کاتێک ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان دەچنە ناو بۆشایی یاساییەوە

وتاری «Prohibiting the Use of Force by Non-State Actors: Time to Move to International Regulation» لە نووسینی د. محمد قاضی جەنابی، مامۆستای یاسای نێودەوڵەتی لە کۆلێژی یاسای زانکۆی گلاسکۆ، لە ساڵی ٢٠٢٤ لە بەرگی پێنجەم، ژمارەی یەکەمی گۆڤاری Atâtôt: Revista Interdisciplinar de Direitos Humanos بڵاوکراوەتەوە.

جەنابی توێژەری یاسای نێودەوڵەتیی گشتییە و بواری توێژینەوەکانی مافی مرۆڤ، یاسای مرۆڤدۆستانە، یاسای سزایی نێودەوڵەتی، ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی و ڕۆڵی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان دەگرێتەوە.

گۆڤاری Atâtôt گۆڤارێکی ئەکادیمی، هەڵسەنگێندراو، کراوە بۆ هەموان و فرەپسپۆڕییە لە بواری مافی مرۆڤدا کە لەلایەن زانکۆی پارێزگایی گۆیاس لە بەڕازیل بڵاودەکرێتەوە و بابەتەکانی تەنیا بە یاسای نێودەوڵەتی سنووردار نابن؛ ئەم گۆڤارە کۆمەڵێک تەوەری پەیوەندیدار بە مافی مرۆڤ، دیموکراسی، بابەتی دەستووری و خەباتی کۆمەڵایەتی بۆ بەدەستهێنانی مافەکان لەخۆدەگرێت.

وتارەکە لە پرسیارێکەوە دەست پێدەکات کە بە گۆڕانی سروشتی شەڕە چەکدارییەکان، گرنگییەکی زیاتری پەیدا کردووە: ئەگەر ئەکتەرێکی نادەوڵەتی بتوانێت هێزێک لە ئاستی سەربازیدا بەکاربهێنێت، لە سنوورەکان بپەڕێتەوە، خاکێک بخاتە ژێر کۆنتڕۆڵی کاریگەری خۆی و ئاسایش و گیانی مەدەنییەکان لە زیاتر لە وڵاتێکدا بخاتە ژێر کاریگەرییەوە، ئایا هێشتا دەبێت ڕێکخستنی ڕەفتارەکانی زیاتر بۆ یاسای ناوخۆیی دەوڵەتەکان بەجێبهێڵرێت؟

نووسەر بەڵگە دەهێنێتەوە کە ڕێساکانی نەریتیی قەدەغەی بەکارهێنانی هێز، کە زیاتر لە پەیوەندی نێوان دەوڵەتەکاندا شێوەیان گرتووە، ڕووبەڕووی ڕاستییەک بوونەتەوە کە تێیدا گرووپە چەکدارەکان، ڕێکخراوە تیرۆریستییەکان و تەنانەت هەندێک کۆمپانیای سەربازیی تایبەت دەتوانن دەرئەنجامگەلێک دروست بکەن کە لە سنوورە نیشتمانییەکان تێپەڕێت.

لە پوختەی وتارەکەدا، داعش، بۆکۆحەرام و کۆمپانیای سەربازیی تایبەتی واگنەر وەک نموونەگەلێک خستراونەتەڕوو بۆ نیشاندانی ئەم گۆڕانکارییە لە ڕۆڵ و توانای ئەکتەرە نادەوڵەتییەکاندا.

نووسەر لە درێژەدا جیاوازی لە نێوان هەر جۆرە توندوتیژییەک و «بەکارهێنانی هێز» لە چەمکی یاسای نێودەوڵەتیدا دەکات.

بابەتی جێی دانوستان، ئەو ڕەفتارانەیە کە لە ئاستێکی دیاریکراوی توندی و ڕێکخراوەیی تێپەڕ دەبن و دەتوانن کاریگەریی یاسایی نێودەوڵەتی دروست بکەن. وتارەکە پاشان دەپشکنێت کە کردەوە سەربازییەکانی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان لە چ بارودۆخێکدا دەکرێت وەک هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی، هێرشی چەکدارانە یان ڕەفتارێک بە کاریگەریی هاوشێوەی دەستدرێژی و داگیرکاری هەڵسەنگاندنیان بۆ بکرێت.

نموونەی داعش لەم بەشەدا پێگەیەکی گرنگی هەیە، بەڵام بابەتی وتارەکە بەوەوە سنووردار نییە؛ داعش زیاتر وەک نموونەیەکی بەرهەست بۆ ئەزموونکردنی توانای ڕێسا بەردەستەکان بەرامبەر ئەکتەرێکی نادەوڵەتی بە توانای سەپاندنی کۆنتڕۆڵی هەرێمی و بەکارهێنانی بەربڵاوی هێزی چەکدار بەکاردەهێنرێت.

یەکێک لە بەڵگە سەرەکییەکانی وتارەکە ئەوەیە کە ڕەفتاری ئەکتەرە چەکدارە نادەوڵەتییەکان، لە کردەوەدا، پێشتریش لە هەندێک حاڵەتدا چووەتە ناو بوارەکانی یاسای نێودەوڵەتییەوە. ئەنجومەنی ئاسایش لە نموونە جیاوازەکاندا، کردەوەکانی گرووپە چەکدارەکان و ڕێکخراوە تیرۆریستییەکانی وەک هەڕەشە دژی ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی ئەژمار کردووە و بۆ لایەنە ناکۆکەکان، لەوانەش گرووپە چەکدارەکان، پابەندبوونی لە بواری ڕاگرتنی شەڕ، ڕێزگرتن لە ڕێککەوتنەکانی ئاشتی، مافی مرۆڤ و یاسای مرۆڤدۆستانە دروست کردووە.

