د. کریستل کوئێرتۆن (Christel Querton)، توێژەری یاسای نێودەوڵەتی پەنابەران، لە وتارێکدا لە «گۆڤاری ئەورووپی یاسای نێودەوڵەتی» دەکۆڵێتەوە کە هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو لەگەڵ ئەندامانی گرووپە چەکدارەکان چۆن دەبێت لە دیاریکردنی دۆخی پەنابەریی ژناندا هەڵبسەنگێندرێت. بانگەشەی سەرەکیی ئەوەیە کە ناساندنی ئەم پدیدهیە وەک شێوەیەک لە ڕاکێشانی زۆرەملێکراو، پەیوەندیی نێوان ئازاردان و «باوەڕی سیاسیی پێدانراو» دەخاتە ڕوو و دەتوانێت کەلێنەکانی پاراستنی ژنان لە یاسای پەنابەری کەم بکاتەوە. گریمانەکردنی نەبوونی پاراستنی دەوڵەت لە ناوچەی ژێر کۆنترۆڵی ئەو گرووپانەی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو بەکار دەهێنن و نەبوونی مەحرومکردنی قوربانیان لە پاراستنی پەنابەری، دوو بەشی گرنگی تری ئەم استدلالەن.
وتارەکە بە ناونیشانی «بیرکردنەوەوە لە هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو بۆ ناو گرووپە چەکدارەکان وەک ڕاکێشانی زۆرەملێکراو لە یاسای نێودەوڵەتی پەنابەران» لە ٢٤ی ئایاری ٢٠٢٦ بڵاوکراوەتەوە. بەرواری بڵاوکردنەوە لە پەڕەی فەرمیی گۆڤارەکە وەرگیراوە. بڵاوکەرەوەی زانکۆی ئۆکسفۆرد ئەم گۆڤارە بە نوێنەرایەتیی دامەزراوەی EJIL Ltd بڵاو دەکاتەوە. وتارەکە بە دەستگەیشتنی ئازادە و نووسەر لە تێبینیی کۆتایی وتارەکەدا سوپاسی پێنج داوەری نەناسراوی کردووە. وەشانی پێشووتری توێژینەوەکەش لە کۆبوونەوە زانستی و پیشەییەکانی یاسای پەنابەری پێشکەش کراون.
لە وتارەکەدا، وابەستەیی زانکۆیی کوئێرتۆن «مامۆستای باڵای یاسا لە کۆلێژی یاسای زانکۆی ڕۆژئاوای ئینگلتەرا» نووسراوە. پەڕەی فەرمیی زانکۆکە ئەرکی ئێستای ئەو بە «دانیشتووی زانستی یاسای نێودەوڵەتی پەنابەران» ناساندووە. بەپێی هەمان سەرچاوەی زانکۆیی، توێژینەوەکانی ئەو لەسەر ژنانی پەنابەر، ئەو کەسانەی لە ملمڵانێی چەکداردا هەڵاتوون و لێکدانەوەی بەراوردکاریی بڕیارەکانی پەنابەری سەنتەر دەکەن و پێشتر لە بواری پەنابەری، کۆچ و مافی مرۆڤدا وەک پارێزەر کاری کردووە. هەروەها، بەپێی ناساندنی زانکۆکە، کتێبی ئەو بە ناونیشانی «پەنابەرانی دروستبوو لە ملمڵانێکان: یاسا و ڕوویەی یەکێتیی ئەورووپا» لە ساڵی ٢٠٢٣ لەلایەن بڵاوکەرەوەی زانکۆی کەمبریجەوە بڵاوکراوەتەوە.
کوئێرتۆن بە بەکارهێنانی توێژینەوە یاسایی، سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان ڕوون دەکاتەوە کە هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو لە گرووپە چەکدارەکان ناتوانرێت تەنها لە چوارچێوەی پەیوەندییە تایبەتییەکان یان نەریتە خێزانییەکاندا تێبگەینرێت. ئەم شێوازە دەتوانێت بۆ ڕاکێشان و هێشتنەوەی هێز، دابینکردنی کاری بێ‌مووچە، جێگیرکردنی پله‌وبەندی و کۆنترۆڵکردنی دانیشتووانی مەدەنی بەکاربهێنرێت. بەم شێوەیە، سەپاندنی پەیوەندیی هاوسەرگیری دەتوانێت بەشێک بێت لە ستراتیژیی گرووپ بۆ بەردەوامکردنی چالاکیی سەربازی و پێشبردنی پڕۆژەی سیاسی و کۆمەڵایەتیی ئەو.
