در تصور سنتی حقوق بینالملل، بازداشت اغلب با ساختار دولت پیوند خورده است؛ پلیس، دادگاه، زندان رسمی و نهادهای نظارتی. اما جنگهای معاصر این تصویر را پیچیده کردهاند. در بسیاری از مخاصمات مسلحانه داخلی، گروههای مسلح غیردولتی کنترل سرزمینی، ساختارهای اداری و حتی سازوکارهای قضایی موازی ایجاد کردهاند و در نتیجه، با مسئلهای بنیادین مواجه شدهاند: مسئولیت آنان در قبال افرادی که در اختیار یا کنترل آنها قرار دارند چیست؟
کمیته بینالمللی صلیب سرخ (ICRC) در گزارش خود با عنوان «بازداشت توسط گروههای مسلح غیردولتی: تعهدات بر اساس حقوق بشردوستانه بینالمللی و نمونههایی از نحوه اجرای آنها» تأکید میکند که بازداشت توسط دولتها و گروههای مسلح غیردولتی، واقعیتی انکارناپذیر در بسیاری از جنگهای امروز است. این نهاد در سال ۲۰۲۱ تخمین زد که حدود صد گروه مسلح در نقاط مختلف جهان افرادی را در بازداشت خود نگه میدارند.
از نگاه صلیب سرخ، مسئله اصلی صرفاً مشروعیت سیاسی یا وضعیت حقوقی این گروهها نیست؛ بلکه موضوع، مسئولیتی است که از کنترل عملی بر سرنوشت انسانها ناشی میشود. فردی که در اختیار یک گروه مسلح قرار میگیرد، در موقعیتی بسیار آسیبپذیر قرار دارد، زیرا زندگی، سلامت و کرامت انسانی او به تصمیمات همان نهادی وابسته میشود که آزادی او را محدود کرده است.
گزارش صلیب سرخ نشان میدهد که بازداشت توسط گروههای مسلح غیردولتی با چالشهای حقوقی و عملی گستردهای همراه است. برخی از این چالشها ناشی از فقدان آگاهی نسبت به قواعد حقوق بشردوستانه بینالمللی است؛ قواعدی که بر رفتار انسانی با افراد بازداشتشده، منع شکنجه و رفتار تحقیرآمیز، تأمین شرایط مناسب زندگی، دسترسی به مراقبت پزشکی و تضمینهای حداقلی قضایی تأکید دارند. در کنار آن، بسیاری از گروهها در شرایط جنگی با مشکلات عملی مانند کمبود منابع، نبود زیرساخت و فقدان سازوکارهای نظارتی مواجهاند.
با این حال، گزارش صلیب سرخ یک نکته اساسی را روشن میکند: دشواریهای عملی، مسئولیت حقوقی گروههای مسلح را از بین نمیبرد. هر گروهی که قدرت اعمال کنترل بر افراد را پیدا میکند، صرفنظر از اینکه دولت باشد یا یک بازیگر غیردولتی، با تعهداتی در برابر کرامت انسانی افراد تحت کنترل خود روبهرو است.
این موضوع در مناطق مختلف خاورمیانه، از جمله مناطق کردنشین، اهمیت ویژهای دارد. در سالهای گذشته، گزارشهایی درباره رفتار برخی گروههای مسلح کُرد با افراد تحت کنترل آنها منتشر شده که پرسشهایی جدی درباره نحوه رعایت استانداردهای حقوق بشردوستانه ایجاد کرده است. گزارشهای منتشرشده توسط دیدبان حقوق بشر کردستان ایران درباره عملکرد برخی گروههای مسلح، از جمله حزب حیات آزاد کردستان (پژاک)، نمونههایی را مطرح کرده که در صورت تأیید مستقل، میتواند با اصول مورد تأکید صلیب سرخ درباره حمایت از افراد آسیبپذیر در برابر بازداشت خودسرانه، رفتار غیرانسانی و قطع ارتباط با خانوادهها در تعارض قرار گیرد.