بە کۆمەڵە، نووسەر نیشانی دەدات کە بۆشایی نێوان سیستەمی نەریتیی دەوڵەتمەوەر بۆ قەدەغەی بەکارهێنانی هێز و ڕاستیی کارکردی گرووپە چەکدارەکان، ڕەها نییە؛ یاسای نێودەوڵەتی پێشتریش، ئەگەرچیش بە شێوەیەکی پەڕشوبڵاو و ناڕاستەوخۆ، وەڵامی کاریگەرییە نێودەوڵەتییەکانی ڕەفتاری ئەم ئەکتەرانەی داوەتەوە.

وتارەکە لە کۆتاییدا پێشنیارێکی یاسایی گرنگ و لە هەمان کاتدا جێی دانوستان دەخاتەڕوو: بەکارهێنانی نەیاسایی هێز نابێت تەنیا بەم هۆکارەی کە ئەنجامدەری دەوڵەت نییە، لە چوارچێوەی ڕێکخستنی نێودەوڵەتی دەرچێت.

جەنابی جەخت دەکاتەوە کە ماددەی ٢ بڕگەی ٤ی پەیماننامەی نەتەوە یەکگرتووەکان بە ڕوونی ئاراستەی دەوڵەتەکان کراوە، بەڵام بەڵگە دەهێنێتەوە کە «ئەکتەربوون»ی گرووپە نادەوڵەتییەکان، دەرئەنجامە فرەسنوورییەکانی کردەوەکانیان، ئەگەری دابینکردنی هەندێک لە کردەوەکانیان وەک هێرشی چەکدارانە و پابەندبوونیان بە ڕێزگرتن لە ڕێسا بنەڕەتییەکانی مافی مرۆڤ و یاسای نێودەوڵەتی، زەمینەیەکی جدی بۆ بەربڵاوکردنەوەی ڕێکخستنی نێودەوڵەتیی ڕەفتارەکانیان دەرەخسێنێت.

دەرئەنجامی وتارەکە ئەوەیە کە سیستەمی یاسایی نێودەوڵەتی دەبێت ڕێگەیەک بۆ لێپرسینەوە لە ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان لە بەرامبەر بەکارهێنانی نەیاسایی هێز بدۆزێتەوە؛ پڕۆسەیەک کە لە بارودۆخی دیاریکراودا دەتوانێت لەگەڵ بەرپرسیارێتیی تاوانکاری تاکەکەس و سەرکردەکانی ئەم گرووپانە بۆ تاوانەکانی جەنگ و تاوان دژی مرۆڤایەتی بەیەک بگەن.

گرنگیی ئەم دانوستانە بۆ پشکنینی دۆسیەکانی پەیوەندیدار بە گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لەم خاڵەدا دەردەکەوێت.

بابەتەکە تەنیا بەرپرسیارێتی گرووپێک دوای ئەنجامدانی تاوانێکی دیاریکراو نییە؛ وتارەکە پرسیارێکی بنەڕەتیتر دەخاتەڕوو: ئایا خۆی بەکارهێنانی ڕێکخراو و بەربڵاوی هێز لەلایەن ئەکتەرێکی نادەوڵەتییەوە دەبێت ببێتە بابەتی ڕێکخستن و وەڵامدانەوە لە ئاستی نێودەوڵەتیدا؟

ئەم پرسیارە بەو دۆسیانەوە دەبەسترێتەوە کە بە منداڵانی چەکدار، بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، توندوتیژی دژی ژنان، کوشتن، ئەشکەنجەدان و شێوەکانی دیکەی توندوتیژیی ڕێکخراوەوە پەیوەندیدارن؛ چونکە پشکنینی ئەم پێشێلکارییانە لە ئاستی تاوانێکی تاکەکەسی تێپەڕ دەکات و سەرنج دەخاتە سەر پێکهاتە، توانا و شێوازی بەکارهێنانی دەسەڵاتی گرووپە چەکدارەکان.

وتارەکە، بێ ئەوەی بەرپرسیارێتیی هەر گرووپێکی چەکدار بە شێوەیەکی خۆکار بسەلمێنێت، دەست دەخاتە سەر بۆشاییەکی گرنگ: ئایا ئەکتەرێک کە توانای دەستپێکردن، گەشەپێدان و بەردەوامبوونی توندوتیژیی چەکدارانە و دروستکردنی دەرئەنجامی فرەسنووری هەیە، دەبێت تەنیا بە هۆی نەبوونی نازناوی «دەوڵەت» لە بەشێک لە سنووردارکردن و سازوکارەکانی وەڵامدانەوەی نێودەوڵەتی دەرچێت؟ وەڵامی نووسەر نەخێرە.

ئەم پرسیارە، وتارەکە دەکاتە چوارچێوەیەکی شایانی سەرنج بۆ بازخوێندنەوەی بەرپرسیارێتیی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان و پشکنینی پەیوەندیی نێوان بەکارهێنانی هێز، پێشێلکاریی مافی مرۆڤ و بەرپرسیارێتیی نێودەوڵەتی.