لە مەیدانی جەنگەوە تا هۆڵە شووشەیییەکانی نیویۆرک

نووسینی: دکتۆر محەممەد مووسەوی – توێژەری مافەکانی مرۆڤ

لەگەڵ کەمبوونەوەی پلەبەپلەی ئەو پێکدادانانەی کە بە “جەنگی ڕەمەزان” ناسراون، سەرنجەکان لە مەیدانی جەنگەوە بەرەو مێزەکانی گفتوگۆ و لەوەش گرنگتر، بەرەو تەلارسازیی یاساییی پاش جەنگ وەرچەرخاون. ئەزموونەکانی ڕابردوو نیشانیان داوە کە ڕاگرتنی شەڕ (ئاگربەست) بە تەنیا ئاشتی دروست ناکات؛ ئەوەی یەکلاکەرەوەیە، گۆڕینی ئیرادە سیاسییە ناجێگیرەکانە بۆ پابەندییە یاسایییە جێگای متمانەکان. پرسیاری سەرەکی ئێستا ئەوە نییە کە ئایا ڕێککەوتنێک دێتە ئاراوە یان نا، بەڵکو ئەوەیە کە چۆن دەکرێت ئەو ڕێککەوتنە لە چارەنووسی ڕێککەوتنە لەرزۆکەکانی ڕابردوو بپارێزرێت؟

بەربەستەکانی “نێودەوڵەتیکردنی پابەندییەکان” لە ڕێگەی ئەنجومەنی ئاسایشەوە

وەڵامی باو لە تاران، جەختکردنەوەیە لەسەر “نێودەوڵەتیکردنی پابەندییەکان” لە ڕێگەی ئەنجومەنی ئاسایشەوە. پەنابردن بۆ ماددەی ٢٥ی جاڕنامەی نەتەوە یەکگرتووەکان و هەوڵدان بۆ دانانی هەر ڕێککەوتنێک لەژێر فەسڵی حەوتەمدا، لەم ڕوانگەیەوە تێگەیەندراوە: بڕیارێکی لەو شێوەیە دەتوانێت پابەندییەکان لە ئاستی سیاسییەوە بۆ ئاستی پابەندکەر بەرز بکاتەوە و پێشێلکردنی وەک “کارێکی نایاسایی نێودەوڵەتی” پێناسە بکاتەوە.

بەڵام وێناکردنی ئەوەی کە ئەم ڕێگەیە بە تەنیا گەرەنتییەکی تەواو دروست دەکات، سادەکردنەوەیەکی مەترسیدارە. هەمان ئەو میکانیزمەی کە دەتوانێت پابەندی دروست بکات، بە هەمان ئەندازە لەبەردەم “ڤیتۆ” و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزدایە. ئەزموونی ڕێککەوتنی ئەتۆمی ساڵی ٢٠١٥ و بڕیارنامەی ٢٢٣١ نیشانی دا کە تەنانەت بەستنەوە بە ئەنجومەنی ئاسایشیش ڕێگری لە کشانەوەی تاکلایەنە یان لێکدانەوە سیاسییەکان بۆ پابەندییەکان ناکات. بۆیە، ستراتیژێکی یاساییی کارا دەبێت چەندین چینی هەبێت.

