شیکاریی یاسایی بۆ هێرشکردنە سەر خانووە ڕێکخراوەیییەکانی هێڵی ئاسنی تەورێز؛ تاوتوێکردنی بنەماکانی تاوانی جەنگ و پێشێلکردنی ئەسڵی جیاکاری

بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکان، کاتژمێر ٢ی بەرەبەیانی ڕۆژی چوارشەممە ٥ی خاکەلێوەی ١٤٠٥ (٢٥ی مارسی ٢٠٢٦)، هێرشە ئاسمانییەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، کۆمەڵگەیەکی نیشتەجێبوونی سەر بە کارمەندانی هێڵی ئاسنی تەورێزیان کردە ئامانج. ئەم شوێنە بەپێی پێناسەکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (IHL)، وەک «شوێنێکی سڤیل» (Civilian Object) بە کاربەریی نیشتەجێبوون و خزمەتگوزاری هەژمار دەکرێت. بەپێی زانیارییە سەرەتایییەکان، ئەم ڕووداوە بووەتە هۆی گیانلەدەستدانی ٩ هاووڵاتی سڤیل و وێرانکارییەکی بەرفراوان لە ژێرخانە سڤیلەکاندا.

پێشێلکردنی بنەما بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتی

ئەم کارە سەربازییە لە ڕوانگەی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان و یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، ئەم ناونیشانە تاوانکاری و پێشێلکارییانەی خوارەوە دەگرێتەوە:

• پێشێلکردنی بنەمای جیاکاری (Principle of Distinction): بەپێی ماددەکانی ٤٨ و ٥١ی پرۆتۆکۆلی یەکەمی پاشکۆی کۆنفرانسی ژنێڤ (١٩٧٧)، جیاکاری لە نێوان ئامانجە سەربازی و سڤیلەکاندا ناچارییە. بەئامانجگرتنی خانووە نیشتەجێبووەکان کە هیچ کاربەرییەکی سەربازییان تێدا نەسەلمێنراوە، پێشێلکردنی ئاشکرای ئەم بنەمایەیە.

• پێشێلکردنی ماددەی ٣ی هاوبەشی کۆنفرانسەکانی ژنێڤ (١٩٤٩): ئەم ماددەیە جەخت لە پاراستنی ڕەهای ئەو کەسانە دەکاتەوە کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری شەڕ نین. ئازاردانی ئەنقەستی ژیانی سڤیلەکان، لادانە لە چوارچێوەی ڕەفتاری ناچاری لە یاساکانی جەنگدا.

• پارێزبەندیی موڵکی سڤیل (ماددەی ٥٢ی پرۆتۆکۆلی پاشکۆ): خانووەکانی نیشتەجێبوون بە ڕاشکاوی لە بازنەی ئامانجە سەربازییەکان دەرکراون. هێرشکردنە سەر ئەم شوێنانە بەبێ ڕەچاوکردنی بنەماکانی گونجاندن و وریایی، بەرپرسیارێتییەکی نێودەوڵەتی قورس دەخاتە سەر دەوڵەتانی هێرشبەر.

بەرپرسیارێتی تاوانکاری لە ئەساسنامەی ڕۆما

لە ئاستی یاسای تاوانی نێودەوڵەتیدا، ماددەی ٨ی ئەساسنامەی ڕۆما (دادگای تاوانی نێودەوڵەتی – ICC) هێرشی ئەنقەست بۆ سەر سڤیلەکان یان شوێنە سڤیلەکان لە کاتی شەڕدا وەک «تاوانی جەنگ» پێناسە دەکات. هەروەها، ئەم ڕووداوە لەگەڵ ماددەی ٦ی بەڵێننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان (ICCPR) سەبارەت بە «مافی بنەڕەتیی ژیان» و قەدەغەکردنی زەوتکردنی هەڕەمەکییانەی ژیان، لە دژایەتییەکی تەواودایە.

دەرئەنجامی یاسایی

هێرش بۆ سەر کۆمەڵگەی نیشتەجێبوونی هێڵی ئاسنی تەورێز، بەهۆی ڕەچاو نەکردنی سێ بنەمای جیاکاری، گونجاندن و وریایی، لە کردەوەیەکی سەربازی تێپەڕیوە و سیفەتی تاوانکاری وەرگرتووە. بەپێی یاساکانی «بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی دەوڵەتان»، ئەنجامدەران پابەندن بە وەڵامدانەوەی یاسایی و قەرەبووکردنەوەی تەواوی زیانە ماددی و مەعنەوییەکانی قوربانیان. ناساندنی فەرماندەران و ئەنجامدەرانی ئەم هێرشە، پێویستییەکی حاشاهەڵنەگرە بۆ جێبەجێکردنی دادپەروەری نێودەوڵەتی.