وتارەکە بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم کارکردانە ئاماژە بە نموونەکانی ئۆگاندا و سیرا لیۆن دەکات. لە «ئەرشی مقاومەتی خودا» لە ئۆگاندا، هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو بۆ پاداشتکردنی هێزەکان و نیشاندانی پایە و شوێنی ئەوان بەکار دەهێنرا. لە «جەبهەی یەکگرتووی شۆڕشگێڕ» لە سیرا لیۆنیشدا، ئەم شێوازە پەیوەندیی بە پاراستنی کۆنترۆڵ و پله‌وبەندیی ڕێکخراوەیی هەبوو. دادگای تایبەتی سیرا لیۆن بەکارهێنانی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراوی ئەم گرووپەی وەک تاکتیکێکی جەنگ و هەروەها وەک ئامرازێک بۆ دابینکردنی پشتگیریی لۆجستیکیی بێ‌مووچە وەسف کردووە.
لەو لێکدانەوەیەدا، ڕاکێشانی زۆرەملێکراو تەنها بە ناچارکردنی کەسان بۆ هەڵگرتنی چەک و بەشداریی ڕاستەوخۆ لە شەڕدا سنووردار نییە. ژنان و کچان دەتوانرێن بۆ ئەنجامدانی کاری ماڵەوە، پێشکەشکردنی خزمەتگوزارییە پشتگیریکەرەکان و قبوڵکردنی پەیوەندیی هاوسەرگیریی سەپێنراو لە ناو پێکهاتەی گرووپدا بەکاربهێنرێن. کوئێرتۆن پێی وایە سەرنجدان تەنها بە ڕۆڵی ڕزمیی ڕاستەوخۆ، ئەم شێوەکانی بەکارهێنانی ناعادلانە و ڕۆڵیان لە پاراستنی توانای گرووپ پشتگوێ دەخات. بۆیە، هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو لەگەڵ ئەندامانی گرووپە چەکدارەکان دەتوانرێت لە یاسای پەنابەریدا وەک شێوەیەک لە ڕاکێشانی زۆرەملێکراو لێک بدرێتەوە.
وتارەکە هەروەها ئاماژە بە تێکەڵبوونی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو لەگەڵ ڕاکێشانی کەم‌تەمەنەکان دەکات. لەوانەش توێژینەوەیەکە سەبارەت بە کچانی لیبیریا کە بۆ دۆزینەوەی پاراستن پەیوەندییان بە گرووپەکانەوە کرد و دواتر ناچار کران لەگەڵ سەرکردە یان ئەندامانی ئەو گرووپانە هاوسەرگیری بکەن. بەڵام، نووسەر ڕوون دەکاتەوە کە کێشە تایبەتەکانی داواکاریی پەنابەریی کچان بە شێوەیەکی گشتگیر لێک نەداوەتەوە و پێی وایە ئەمە پێویستی بە توێژینەوەیەکی جیاواز هەیە.
لە بابەتی ڕەزامەندی، کوئێرتۆن پشت بە پێناسەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان و ڕوویەی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی دەبەستێت. پێناسەی نەتەوە یەکگرتووەکان هاوسەرگیریی بێ‌ڕەزامەندیی تەواو و ئازادانەی یەکێک یان هەردوو لایەن، هەروەها ئەو دۆخەش لەخۆ دەگرێت کە کەسێک بەهۆی زۆر یان فشارێکی توندەوە نەتوانێت کۆتایی بە هاوسەرگیرییەکە بهێنێت یان لێی دەربچێت. لە کەیسی «ئۆنگوێن»، بەشی پێداچوونەوەی دادگای تاوانی نێودەوڵەتی هەروەها سەپاندنی پەیوەندیی هاوسەرگیری بە هێزی جەستەیی یان دەروونی، هەڕەشە بە بەکارهێنانی زۆر یان خراپ‌بەکارهێنانی ژینگەی زۆرەملێکراو ڕوون کردووەتەوە. بەم شێوەیە، ناساندنی زۆرەملێکردن تەنها بە بوونی توندوتیژیی جەستەییی ڕاستەوخۆ سنووردار نییە.
