Batı Azerbaycan Eyaleti Kültür Mirası, Turizm ve El Sanatları Genel Müdürü’nün resmi raporuna göre; Urmiye şehrinde Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’e atfedilen hava saldırılarının yol açtığı patlama dalgaları, Şehit Behişti Caddesi‘nde bulunan genel müdürlük binasında ciddi hasara yol açmıştır. Saha incelemelerine göre:
Odaların çoğunun pencere camları ve koridor girişlerindeki güvenlik camları tamamen kırılmıştır.
Binanın iç duvarlarının ve tavanının bazı kısımları çökmüştür.
Bu tarihi değere sahip yapının korkuluklarında ve dış cephesinde önemli ölçüde hasar meydana gelmiştir.
Uluslararası İnsancıl Hukuk (UİH) Açısından Analiz
Bu kültürel ve idari kuruma verilen hasar, uluslararası hukukun birçok emredici kuralıyla (Jus Cogens) çelişmektedir:
Sivil Unsurların Dokunulmazlığının İhlali (1. Ek Protokol Madde 52): Bu madde uyarınca sivil unsurlar saldırı hedefi olamazlar. Askeri işlevi olmayan idari ve kültürel binalar, uluslararası hukukta mutlak koruma altındadır. Kesin bir askeri avantaj olmaksızın bu yapıya zarar verilmesi, bu kuralın açık bir ihlalidir.
1954 Lahey Sözleşmesi’nin İhlali (Kültürel Varlıkların Korunması): Bu uluslararası antlaşma ve 1. Ek Protokol’ün 53. maddesi, kültürel varlıklara ve kültür mirasıyla bağlantılı merkezlere yönelik her türlü düşmanca eylemi yasaklar. Kentsel bir alanda patlama dalgasıyla (dolaylı olarak) verilen bu hasar, söz konusu koruma yükümlülüklerinin göz ardı edildiğini gösterir.
Savunmasız Yerlerin Bombalanması Yasağı (1907 Lahey Yönetmeliği Madde 25): Askeri savunması olmayan şehirlerin ve binaların saldırıya uğraması veya bombalanması yasaktır. Bu hasarın Urmiye’nin kentsel dokusu içinde meydana gelmiş olması, Ayrım Gözetme İlkesinin (Principle of Distinction) ihlali anlamına gelir.
Uluslararası ve Cezai Sorumluluk Değerlendirmesi
Uluslararası ceza hukuku perspektifinden, kültürel ve sivil merkezlere orantısız hasar verilmesi kovuşturmaya tabidir:
Roma Statüsü (Madde 8): Din, eğitim, sanat ve tarihi anıtlara tahsis edilmiş binalara (askeri hedef olmadıkları sürece) kasten saldırı düzenlenmesi “Savaş Suçu” olarak sınıflandırılır.
Devletlerin Uluslararası Sorumluluğu: Bu doktrin uyarınca fail devletler, kültürel mirasın korunmasına dair antlaşmaları ihlal ettikleri için hukuken hesap vermeli ve eyaletin kültürel altyapısına verilen maddi zararları tazmin etmelidir.
Hukuki Sonuç
Urmiye Kültür Mirası binasına verilen hasar, sadece basit bir “yan hasar” (collateral damage) değil; askeri operasyonlarda Orantılılık ve İhtiyat ilkelerinin hiçe sayılmasının bir örneğidir. Kültürel mirasın korunması bir Erga Omnes (herkese karşı) yükümlülüktür; ona yapılan her türlü saldırı bir ulusun tarihine ve kimliğine yapılmış sayılır ve uluslararası mahkemelerde takibini gerektirir.