یکی از موضوعات مهم در این زمینه، حمایت از کودکان و نوجوانان است. حقوق بشردوستانه بینالمللی و حقوق بینالملل حقوق بشر، کودکان را از آسیبپذیرترین گروهها در شرایط جنگی میدانند. هرگونه جذب و بهکارگیری کودکان یا قرار دادن آنان در محیطهای نظامی، بدون توجه به عنوانی که یک گروه برای آن انتخاب میکند، خطر نقض حقوق بنیادین آنان را افزایش میدهد. دیدبان حقوق بشر کردستان ایران در برخی گزارشهای خود، مواردی از حضور نوجوانان در ساختارهای نظامی گروههای مسلح و شرایط زندگی آنان در مناطق مرزی را مستند کرده است. چنین گزارشهایی ضرورت وجود نظارت مستقل بر وضعیت افراد کمسنوسال در محیطهای تحت کنترل گروههای مسلح را برجسته میکند.
موضوع دیگر، حق خانوادهها برای اطلاع از سرنوشت افراد تحت کنترل گروههای مسلح است. یکی از اصول مهم در حقوق بشردوستانه، جلوگیری از ناپدیدشدن افراد و تضمین دسترسی خانوادهها به اطلاعات درباره وضعیت نزدیکان خود است. تجربه بسیاری از منازعات نشان داده است که فقدان شفافیت درباره سرنوشت بازداشتشدگان یا افراد مفقودشده، رنج خانوادهها را برای سالها ادامه میدهد.
نمونههای منطقهای همچنین نشان میدهد که این مسئله محدود به یک گروه یا یک جغرافیای خاص نیست. برای مثال، سازمان عفو بینالملل درباره عملکرد اداره خودخوانده وابسته به حزب اتحاد دموکراتیک سوریه (پ.ی.د) در شمال سوریه، نسبت به بازداشتهای خودسرانه و نقض تضمینهای دادرسی عادلانه هشدار داده است. این نمونهها نشان میدهد که مسئله اصلی، نه هویت سیاسی یک گروه، بلکه نحوه استفاده آن از قدرت و میزان پایبندی آن به استانداردهای حقوق بشردوستانه است.
البته میان پژوهش صلیب سرخ و گزارشهای سازمانهای محلی تفاوت مهمی و جود دارد. گزارش ICRC بر تحقیقات میدانی، گفتوگو با گروههای مسلح، بررسی رویههای داخلی و تجربه عملی این نهاد در تعامل بشردوستانه با طرفهای درگیر استوار است. در مقابل، گزارشهای نهادهای حقوق بشری محلی معمولاً بر شهادت قربانیان، خانوادهها، شاهدان و اسناد موجود تکیه دارند و برای رسیدن به استانداردهای اثباتی بالاتر، نیازمند بررسی و تأیید مستقل هستند.
با وجود این تفاوتها، نقطه مشترک هر دو رویکرد روشن است: زمانی که یک گروه مسلح بر زندگی و آزادی افراد تأثیر مستقیم میگذارد، دیگر نمیتواند صرفاً با استناد به ماهیت سیاسی یا نظامی خود از مسئولیت انسانی و حقوقی فاصله بگیرد.
در نهایت، مهمترین پیام گزارش صلیب سرخ این است که حقوق بشردوستانه برای دولتها و گروههای مسلح غیردولتی، دو معیار کاملاً جداگانه ایجاد نمیکند. انسانهایی که در جریان جنگ بازداشت میشوند، فارغ از اینکه چه کسی آنها را در اختیار دارد، از حق برخورداری از رفتار انسانی، احترام به کرامت و حداقل تضمینهای قانونی برخوردارند. چالش اصلی جامعه جهانی، ایجاد سازوکارهایی است که بتواند این اصول را در مناطقی که قدرت در دست بازیگران غیردولتی است نیز به واقعیت تبدیل کند.