نووسەر هەروەها یاددەخاتەوە کە پەیوەندییە هاوسەرگیرییە سەپێنراوەکان لە ملمڵانێکاندا زۆرجار لە سیستەمی یاساییی فەرمی یان نەریتی تۆمار و جێگیر نەکراون؛ بەڵام ناونیشانگەلێک وەک «هاوسەر» بۆ وەسفکردنی ئەم پەیوەندییانە بەکار دەهێنرێن. ئەم ڕاستییە لە تێگەیشتن لە سروشتی پدیدهکەدا گرنگە، چونکە ئەوەی لێک دەدرێتەوە تەنها دروستیی یاساییی هاوسەرگیرییەک نییە، بەڵکو سەپاندنی پەیوەندی و کۆمەڵێک پابەندی و زیانەکانی دەرئەنجامی ئەوەیە.
کوئێرتۆن لە پێداچوونەوە بە ئەدەبیاتی توێژینەوەدا ڕەخنەیەک دەگێڕێتەوە کە بەپێی ئەوە، هەندێک بڕیاربەدەر بە دابەشکردنی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو بۆ زیانگەلێک وەک دەستدرێژی و توندوتیژیی ناوخێزانی، خۆی سەپاندنی پەیوەندیی هاوسەرگیری لە ناوەندی لێکۆڵینەوە دەردەهێنن. بەڵام، نووسەر لە بەشی پێنجەمدا لەو ڕوانگەیە دوور دەکەوێتەوە کە تیشک دەخاتە سەر خۆی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو وەک سەرچاوەی سەرەکیی زیان، و پێشنیار دەکات بۆ دیاریکردنی پەیوەندیی ئازاردان بە هۆکارەکانی ناو کۆنڤانسیۆنی پەنابەران، هەموو لایەنەکانی زیان، بە تایبەتی دەرئەنجامەکانی ڕەتکردنەوەی هاوسەرگیری یان هەڵاتن لێی، لێک بدرێتەوە.
استدلالێکی تری ئەوەیە کە ناونیشانی گشتی «هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو» بە تەنیا ئاڵۆزیی ئەم پدیدهیە لە گرووپە چەکدارەکان، لەوانە کاری زۆرەملێکراو و کارکردی ستراتیژیی ئەو لە پشتگیریکردنی چالاکیی گرووپ، نیشان نادات. هەروەها، هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو نابێت تەنها بە توندوتیژیی سێکسی یەکسان بزانرێت. وتارەکە ئاماژە بە کاری زۆرەملێکراو، سەپاندنی ئەرکەکانی ماڵەوە، ناچارکردن بە منداڵبوون و چاودێریکردنی منداڵ، سنووردارکردنی دەستگەیشتن بە خوێندن و تەندروستی، سنووردارکردنی هاتووچۆ و سەلبکردنی ئازادی وەک زیانە پەیوەندیدارەکان دەکات.
کوئێرتۆن بە پێداچوونەوە بە ڕوویەی دادگای تایبەتی سیرا لیۆن و دادگای تاوانی نێودەوڵەتی ڕوون دەکاتەوە کە هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو لە ژێر ناونیشانی «کردەوە نالەمرۆڤانەکانی تر»، جیاواز لە کۆیلایەتیی سێکسی، لێک دراوەتەوە. ئەم جیاوازییە زیانی دەرئەنجامی سەپاندنی پەیوەندیی هاوسەرگیری بە فەرمی دەناسێت. بەڵام، سەلماندنی ناونیشانی تاوانی دژی مرۆڤایەتی پێویستی بە سەلماندنی ئەو توخمە یاساییانەی پەیوەندیدارە، لەوانە ئەنجامدانی کردەوەکە لە چوارچێوەی هێرشێکی بەربڵاو یان سیستەماتیک دژی دانیشتووانی مەدەنی و ئاگاداری لەو هێرشە.
استدلالی ناوەندیی وتارەکە لە یاسای پەنابەران پەیوەندی بە دەرئەنجامەکانی دژایەتی و هەڵاتنەوە هەیە. گرووپی چەکدار دەتوانێت ڕەتکردنەوەی هاوسەرگیری یان هەڵاتن لێی وەک دژایەتی لەگەڵ ئامانجەکانی خۆی و ڕەتکردنەوەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی یان پێکهاتەی حوکمڕانیی نوێی سەپێنراو لەلایەن خۆی بزانێت. لەم دۆخەدا، تەنانەت ئەگەر ژن هیچ چالاکییەکی سیاسیی نەبێت، گرووپ دەتوانێت باوەڕێکی سیاسیی پێ بدرێت و بەهۆی ئەوە هەڕەشەی لێ بکات یان ئازاری بدات. نووسەر ئەم میکانیزمە بە بنەمایەک بۆ لێکدانەوەی پەیوەندیی نێوان ئازاردان و «باوەڕی سیاسیی پێدانراو» دەزانێت.
