ڕۆژی چوارشەممە ١٥ی نیسانی ٢٠٢٦، مستەفا هیجری، سکرتێری گشتیی ئەو گرووپە چەکدارەی کە بە “دێموکراتی کوردستانی ئێران” دەناسرێت، لە کۆبوونەوەی لێژنەی کاروباری دەرەوەی پەرلەمانی ئەورووپا سەبارەت بە ئێران وتارێکی پێشکەش کرد. لەبەر ئەوەی بەڕێز هیجری و لایەنە هاوشێوەکانی دیکە خۆیان بە خاوەن ڕا لە پرسە کوردییەکان دەزانن، پێویستە قسەکانیان لە ناوەندێکی نێودەوڵەتی وەک پەرلەمانی ئەورووپا بە وردی هەڵسەنگێندرێت.
هیجری لە وتارەکەیدا بە ئاوڕدانەوە لە گۆڕانکارییە مێژووییەکان، بانگەشەی ئەوەی کرد کە پێکهاتەی دەوڵەت لە ئێراندا بەرەو ناوەندگەرایی و تاکڕەوی ڕۆیشتووە. ناوبراو وتارەکەی بە زمانی کوردی پێشکەش کرد و ئەم کارەی وەک کاردانەوەیەک بەرامبەر بە “دەیان ساڵ نکۆڵیکردن و سنووردارکردنی ئەم زمانە” لە ئێران ناوبرد. هەروەها مۆدێلی پێشنیارکراوی خۆی بە سیستەمێکی فیدراڵ و سێکۆلار ناساند و جەختی کردەوە کە ئێران “نەتەوەیەکی یەکگرتوو” نییە و کۆمەڵێک نەتەوەی جیاوازە.
ڕێکخراوی چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێران وەک ناوەندێکی مافی مرۆیی، ئەم قسانەی لە ڕوانگەی عەینی و یاسایییەوە لێکداوەتەوە و ٦ پرسیاری بنەڕەتی ئاراستەی بەڕێز هیجری دەکات:
١. بانگەشەی نکۆڵیکردن لە زمانی کوردی لە تەرازوی ڕاستییەکانی میدیا و پەروەردەدا
مستەفا هیجری لە پەرلەمانی ئەورووپا بانگەشەی کرد کە “زمانی کوردی لە ماوەی سەد ساڵی ڕابردوودا لە ئێران نکۆڵی لێکراوە و بە فەرمی نەناسراوە.” بەڵام ڕاستییە مەیدانییەکان پرسیاری دیکە دەورووژێنن:
ئەگەر زمانی کوردی نکۆڵی لێکراوە، بوونی بەشی “زمان و ئەدەبیاتی کوردی” لە ئاستی بەکالۆریۆس لە زانکۆی کوردستان (کە لە ساڵی ٢٠١٥ەوە دامەزراوە) و ئێستاش خوێندکار وەردەگرێت، چۆن ڕوون دەکرێتەوە؟
چالاکیی کەناڵی تەلەڤزیۆنیی پارێزگای کوردستان و بڵاوکردنەوەی ڕۆژانەی هەواڵە ناوخۆیییەکان، بەرنامە کولتووری و هونەرییەکان، مۆسیقای کوردی، زنجیرە دراما و دۆکیۆمێنتارییەکان بەم زمانە، چۆن لەگەڵ بانگەشەی “نکۆڵیکردن” دەگونجێت؟
جگە لەوەش، کەناڵەکانی زاگرۆس (کرماشان)، ئیلام و ئازەربایجانی ڕۆژاوا بەشێکی گرنگی بەرنامەکانیان بۆ زاراوە جیاوازەکانی کوردی تەرخان کردووە. ئایا بەڕێز هیجری بێئاگایە لەم قەبارە زۆرەی بەرهەمی میدیایی و پەروەردەیییە، یان بە ئەنقەست گێڕانەوەیەکی دوور لە ڕاستی پێشکەش بە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەکات؟
٢. بێدەنگی بەرامبەر دەستدرێژیی دەرەکی؛ دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” لە کوێیە؟
پشکنینی لاپەڕەی فەرمیی بەڕێز هیجری لە تۆڕی کۆمەڵایەتی ئێکس (X) دژایەتییەکی قووڵ دەردەخات. ناوبراو لە کاتێکدا خۆی بە داکۆکیکاری دروشمی “ژن، ژیان، ئازادی” دەناسێنێت، کەچی لە ماوەی زیاتر لە ٤٠ ڕۆژ هێرشەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، بێدەنگی هەڵبژاردبوو!
