۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۰

توافق سنجار، از نوشتار تا اجرا

دولت فدرال در بغداد و اقلیم کردستان ۹ اکتبر ۲۰۲۰ تحت نظارت ماموریت کمک سازمان ملل به عراق توافقی را به منظور ارتقاء امنیت و ثبات برای منطقه سنجار و با هدف آشتی و مصالحه امضا و به مردم معرفی کردند. اما این توافق در حداقل مشورت با جوامع محلی سنجار و اشتیاق اندک برای اجرا حاصل شد.

سنجار یک شهر با اکثریت ایزدی در استان نینوا در شمال عراق است که در حمله داعش در سال ۲۰۱۴ رنج زیاد، نسل‌کشی و سایر سوء استفاده‌ها علیه جوامع خود را متحمل شده است. اگرچه داعش دیگر در این منطقه یک تهدید به شمار نمی‌رود، باز هم این منطقه درگیر بی نظمی سیاسی و دیگر مشکلات عراق است. سنجار یکی از ۱۴ منطقه مورد مناقشه بین بغداد و اربیل به شمار می‌رود و از آنجا که در شمال غربی با استان الحسکه سوریه و در شمال شرقی با استان سیلوپی ترکیه مرز مشترک دارد، یک منطقه بی سر و سامان باقی مانده است.

توافقنامه امنیت و ثبات بر سازش از طریق تغییرات اداری، امنیت و بازسازی متمرکز است. در جنبه اداری، این توافق انتخاب شهردار جدید را می‌طلبد. در حال حاضر سنجار دو دولت محلی دارد که یکی توسط مقامات منصوب شده و دیگری توسط شهردار منتخب شورای موقت تبعیدی در دهوک هدایت می‌شود. طبق توافق، اربیل و بغداد باید درباره یک شهردار مستقل تصمیم گیری کنند.

در جنبه امنیتی، توافق مبتنی بر اخراج همه گروه های مسلح و انتصاب ۲۵۰۰ نیروی امنیتی محلی در سنجار است. حتی در صورت اجرایی نشدن توافق هم درخواست برای بازیابی کنترل پلیس محلی در منطقه همچنان حیاتی است. در این توافق همچنین به خروج حزب کارگران کردستان (پ.ک.ک) از منطقه سنجار اشاره شده است. این گروه در آغاز حملات داعش با استفاده خلاء امنیتی در سال ۲۰۱۴ به سنجار نقل مکان کرد و اندکی بعد از تاسیس واحدهای مقاومت سنجار برای کمک به امنیت منطقه در آن ادغام شد که به معنای موانع بیشتر برای خروج گروه از منطقه است.

در جنبه بازسازی، توافق امنیت و ثبات به تشکیل یک کمیته مشترک دولت فدرال و دولت منطقه‌ای کردستان را برای هماهنگی با دولت محلی در استان نینوا برای بازسازی ترغیب می کند. هدف این توافقنامه همچنین ایجاد ثبات، امنیت، اداره مدنی و ارائه خدمات و بازسازی برای تشویق بازگشت افرادی است که از سال ۲۰۱۴ در عراق آواره شده‌اند.

چه مواردی از توافق اجرایی شده اند؟

توافقنامه امنیت و ثبات به مثابه گام‌های میانجی‌گری در روابط اربیل و بغداد عمل می کند؛ با این حال، به رغم گذشت ۵ ماه از حصول توافق بخش اعظم آن اجرایی نشده است. جِنین هنیس-پلَشِرت، نماینده ویژه ماموریت سازمان ملل در عراق، در ماه ژانویه اجرای سریع توافق را خواستار شد. دولت فدرال عراق در اولین گام اجرای توافق دو هنگ از پلیس فدرال عراق را برای بررسی اهداف امنیتی در سنجار مستقر کرد و هدفش از این اقدام تشویق آوارگان عراقی به بازگشت به خانه هایشان بود.

از نظر استراتژیک، سنجار در شمال شرقی عراق به شدت از وجود قدرت‌های مختلف نیابتی و شبه نظامی متحمل رنج شده است. قدیر کاچاک، رئیس منطقه‌ای حزب دموکرات کردستان، اوایل ماه مارس گفت: «قدرت‌های منطقه ای می‌خواهند سنجار بخشی از هلال شیعه ایران باشد.»

