به گزارش خبرنگار دیدبان حقوق بشر کردستان ایران؛ در جریان روزهای اخیرِ سومین جنگ تحمیلی بر جمهوری اسلامی ایران، حملات مشترک آمریکا و اسرائیل به فرودگاههای غیرنظامی و هدفگیری مستقیم هواپیماهای مسافربری، یکی از آشکارترین مصادیق نقض اصول بنیادین حقوق بشر و حقوق بینالملل بشردوستانه را رقم زده است.
این اقدامات، که فراتر از اهداف نظامی اعلامشده، زیرساختهای حیاتی غیرنظامی را هدف قرار داده است. یعنی نه تنها جان هزاران غیرنظامی را به خطر انداخته، بلکه حق اساسی حیات، امنیت و آزادی رفتوآمد شهروندان ایرانی و مسافران بینالمللی را به طور سیستماتیک نقض کرده است.
انهدام هواپیمای مسافربری در فرودگاه بوشهر
بر اساس گزارشهای میدانی و بررسیهای فنی، یکی از بارزترین موارد، نابودی کامل یک فروند هواپیمای مسافربری ایرباس A319 متعلق به شرکت ایرانایر (با شماره ثبت EP-IEP) در فرودگاه بوشهر بوده است. این هواپیما که به صورت پارکشده و بدون سرنشین در محوطه غیرنظامی فرودگاه قرار داشت، در نتیجه حمله مستقیم روز سوم مارس ۲۰۲۶ به طور کامل منهدم شد.
فرودگاه بوشهر، به عنوان یک مرکز هوانوردی دوگانه اما با تمرکز اصلی بر پروازهای تجاری و مسافری، فاقد هرگونه کاربری نظامی فعال در زمان حمله بوده و نابودی این هواپیمای غیرنظامی، مصداق بارز حمله به اموال غیرنظامی تحت حفاظت کنوانسیونهای ژنو (۱۹۴۹) و پروتکل الحاقی اول (۱۹۷۷) به شمار میرود.
وضعیت فرودگاه بینالمللی مهرآباد تهران
همزمان، فرودگاه بینالمللی مهرآباد تهران اصلیترین هاب پروازهای داخلی کشور و دروازه ورود میلیونها مسافر نیز مورد حملات گسترده قرار گرفته است. تصاویر ماهوارهای و گزارشهای محلی حاکی از انفجارهای متعدد، آتشسوزی و آسیب جدی به تأسیسات پروازی و باندهای فرود است. مقامات اسرائیل ادعا کردهاند که تعدادی از هواپیماهای مستقر در این فرودگاه نظامی بودهاند، اما شواهد میدانی و ساختار فیزیکی مهرآباد به عنوان یک فرودگاه عمدتاً غیرنظامی، این ادعاها را زیر سؤال میبرد و نشاندهنده عدم رعایت اصل «تمایز» میان اهداف نظامی و غیرنظامی است.
این اصل، که یکی از پایههای حقوق بشردوستانه بینالمللی ست، هرگونه حمله به تأسیسات هوانوردی غیرنظامی را در وضعیت عدم استفاده مستقیم نظامی، ممنوع کرده است.
پیامدهای انسانی و نقض حق حیات
این تجاوزها، از منظر حقوق بشر، فراتر از نقض حقوق جنگ، مستقیماً حقوق بنیادین مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر (ماده ۳: حق حیات) و میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ماده ۶) را نقض میکنند.
نابودی هواپیمای مسافربری و آسیب به فرودگاههای غیرنظامی، نه تنها خطر مستقیم برای کارکنان فرودگاه و مسافران احتمالی ایجاد کرده، بلکه با بسته شدن حریم هوایی ایران، صدها هزار مسافر بینالمللی را در فرودگاههای منطقهای به دام انداخته و زنجیره تأمین دارو، کمکهای بشردوستانه و جابهجایی بیماران را مختل کرده است.
آمارهای اولیه نشان میدهد که بیش از ۲۳ هزار پرواز جهانی در نتیجه این درگیریها لغو یا تغییر مسیر دادهاند که این رقم، رکورد بیسابقهای در تاریخ هوانوردی مدرن به حساب میآید و میلیونها نفر را از حق اساسی سفر ایمن محروم کرده است. علاوه بر این، این حملات در چارچوب گستردهتری از تجاوز صورت گرفته که، تا زمان تنظیم این گزارش، منجر به کشته شدن بیش از ۱۰۰۰ غیرنظامی ایرانی (بر اساس آمار وزارت بهداشت) و زخمی شدن هزاران نفر دیگر شده است.
نقض اصول احتیاط و تناسب
هدفگیری فرودگاهها که به طور ذاتی مراکز تجمع غیرنظامیان هستند، اصل «احتیاط» (Precaution) و «تناسب» (Proportionality) را نقض میکند؛ زیرا هیچ توجیه نظامی معتبری برای نابودی یک هواپیمای تجاری پارکشده یا بمباران باندهای پرواز مسافری وجود ندارد.
چنین اقداماتی، بر اساس استانداردهای دیوان کیفری بینالمللی، میتواند در زمره جنایات جنگی قرار گیرد و مسئولیت کیفری عاملان را به دنبال داشته باشد. این الگوی سیستماتیک هدفگیری زیرساختهای غیرنظامی، یادآور تجارب تلخ تاریخی است که در آن حقوق غیرنظامیان قربانی اولویتهای سیاسی و نظامی شدهاند.
جامعه جهانی، از جمله سازمان ملل متحد و شورای حقوق بشر، موظف است با تشکیل کمیته تحقیق مستقل، این نقضها را مستندسازی کرده و از تکرار چنین جنایاتی جلوگیری کند. پایان فوری این درگیری و تضمین حفاظت از غیرنظامیان، تنها راه بازگرداندن صلح و عدالت به منطقه است.