ستراتیژی یاساییی چەند چینی؛ چوار هەنگاوی بنەڕەتی بۆ جێگیرکردنی ئاشتی

١. تۆمارکردنی پەیماننامە: هەر ڕێککەوتنێک دەبێت جگە لە چەتری ئەنجومەنی ئاسایش، لە چوارچێوەی پەیماننامەیەکی نێودەوڵەتیی تۆمارکراو لە لای سکرتارییەتی نەتەوە یەکگرتووەکان دابڕێژرێت. ئەم کارە، ڕێککەوتنەکە دەخاتە ناو چوارچێوەی ڕێککەوتننامەی ڤیەننا سەبارەت بە یاسای پەیماننامەکان و پرەنسیپی “پابەندی بە جێبەجێکردن بە نێیەتێکی پاکەوە” بەهێز دەکات. ٢. میکانیزمی یەکلاکەرەوەی ناکۆکییە پابەندکەرەکان: دیاریکردنی میکانیزمی یەکلاکەرەوە -وەک پەنابردن بۆ ناوبژیوانی نێودەوڵەتی یان دادگای نێودەوڵەتی داد (ICJ)– دەتوانێت تێچووی پێشێلکردن ڕاستەقینە بکات؛ شتێک کە لە زۆربەی ڕێککەوتنە سیاسییەکاندا نییە. ٣. سیستەمی ڕاستیاندنی سەربەخۆ: داڕشتنی سیستەمێکی ڕاستیاندنی سەربەخۆ، بە باشترە بە بەشداریی دامەزراوە تەکنیکییە فرەلایەنەکان، زۆر پێویستە. بێ بوونی سەرچاوەیەکی باوەڕپێکراو بۆ دیاریکردنی پێشێلکاری یان پابەندبوون، تەنانەت پابەندکەرترین دەقە یاسایییەکانیش لە کردەوەدا دەبنە گۆڕەپانی لێکدانەوە دژبەیەکەکان. ٤. بەندەکانی گەڕانەوەی مەرجدار (Snapback): گونجاندنی بەندەکانی “گەڕانەوەی مەرجدار”، ئەگەر بە وردی دیزاین بکرێن، دەتوانێت هاوسەنگی لە نێوان ڕێگری و نەرمی دروست بکات -هەرچەندە ئەم ئامرازەش ئەگەر ناڕوون بێت، خۆی دەبێتە سەرچاوەی قەیران.

تواناکانی کۆمەڵەی گشتی و بەستنەوەی ئاسایش بە ئابوورییەوە

لە تەنیشت ئەمانەدا، نابێت لە تواناکانی کۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەکگرتووەکان غافڵ بین. ئەگەرچی بڕیارەکانی پابەندکەر نین، بەڵام دەتوانن یارمەتیدەر بن لە دروستکردنی شەرعییەتێکی بەربڵاو و جێگیرکردنی گێڕانەوەیەکی یاسایی، بەتایبەت لەو کاتانەی کە ئەنجومەنی ئاسایش تووشی بنبەستی سیاسی دەبێت.

هەروەها، گرێدانی پابەندییە ئەمنییەکان بە ڕژێمە ئابووری و بازرگانییەکانەوە -لە ڕێگەی میکانیزمی ڕوونی لادانی سزاکان و گەرەنتییە گرێبەستییەکان- دەتوانێت هاندەری پابەندبوون بەهێز بکات؛ چونکە تێچووی پێشێلکاری لە ئاستی سیاسییەوە دەگوازێتەوە بۆ ئاستی هەستپێکراوی ئابووری.

ئەنجامگیری: تەلارسازیی یاسایی وەک سەرکەوتنێکی نوێ

لە کۆتاییدا، ئەگەر بڕیار بێت پڕۆژە پێشنیارکراوەکان ببنە هۆی ئاشتییەکی بەردەوام، دەبێت پەیڕەوی لە لۆژیکێکی سادە بەڵام سەخت بکەن: هیچ میکانیزمێکی تاقانە بەس نییە. تێکەڵەیەک لە بڕیارنامەی ئەنجومەنی ئاسایش، پەیماننامەی تۆمارکراو، ناوبژیوانی پابەندکەر، ڕاستیاندنی سەربەخۆ و پەیوەندییە ئابوورییەکانە کە دەتوانێت “وەستانی سەربازی” لە “نزمێکی یاسایی” نزیک بکاتەوە. هەر شتێک کەمتر لەمە، مەترسیی دووبارەبوونەوەی هەمان ئەو بازنەیەی هەیە کە ناوچەکە چەندین جار ئەزموونی کردووە: ڕێککەوتن، هەرەسهێنان و گەڕانەوە بۆ قەیران.