با توجه به حضور پ.ک.ک و گروه شبه‌نظامی شیعه حشد الشعبی در سنجار، اجرای توافق اهمیت بیشتری یافته است. به گفته شیخ شامو، مشاور دولت اقلیم کردستان در امور ایزدی‌ها، اوایل ماه مارس حدود ۱۵ هزار عضو حشدالشعبی در سنجار مستقر شدند. شامو همچنین از ایجاد پایگاه‌های نظامی جدید در کوه سنجار خبر داده که تحت کنترل پ.ک.ک است. اخیرا رجب طیب اردوغان، رئیس جمهوری ترکیه، تهدید کرده اجازه نمی‌دهد سنجار به قندیل دوم تبدیل شود که یعنی اجازه نمی‌دهد نیروهای پ.ک.ک که ترکیه آنها را یک سازمان تروریستی می‌داند، پایگاه دومی در کوه سنجار برای خود ایجاد کنند. از این رو، مقاومت و امتناع پ.ک.ک از خروج از منطقه سنجار ممکن است ترکیه را به شروع عملیات در این منطقه سوق دهد و توافقنامه را باطل و بی اعتبار کند.

واقعیت این است که اجرای توافق سنجار هرگز ساده نبوده و توالی درستی هم نداشته است. با این حال، می‌توان مهم ترین ضعف توافق را خودداری از رایزنی‌های محلی دانست که از همان ابتدای امر یک سابقه بد ایجاد کرد و خوش‌بینی مردم محلی سنجار به توافق را از بین برد. توافق تاکنون در دستیابی به اهداف و انتظارات ناموفق بوده و با این حال، همچنان بهترین راه برای بازگرداندن ثبات به سنجار و فراهم آوردن امکان بازگشت هزاران آواره به خانه هایشان است. توافقنامه سنجار در صورت اجرایی شدن می تواند به یک الگوی مناسب برای دیگر مناطق مورد اختلاف بین بغداد و اربیل تبدیل شود.

مسیر پیش رو چگونه خواهد بود؟

از زمان حمله آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳، ساکنان مناطق مورد مناقشه در میانه تنش‌های بین دولت اقلیم کردستان و دولت فدرال با حداقل قدرت برای تحت تاثیر قرار دادن یا تصمیم‌گیری درباره مناطقی که در آنها اقامت دارند، گرفتار شد‌ه‌اند. موفقیت هر توافقنامه‌ای به اراده همه طرف‌ها برای تبدیل کلمات به اقدامات نیاز دارد. توافقنامه‌ای که با دقت طراحی شده و هدف آن بازگشت امنیت، ثبات و احیای اقتصادی است، به مشارکت بازیگران محلی احتیاج دارد. طراحی، امضا و کار بر روی یک توافقنامه بدون نمایندگی جامعه فقط باعث ناامیدی بیشتر شده است. عدم حضور رهبران ایزدی در میانه تصمیم گیری‌های بغداد و اربیل تنها به ایجاد تنش بیشتر بین نامزدهای محلی انجامیده و اعضای سازما‌ های مدنی و نخبگان ایزدی بیانیه مشترکی را امضا و بر اهمیت شمول رسیدگی به مشکلات ایزدی ها در توافقنامه تاکید کردند.

برای حل بن بست فعلی به حل منازعات کوتاه و بلندمدت نیاز است. در کوتاه مدت، تعامل جامعه محلی با نمایندگان آنها در هر مرحله ضروری است. اربیل و بغداد باید مصالحه برای انتخاب شهردار جدید تصمیم گیری کنند. خروج کامل همه نیروها از منطقه سنجار و ادغام مجدد جامعه محلی در تامین امنیت منطقه نیز ضروری است. مکالمات بین دولت فدرال در بغداد و دولت اقلیم کردستان در اربیل با کشورهای همسایه در جلب حمایت از اجرای توافقنامه سنجار هم در پایان دادن به هرگونه بی‌ثباتی بیشتر موثر خواهد بود. در صورت عدم مدیریت صحیح، کنترل قدرت غیرقابل کنترل در سنجار می‌تواند به یک فاجعه سیاسی و انسانی بعدی در عراق بیانجامد.

منبع: میدل‌ایست نیوز

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

پربازدید‌ها