ئایا ئەو سەدان ژنەی لە ئێران بەهۆی ئەم هێرشانەوە کوژران، شایەنی تەنیا یەک پۆست یان هەڵوێست نەبوون؟
لە کاتێکدا هەزاران هاووڵاتی مەدەنی ئێرانی گیانیان لەدەستداوە، بۆچی ناوبراو تەنیا وشەیەکی لەم بارەیەوە نەوت؟ مەگەر لە ناوچە کوردنشینەکاندا، خەڵکی مەدەنی بەهۆی ئەم هێرشانەوە نەکوژران؟ چۆنە بەڕێز هیجری تەنانەت بۆ ئەوانیش بەهایەکی دانەنا؟
چۆنە ناوبراو و گرووپە چەکدارەکەی، بۆ سێ چەکداری ناو ڕێکخستنی خۆیان بەیاننامە دەردەکەن، بەڵام بەرامبەر کوژرانی هەزاران هاووڵاتی مەدەنی بێدەنگ دەبن؟
٣. بانگەشەی نەبوونی فرەیی نەتەوەیی؛ نکۆڵیکردن لە یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی
ئەم بەشەی قسەکانی هیجری نیشانی دەدات کە ناوبراو یان زانیاری وردی لەسەر ئێران نییە، یان بە ئەنقەست دەیەوێت درۆ بکات.
ئایا ئێستا لە ئێراندا فرەیی نەتەوەیی و کولتووری و جۆراوجۆریی پۆشاک ڕێزی لێ ناگیرێت؟
مانەوەی زیاتر لە ٥٠ شەو لە شەقامەکانی ئێران بۆ دژایەتیکردنی دەستدرێژیی دەرەکی، نیشانەیەکی ڕوونی فرەیی نەتەوەیی و یەکگرتوویی لەژێر چەترێکی واحددا نەبوو؟
ئایا بە بڕوای بەڕێز هیجری دەبێت حەتمەن ئێران پارچە پارچە بێت تا ناوبراو بڕوا بکات کە فرەیی نەتەوەیی و کولتووری لەم وڵاتەدا بوونی هەیە؟
٤. بەیاننامەیەکی سیاسیی ناسنامە-تەوەر لە جیاتی دەقێکی یاسایی
ئەم وتارە دەبێت وەک “بەیاننامەیەکی سیاسیی ناسنامە-تەوەر بە مەبەستی ڕازیکردنی لایەنی نێودەوڵەتی” سەیر بکرێت، نەک دەقێکی یاسایی یان زانستیی بێلایەن. لە ڕوانگەی یاسایییەوە، جەختکردنەوە لەسەر مافە کولتووری و زمانییەکان لەگەڵ بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکان (وەک میساقی مافە مەدەنی و سیاسییەکان) دەگونجێت، بەڵام ئەم مافانە لە ئێرانی ئەمڕۆدا بوونیان هەیە. هیچ کەسێک لە ئێراندا بەهۆی قسەکردن بە زمانی کوردی، بەلووچی یان تورکی زیندانی ناکرێت و تەنانەت فێرگەی تایبەتی زمانی کوردی لە ناوچە جیاوازەکاندا چالاکن.
