مرگ «سارینا علایی»، دختر ۱۹ ساله اهل شهرستان بانه، بار دیگر مسئله امنیت جان غیرنظامیان در شرایط فعالیتهای نظامی را به یک نگرانی جدی حقوق بشری تبدیل کرده است. بر اساس گزارش رسانههای محلی، این دختر جوان پس از شنیدن صدای شدید جنگندهها و انفجارهای ناشی از بمباران آمریکا و اسرائیل در منطقه، دچار شوک عصبی شدید شده و به کما رفته بود. وی پس از حدود ده روز بستری در بخش مراقبتهای ویژه، در تاریخ ۱۴ فروردین ۱۴۰۵ جان خود را از دست داد.
طبق اطلاعات منتشرشده، شدت صداهای ناشی از پرواز جنگندهها و انفجارها در منطقه، عامل اصلی بروز شوک و وخامت وضعیت جسمانی این شهروند غیرنظامی عنوان شده است.
واکاوی حقوقی: حق حیات و اصل احتیاط
حق حیات از بنیادیترین حقوق انسانی است که در ماده ۳ اعلامیه جهانی حقوق بشر و ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی مورد تأکید قرار گرفته است. بر اساس این اسناد، دولتها و بازیگران بینالمللی موظفاند از جان و امنیت شهروندان محافظت کنند و از اقداماتی که جان افراد غیرنظامی را در معرض خطر قرار میدهد، جلوگیری نمایند.
افزون بر این، در چارچوب حقوق بینالملل بشردوستانه (IHL) و بهویژه اصول مندرج در کنوانسیون چهارم ژنو، غیرنظامیان باید در برابر آثار عملیات نظامی مورد حمایت قرار گیرند. هرگونه فعالیت نظامی باید با رعایت «اصل احتیاط» انجام شود؛ اصلی که طرفهای درگیر را ملزم میکند تمام اقدامات ممکن را برای کاهش آسیب به جمعیت غیرنظامی، اعم از آسیبهای مستقیم فیزیکی و آسیبهای جانبی ناشی از فشار روانی و صوتی، اتخاذ کنند.
نقض استانداردهای سلامت و مسئولیت متجاوزان
از این منظر، انجام فعالیتهای نظامی در نزدیکی مناطق مسکونی بدون رعایت ملاحظات ایمنی و ارزیابی خطر برای ساکنان، مصداق بارز نقض تعهدات مربوط به حمایت از غیرنظامیان و حتی نقض حق حیات تلقی میشود.
همچنین قرار گرفتن افراد در معرض شرایطی که موجب آسیب شدید روانی یا جسمی (منجر به فوت) شود، با تعهدات مندرج در ماده ۱۲ میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی درباره «حق برخورداری از بالاترین استاندارد قابل دستیابی سلامت جسمی و روانی» نیز در تعارض مستقیم قرار دارد. عاملان این حملات هوایی که بدون توجه به زیستبوم انسانی منطقه، موجب رعب و وحشت و مرگ شهروندان بیدفاع شدهاند، دارای مسئولیت حقوقی و کیفری هستند.
مرگ سارینا علایی یادآور این ضرورت است که تحقیقات مستقل و بینالمللی برای روشن شدن حقیقت و پاسخگویی مسئولان، شرطی اساسی برای تضمین احترام به حقوق بنیادین انسانها و جلوگیری از تکرار چنین تراژدیهایی است. جان غیرنظامیان نباید قربانی رقابتهای نظامی و حملات غیرقانونی به حریم هوایی و سرزمینی شود.
