لە کاتی گەڕانەوە و هەرگیز نەگەیشتن؛ کۆمەڵکوژیی خێزانێکی سڤیل لە ڕێگای ورمێ–سەڵماس

لە دوای هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر خێزانێکی سڤیل لە ڕێگای ورمێ–سەڵماس، وێنەیەکی بەژان لە ناوچوونی خێزانێک لە چەند ساتێکی کورتدا دەبینرێت. ئەم خێزانە لە کاتی گەڕانەوەیان لە سەردانێکی خێزانی لە گوندی “تەپەباشی” بوون کە کرانە ئامانجی هێرشەکە.

وردەکاریی کارەساتە مرۆییەکە لە سنووری شارۆچکەی پیشەسازیی ورمێ

بەپێی ڕاپۆرتە سەرەتایییەکان، لە ئەنجامی ئەم هێرشەدا، ۹ کەس لە ئەندامانی خێزانەکە لە ناو ئۆتۆمبێلەکەیاندا گیانیان لەدەستدا. هەروەها، حەوت کەسی دیکە لە ناو ئۆتۆمبێلەکانی دەوروبەریاندا بریندار بوون و باری تەندروستییان ناجێگیرە. شایەتحاڵەکان باس لەوە دەکەن کە لە کاتی هێرشەکەدا هاتووچۆی ئاسایی لەسەر ڕێگاکە هەبووە.

ئەم هێرشە کە لە سنووری شارۆچکەی پیشەسازیی ڕێگای ورمێ–سەڵماس ڕوویدا، نموونەیەکی ئاشکرای پێشێلکردنی بنەما سەرەتایییەکانی مافی مرۆڤ و مافی مرۆیی نێودەوڵەتییە. کوژراوەکان کەسانی سڤیل بوون و هیچ بەڵگەیەک بۆ بەشدارییان لە چالاکیی سەربازیدا نەبوو؛ بۆیە ئەوان لە ژێر پاراستنی تەواوی “بنەمای جیاکاری” (Distinction) دابوون.

شرۆڤەی یاسایی؛ پێشێلکردنی پرۆتۆکۆلی یەکەمی کۆنفرانسی ژنێڤ

لە چوارچێوەی مافی مرۆیی نێودەوڵەتیدا، هێرشکردنە سەر کەسانی سڤیل لە هەر بارودۆخێکدا قەدەغەیە. بەپێی ماددەی ۴۸ی پرۆتۆکۆلی یەکەمی کۆنفرانسی ژنێڤ (۱۹۷۷)، لایەنە شەڕکەرەکان دەبێ هەمیشە جیاوازی لە نێوان ئامانجە سەربازییەکان و سڤیلەکاندا بکەن. هەر جۆرە هێرشێکی ڕاستەوخۆ و بێبایەخی بەرامبەر بە گیانی سڤیلەکان، بەتایبەت منداڵان، پێشێلکارییەکی بنەڕەتیی ئەم ئەسڵەیە.

هەروەها، بەپێی ماددەی ۵۱(۲)ی ئەم پرۆتۆکۆلە، “دانیشتووانی سڤیل و کەسانی سڤیل نابێت بکرێنە ئامانجی هێرش”. لەسەر بنەمای “هاوسەنگی”، نابێت هێرشێک بکرێت کە پێشبینی بکرێت زیانی سڤیلەکەی لە بەرژەوەندییە سەربازییەکەی زیاتر بێت.

ئایا هێرش بۆ سەر خێزانێکی سڤیل تاوانی جەنگە؟

بەپێی ماددەی ۸ی ئەسڵنامەی ڕۆمای دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC)، هەر جۆرە هێرشێکی ئەنقەست بۆ سەر دانیشتووان و ئامانجە سڤیلەکان دەکرێت وەک تاوانی جەنگ هەژمار بکرێت. ئەم ڕووداوە بەهۆی نەبوونی ئامانجێکی سەربازیی ڕەوا لە کاتی هێرشەکەدا، دەکرێت بچێتە خانەی تاوانەکانی جەنگ و پێویستی بە لێکۆڵینەوەی یاسایی و دادوەریی سەربەخۆ هەیە.

لە کۆتاییدا، دەبێت جەخت بکرێتەوە کە ئەم جۆرە ڕووداوانە نیشانەی پێویستیی پابەندبوونی تەواون بە یاسا نێودەوڵەتییەکان. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت داوای لێپرسینەوە لە ئەنجامدەرانی ئەم تاوانانە بکات.