ئەم ڕوانگەیە ڕەخنەیەکە لەو ڕوویەیەی کە داواکارییەکانی ژنانی هەڵاتوو لە هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو بە شێوەیەکی سەرەکی لە ژێر «ئەندامێتی لە گرووپێکی کۆمەڵایەتیی تایبەت» لێک دەداتەوە. بەپێی ڕوونکردنەوەی نووسەر، لێکدانەوە سنووردارەکان و جیاوازیی بۆچوون سەبارەت بە پێناسەی ئەم گرووپانە دەتوانێت ڕێگری لە پاراستن بکات؛ لە کاتێکدا سەرنجدان بە ئامانج و ستراتیژییەکانی گرووپی چەکدار، دەرفەتی ناساندنی پەیوەندیی ئازاردان بە باوەڕی سیاسیی پێدانراو دەڕەخسێنێت.
لە بابەتی پاراستنی دەوڵەت، موەقفی وتارەکە ڕوونە: کاتێک گرووپی چەکدار لە ناوچەی ژێر کۆنترۆڵی خۆیدا هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو بەکار دەهێنێت، دەبێت نەتوانینی دەوڵەت بۆ پاراستنی ژنان بە گریمانە وەربگیرێت. نووسەر هەروەها جەخت دەکاتەوە کە پێویست نییە ژن پێشتر بە شێوەی کەسی بکەوێتە بەر ئامانجی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو یان هەوڵی سەپاندنی ئەوە بدرێت. بەسە کە بەڵگەکان، بەگوێرەی بارودۆخی تاکەکەسیی ژن، بەکارهێنانی ئەم شێوازە لەلایەن گرووپەکان وەک ستراتیژیی ملمڵانێ و بوونی مەترسییەکی ڕاستەقینە بۆ ژن نیشان بدەن.
لێکدانەوەی باوەڕی سیاسیی پێدانراو جێگرەوەی هەموو بنەماکانی تری کۆنڤانسیۆنی پەنابەران نییە. وتارەکە ڕوون دەکاتەوە کە ئەگەر ژنان بەهۆی ڕەچەڵەک یان ئایینەوە بکرێنە ئامانج، وەک ئامانجگرتنی ژنانی ئێزیدی لەلایەن داعشەوە، پشتبەستن بە بنەمای ڕەچەڵەکی یان ئایینی دەتوانێت ڕوونتر و قایلکەرتر بێت. ڕوانگەی پێشنیارکراوی نووسەر بە تایبەتی لەو حاڵەتانەدا گرنگە کە پەیوەندییەکی وا بە ئایین یان ڕەچەڵەکەوە نییە.
بەشێکی تری وتارەکە تایبەتە بە ماددەی ١Fی کۆنڤانسیۆنی پەنابەران و مەحرومکردن لە پاراستن. پرسیارەکە ئەوەیە کە ئایا دانانی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو وەک ڕاکێشانی زۆرەملێکراو دەتوانێت ببێتە هۆی مەحرومکردنی ژنان بەهۆی پەیوەندییان بە گرووپی چەکدارەوە. کوئێرتۆن لەگەڵ ڕوونکردنەوەی پێویستیی هەڵسەنگاندنی تاکەکەسیی بەرپرسیارێتی، استدلال دەکات کە ژنانی بابەتی ئەم توێژینەوەیە بە خۆبەخشانە پەیوەندییان بە گرووپەکەوە نەکردووە، کاریگەرییان لە شێوازی بەڕێوەبردنی ملمڵانێ یان ئەنجامدانی تاوانە نێودەوڵەتییەکان نییە و ڕۆڵیان بە گشتی بە پشتگیریی لۆجستیکیی زۆرەملێکراو سنووردارە.
بەپێی لێکدانەوەی ئەو، ڕۆڵی ئەم ژنانە وەک «هاوسەر» بەشێکی بەرچاو، ئەگەر بنەڕەتەن هیچ بەشێکی هەبێت، لە ئەنجامدانی تاوانەکاندا نییە. بۆیە، نووسەر ئەنجام دەدات کە ئەوان نابێت بە تاوانبار دابنرێن و ناساندنی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو وەک ڕاکێشانی زۆرەملێکراو نابێت ببێتە هۆی جێبەجێکردنی یاساکانی مەحرومکردن لە پاراستنی پەنابەری بەرامبەر بەوان. ئەو مەحرومکردنی ئەو کەسانەی کە خۆیان قوربانیی تاوانی دژی مرۆڤایەتیین، لەم دۆخەدا، بە دژی ئامانج و مەبەستی ماددەی ١Fی کۆنڤانسیۆن دەزانێت. بابەتی ئەم بەشە، مەحرومکردن لە پاراستنی پەنابەرییە، نەک دەرکردنی بڕیار لەسەر تۆمەت یان دادگایی‌کردنی تاوانی.
