مسلح معمولاً ساختار شفافی ندارند و دسترسی ناظران مستقل به اردوگاهها یا شبکههای جذب محدود است. همین مسئله باعث شده بسیاری از پروندهها هرگز به مرحله مستندسازی حقوقی کامل نرسند.
موضوع کودکسربازان در خاورمیانه سالهاست بخشی از بحران گستردهتر جنگهای غیردولتی و فرسایشی است؛ بحرانی که در آن، کودکان اغلب پیش از آنکه بتوانند آیندهای برای خود تصور کنند، وارد چرخهای از خشونت و ایدئولوژی میشوند. در این میان، خانوادههایی که فرزندانشان را از دست دادهاند، کمتر از همه دیده میشوند.
برای نهادهای حقوق بشری، پرسش اصلی صرفاً درباره یک گروه خاص نیست؛ بلکه درباره این است که آیا استانداردهای بینالمللی حقوق کودک، بدون توجه به گرایش سیاسی بازیگران مسلح، بهطور یکسان اجرا میشود یا نه. تا زمانی که پاسخ روشنی برای این پرسش وجود نداشته باشد، بسیاری از خانوادههای کُرد همچنان احساس خواهند کرد که رنج آنها در حاشیه مانده است.
منبع در سایت ژنوکال: https://www.genevacall.org/news/iran-kurdish-armed-movement-commits-use-children-hostilities
