پێش هەر شتێک دەبێت جیاوازی لەنێوان هەست و سۆز، بانگەشەکان و یاساکانی مافی نێودەوڵەتی بکرێت. ئەگەر تا ئێستا وردەکارییەکانی ئەم ڕووداوە و ناسنامەی ئەنجامدەرانی هێرشەکە لەلایەن سەرچاوە سەربەخۆکان یان لێکۆڵینەوە فەرمییەکانەوە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە نەسەلمێنرابێت، نابێت وەک ڕاستییەکی چەسپاو باس بکرێت. بەڵام ئەگەر گریمانەی دروستیی بانگەشەکەتان بکەین کە لە هێرشێکی سەربازیدا، منداڵێکی تەمەن دوو ساڵ لەگەڵ دایک و باوکی لە ماڵە شوێنی نیشتەجێبوونی خۆیاندا گیانیان لەدەستداوە، ڕووداوێکی وەها لە ڕوانگەی مافی نێودەوڵەتیی مرۆییەوە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی خێرا و سەربەخۆ هەیە و لە ئەگەری سەلماندنی پێشێلکردنی یاساکانی شەڕ، دەتوانێت بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی و تەنانەت بەرپرسیارێتی تاوانکاری بۆ کەسانی بەرپرس بەدوای خۆیدا بهێنێت.
منداڵان، ئامانجی ڕەوای شەڕ نین
وێنەی تەرمی بێگیانی «سینا جەعفەری»، ئەو منداڵە تەمەن دوو ساڵەی کە بەپێی ڕاپۆرتەکان لەگەڵ دایک و باوکی لە هێرشەکەی بەرەبەیانی هەشتی گەلاوێژ لە قەشم گیانی لەدەستداوە، تەنیا وێنەیەکی بەئازار نییە؛ بەڵکو تاقیکردنەوەیەکە بۆ ویژدانی جیهانی و متمانەی مافی نێودەوڵەتی.
لە هەر شەڕێکدا، یەکەم قوربانی ڕاستییە؛ بەڵام ئەگەر منداڵانیش ببنە قوربانی ڕاستەوخۆی هێرشە سەربازییەکان، ئیتر تەنیا ڕووبەڕووی قەیرانێکی ئەمنی نین، بەڵکو ڕووبەڕووی پرسیارێکی بنەڕەتی دەبینەوە سەبارەت بە کارایی سیستەمی یاسایی نێودەوڵەتی.
مافی نێودەوڵەتیی مرۆیی، بەتایبەتی کۆنفرانسی ژنێڤ و یاسا عورفییەکانی شەڕ، جەخت لەسەر ئەسڵی جیاکردنەوە لەنێوان ئامانجە سەربازییەکان و مەدەنییەکان، ئەسڵی هاوسەنگی و ئەسڵی وریایی لە هێرشەکاندا دەکەنەوە. خانوو و شوێنی نیشتەجێبوون و منداڵان، تا ئەو کاتەی بەشداری ڕاستەوخۆیان لە ململانێکاندا نەبێت، پارێزبەندی تایبەتیان هەیە. هەر هێرشێک کە بەبێ ڕەچاوکردنی ئەم پرەنسیپانە ببێتە هۆی کوژرانی مەدەنییەکان، دەبێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ، بێلایەنانە و شەفاف لێکۆڵینەوەی لێ بکرێت و لە ئەگەری سەلماندنی پێشێلکارییەکان، ئەنجامدەرانی ڕووبەڕووی لێپرسینەوە بکرێنەوە.
مەرگی منداڵێکی تەمەن دوو ساڵ بە هیچ پاساوێکی سیاسی یان سەربازی ئاسایی ناکرێتەوە. هیچ ئامانجێکی ئەمنی ناتوانێت بایەخی ژیانی منداڵێک کە تەنانەت واتای شەڕیش نازانێت، لەناو ببات. ئەگەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بەرامبەر بە ڕووداوێکی وەها بێدەنگ بێت، ئەم بێدەنگییە تەنیا هەڵوێستێکی سیاسی نییە؛ بەڵکو دەبێتە هۆی لاوازکردنی متمانەی ئەو یاسایانەی کە دوای کارەساتەکانی جەنگە جیهانییەکان بۆ پاراستنی مەدەنییەکان داڕێژراون.
لەبەر ئەوە، پێویستە دامەزراوە نێودەوڵەتییە بەرپرسەکان، لەوانە میکانیزمەکانی پەیوەندیدار بە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، بەپەلە دەست بکەن بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ لەم ڕووداوە، بەڵگەکان بپارێزن، بەرپرسیارێتی ئەگەریی پێشێلکاران لێک بدەنەوە و ئەنجامی لێکۆڵینەوەکان بە گشتی بڵاو بکەنەوە. دادپەروەری ئەو کاتە واتا پەیدا دەکات کە بەبێ جیاکاری و بەبێ گوێدانە ناسنامەی ئەنجامدەر یان قوربانی جێبەجێ بکرێت.
منداڵان نابێت ببنە بەشێک لە ئامارەکانی شەڕ. ئەگەر جیهانی ئەمڕۆ بەرامبەر بە مەرگی ئەوان بێدەنگ بمێنێتەوە، بەیانی ئیتر کەس ناتوانێت بانگەشەی ئەوە بکات کە مافی نێودەوڵەتی هێشتا توانای پاراستنی بێتاوانەکانی هەیە.