لە کۆتاییدا، کوئێرتۆن داوای دەستکاریکردنی ڕێبەرەکانی کۆمیساریای بەرزی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ کاروباری پەنابەران دەکات، بە تایبەتی ئەو ڕێبەرانەی پەیوەندییان بە ملمڵانێی چەکدار و خزمەتی سەربازییەوە هەیە. بەپێی پێشنیاری ئەو، ئەم ڕێبەرانە دەبێت سروشتی زیان، ژینگەی زۆرەملێکردن، ئامانجەکانی گرووپەکان لە سەپاندنی هاوسەرگیریی زۆرەملێکراو و پەیوەندیی ئازاردان بە باوەڕی سیاسیی پێدانراو باشتر ڕەنگ بدەنەوە. پارێزەر و نوێنەرە یاساییەکانیش دەبێت بەڵگە پەیوەندیدارەکان بە دۆخی وڵات پێشکەش بکەن بۆ ڕوونکردنەوەی ئەم لایەنانە.
لە بەراوردی شیکاریی ئەم توێژینەوەیە لەگەڵ بابەتەکانی چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، گێڕانەوەی «هیرا» سەبارەت بە هاوسەرگیرییە زۆرەملێکراوەکان لە گرووپی پاک و پەروەندەکانی پەیوەندیدار بە ڕاکێشانی هەرزەکاران، سنووردارکردنی هەڵاتن و هەڕەشەکردن لە جیاوازی‌خوازان، پرسیاری پەیوەندیداری لێک دەخەنەوە: ئایا پەیوەندی یان خزمەتکردنی زۆرەملێکراو لە دابینکردنی هێزی گرووپدا ڕۆڵی هەبووە؟ ئایا دژایەتی یان هەڵاتن لەلایەن گرووپەکەوە وەک دژایەتی لەگەڵ ئامانجەکانی یان ڕەتکردنەوەی ڕێکخستنی کۆمەڵایەتی و پێکهاتەی حوکمڕانیی سەپێنراو لێک دراوەتەوە؟ و زۆرەملێکردن، ڕۆڵی ڕاستەقینەی تاکەکەس و ئاستی ئاگاداریی ئەو چ کاریگەرییەکیان لە هەڵسەنگاندنی بەرپرسیارێتی و پێویستی بە پاراستن هەیە؟ ئەم پرسیارانە بەکارهێنانی چوارچێوەی پێشنیارکراوی وتارەکەن لە پەروەندەکانی چاودێری، نەک دۆزینەوەی نووسەر سەبارەت بەو پەروەندانە. وتارەکە توێژینەوەی کەیس‌محەوری لەسەر گرووپە چەکدارە کوردییەکان نەکردووە؛ نموونەی ژنی کورد لەو وتارەش پەیوەندی بە هاوسەرگیریی زۆرەملێکراوی خێزانییەوە هەیە و بەڵگەیەک نییە لەسەر کارکردی گرووپە چەکدارەکان. بەکارهێنانی شیکاریی کوئێرتۆن لە بەدواداچوونی یاساییی پەروەندەکانی چاودێری، پێویستی بە بەڵگەی سەربەخۆی هەر پەروەندەیەک و، لە بابەتی پەنابەریدا، سەلماندنی مەرجە پەیوەندیدارەکان بە مەترسی، وڵاتی سەرچاوە و توانای بەدەستهێنانی پاراستن هەیە.
سەرچاوەی سەرەکی:
Christel Querton, “Reconceiving Forced Marriage into Armed Groups as Forced Recruitment in International Refugee Law,” European Journal of International Law, 2026, chag022.
[دەقی وتارەکە لە ماڵپەڕی بڵاوکەرەوە]
https://doi.org/10.1093/ejil/chag022
[ناساندنی فەرمیی نووسەر لە زانکۆی ڕۆژئاوای ئینگلتەرا]
https://people.uwe.ac.uk/Person/ChristelQuerton