٥. دێموکراسی و فیدراڵیزم؛ پەیوەندییەک کە حەتمی نییە
هیجری جەخت لەسەر فیدراڵیزم دەکات وەک تەنیا ڕێگەی گەیشتن بە دێموکراسی، بەڵام ئەزموونە جیهانییەکان لە وڵاتانی وەک فەڕەنسا، ئەڵمانیا یان سویسرا نیشانی دەدەن کە دێموکراسی دەکرێت هەم لە پێکهاتەی ناوەندگەر و هەم لە فیدراڵدا بەدی بێت. کەواتە هیچ پەیوەندییەکی پێویست و ناچاری لە نێوان دێموکراسی و فیدراڵیزمدا نییە و ئەم بەستنەوەیە زیاتر بژاردەیەکی سیاسییە نەک پێویستییەکی یاسایی.
٦. گێڕانەوەی “قوربانی-تەوەر” و پرسیاری بەرپرسیارێتی چالاکییە چەکدارییەکان
گێڕانەوەی هیجری لەسەر مۆدێلی “مێژووی سەرکوت و بەرگری” دامەزراوە کە لە کۆمەڵناسی سیاسییدا بە “گێڕانەوەی قوربانی-تەوەر” دەناسرێت؛ گێڕانەوەیەک کە ئاڵۆزییەکانی پەیوەندییە سیاسییەکان کەم دەکاتەوە و دەرفەتی گفتوگۆ سنووردار دەکات. بەڵام ناوبراو وەڵامی ئەم پرسیارانە ناداتەوە:
سەدان کچی گەنج و منداڵ-سەرباز لە ناو پێکهاتەی گرووپە چەکدارەکانی ژێر فەرمانی ناوبراودا چی دەکەن؟
ڕۆڵی ئەم چالاکییە چەکدارییانە لە گەشەنەکردنی ناوچە کوردنشینەکان و ئەمنییەتیکردنی سنوورەکاندا چییە؟
بۆچی ناوی ئەم گرووپانە هەمیشە بە تیرۆر، پارچەپارچەکردن و هێرش بۆ سەر هێزە ئەمنییەکان دەبەسترێتەوە؟
بۆچی بەرامبەر بانگەشەکەی ترامپ سەبارەت بە وەرگرتنی چەک لە ئەمریکا بێدەنگ بوون و بۆچی تەنانەت یەک وشەیان لە سەرکۆنەکردنی هێرشەکانی ئەم دواییانە بۆ سەر خەڵکی ئێران بڵاو نەکردەوە؟
ئەنجامگیری
نووسەر لەم شرۆڤەیەدا هەوڵیدا قسەکانی مستەفا هیجری بە نموونەی دیار (وەک خوێندنی زمان، میدیا ناوخۆیییەکان و هەڵوێستە سیاسییەکان) ڕووبەڕووی پرسیار بکاتەوە. ئەم ڕەخنەیە نیشانی دەدات کە لە نێوان بانگەشەی “نکۆڵیکردنی تەواو لە ناسنامەی کوردی” و ڕاستییە کۆمەڵایەتییەکاندا، دژایەتییەکی ئاشکرا هەیە. بێگومان بوونی هەندێک میکانیزمی فەرمی بە واتای “جێبەجێبوونی تەواوی مافە کولتوورییەکان” نییە، بەڵام ڕەتکردنەوەی ڕەهای هەر جۆرە مافێک بۆ کورد لە ئێرانی ئێستادا، بانگەشەیەکی سیاسییە کە لەگەڵ ڕاستی ناگونجێت. گەورەترین دژایەتی ئەو کاتە دەردەکەوێت کە کەسێک دەڵێت داکۆکیکاری مافی کوردە، کەچی ناوێرێت تەنانەت لە یەک ڕستەدا، کوژرانی خەڵکی ئێران لەلایەن هێزە بیانییەکانەوە سەرکۆنە بکات.
