مقدمه
در سالهای اخیر، بخش قابل توجهی از مخاصمات مسلحانه جهان نه میان دولتها، بلکه میان دولتها و گروههای مسلح غیردولتی شکل گرفته است. از خاورمیانه تا آفریقا، گروههایی که کنترل بخشی از سرزمین، جمعیت یا منابع اقتصادی را در اختیار دارند، به بازیگرانی تبدیل شدهاند که رفتار آنان پیامدهای مستقیم انسانی برای میلیونها غیرنظامی دارد.
شماره ۹۱۵ فصلنامه بینالمللی صلیب سرخ (International Review of the Red Cross)، منتشرشده در سال ۲۰۲۱، بهطور کامل به همین موضوع اختصاص دارد و تلاش میکند یکی از پرسشهای اساسی حقوق بشردوستانه معاصر را بررسی کند: وقتی یک گروه مسلح غیردولتی بر زندگی افراد تأثیر مستقیم دارد، چه مسئولیتهایی در برابر آنان بر عهده دارد؟
این شماره ویژه با عنوان «گروههای مسلح غیردولتی» (Non-State Armed Groups) در جلد ۱۰۲ فصلنامه، صفحات ۹۷۹ تا ۱۳۸۴، توسط کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) با همکاری انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شده است.
کمیته بینالمللی صلیب سرخ در این مجموعه اشاره میکند که در سال ۲۰۲۱ صدها گروه مسلح در جهان ظرفیت ایجاد بحرانهای بشردوستانه داشتند و بیش از صد گروه از نظر حقوقی در چارچوب مخاصمات مسلحانه غیربینالمللی مورد بررسی قرار میگرفتند.
عبور از نگاه صرفاً نظامی به گروههای مسلح
یکی از نکات مهم این شماره آن است که گروههای مسلح غیردولتی تنها بهعنوان نیروهای جنگی بررسی نمیشوند. بسیاری از این گروهها در مناطق تحت نفوذ خود اقدام به ایجاد ساختارهای حکمرانی، ارائه خدمات، اعمال قوانین داخلی یا کنترل اجتماعی میکنند.
همین واقعیت، پرسشهای حقوقی جدیدی ایجاد کرده است: آیا گروهی که بر زندگی مردم کنترل اعمال میکند، تنها در برابر نیروهای دشمن مسئول است یا در برابر غیرنظامیان تحت کنترل خود نیز تعهداتی دارد؟
پاسخ حقوق بشردوستانه معاصر به این پرسش روشن است: کنترل بر جمعیت، مسئولیت ایجاد میکند.
حمایت از غیرنظامیان تحت کنترل گروههای مسلح
مقاله تیلمان رودنهاوزر درباره حمایت حقوقی از افراد ساکن در قلمرو تحت کنترل گروههای مسلح غیردولتی، یکی از محورهای اصلی این شماره است.
این مقاله بررسی میکند که چگونه قواعد حقوق بشردوستانه بینالمللی و حقوق بشر میتوانند برای حمایت از غیرنظامیانی که در مناطق تحت نفوذ گروههای مسلح زندگی میکنند مورد استفاده قرار گیرند.
این بحث برای مناطقی که گروههای مسلح سالها در آنها حضور سازمانیافته داشتهاند اهمیت ویژه دارد؛ زیرا مسئله فقط درگیری نظامی نیست، بلکه حقوق روزمره مردم، امنیت شخصی، آزادی، آموزش، وضعیت کودکان و زنان نیز مطرح است.
گفتوگوی بشردوستانه با گروههای مسلح
مقاله ایرنه اربه و ژروم دروون به یکی از چالشهای مهم کمیته بینالمللی صلیب سرخ میپردازد: چگونه میتوان با گروههای مسلح غیردولتی برای کاهش رنج انسانی وارد گفتوگو شد، بدون آنکه این تعامل به معنای مشروعیت سیاسی آنان تلقی شود؟
این موضوع یکی از اصول بنیادین کار بشردوستانه را نشان میدهد: ارتباط انسانی با یک طرف مخاصمه، به معنای پذیرش اهداف سیاسی یا ایدئولوژیک آن طرف نیست.
مسئولیت و جبران خسارت؛ خلأ بزرگ حقوقی
دو مقاله از الیویا هرمن و لوک موفت به موضوع جبران خسارت توسط گروههای مسلح غیردولتی میپردازند.
این بخش از شماره ۹۱۵ اهمیت ویژهای دارد؛ زیرا بسیاری از قربانیان نقض حقوق بشر توسط گروههای مسلح، در عمل با نبود مسیرهای مؤثر برای دادخواهی مواجهاند.
پرسش اصلی این است: اگر یک گروه مسلح مرتکب نقض حقوق کودکان، خشونت علیه زنان، ناپدیدسازی اجباری یا دیگر تخلفات جدی شود، چه سازوکاری برای پاسخگویی و جبران خسارت وجود دارد؟
این پرسش در پروندههای مربوط به قربانیان گروههای مسلح در منطقه کردستان نیز مطرح است؛ جایی که خانوادهها و قربانیان سالها برای روشن شدن حقیقت و دستیابی به عدالت تلاش کردهاند.
پیوند با مستندات دیدبان حقوق بشر کردستان ایران
موضوعات مطرحشده در شماره ویژه فصلنامه بینالمللی صلیب سرخ، با بسیاری از حوزههایی که دیدبان حقوق بشر کردستان ایران طی سالهای اخیر بررسی کرده، همپوشانی مفهومی دارد.
گزارشهای دیدبان درباره کودکسربازی، مسئولیت گروههای مسلح، وضعیت زنان در ساختارهای شبهنظامی، سرنوشت افراد ناپدیدشده و تجربه اعضای سابق گروههای مسلح، در چارچوب همان پرسشهای کلیدی حقوق بشردوستانه قرار میگیرد:
-
آیا گروههای مسلح غیردولتی در برابر نقض حقوق افراد تحت نفوذ خود مسئولیت دارند؟
-
آیا استفاده از کودکان در ساختارهای نظامی تنها یک مسئله داخلی گروههاست یا نقض یک تعهد بینالمللی محسوب میشود؟
-
قربانیان نقضهای صورتگرفته توسط گروههای مسلح چگونه میتوانند به عدالت دسترسی پیدا کنند؟
برای نمونه، گزارشهای دیدبان درباره سرنوشت اسرین محمدی (سونیا)، موضوع کودکسربازی در گروههای مسلح، خشونت علیه زنان و روایت اعضای سابق گروههای مسلح، مصادیق میدانی همان چالشهایی هستند که ادبیات حقوقی بینالمللی در سطح نظری بررسی میکند.
نتیجهگیری
شماره ۹۱۵ فصلنامه بینالمللی صلیب سرخ یک پیام اساسی دارد: گروههای مسلح غیردولتی، حتی زمانی که خارج از ساختار دولت فعالیت میکنند، خارج از حوزه مسئولیت حقوقی قرار ندارند.
حقوق بشردوستانه بینالمللی تلاش میکند میان واقعیت جنگ و ضرورت حفاظت از انسانها تعادل برقرار کند. این رویکرد به معنای مشروعیتبخشی به گروههای مسلح نیست؛ بلکه تأکید میکند هیچ بازیگری که بر سرنوشت انسانها تأثیر میگذارد، نمیتواند خود را فراتر از قواعد انسانی قرار دهد.
منبع:
International Review of the Red Cross, Vol. 102, No. 915 (2021), Non-State Armed Groups, International Committee of the Red Cross & Cambridge University Press.
