تیلمان ڕۆدەن‌هۆیزەر (Tilman Rodenhäuser) و خیمنا لۆندۆنیۆ (Ximena Londoño)، ڕاوێژکارانی بەشی یاساییی کۆمیتەی نێودەوڵەتیی خاچی سوور، نووسەرانی ڕاپۆرتی «گرووپە چەکدارە ناحکومییەکان و ئەو کەسانەی لە خێزانەکانیان جیا بوونەتەوە، ونبووان و گیانلەدەستان؛ پابەندییەکان بەپێی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی و نموونەکانی جێبەجێکردنیان»ن. ئەم بەرهەمە لەلایەن کۆمیتەی نێودەوڵەتیی خاچی سوور لە ژنێڤ بڵاوکراوەتەوە. ئاماژەی فەرمیی ناو کتێبەکە ساڵی ٢٠٢٥ نیشان دەدات؛ پەڕەی ناساندنی لە ماڵپەڕی بڵاوکەرەوەش بەرواری ٥ی فێبریوەری ٢٠٢٦ی هەیە. ڕاپۆرتەکە پابەندییە یاساییەکانی گرووپە چەکدارەکان لەگەڵ نموونە کردارییەکان بۆ پاراستنی پەیوەندیی خێزانی، ڕوونکردنەوەی چارەنووسی ونبووان و ڕێزگرتن لە گیانلەدەستان لێک دەداتەوە.
ئەم توێژینەوەیە دەرئەنجامی چەندین ساڵ لێکۆڵینەوە لە ڕاپۆرتە کردارییەکانی خاچی سوور، چاوپێکەوتن لەگەڵ نوێنەرانی گرووپە چەکدارەکان، خوێندنەوەی ڕێسا ناوخۆییەکانیان و بەکارهێنانی سەرچاوە گشتی و ئەکادیمییەکانە. نووسەران نموونە پەیوەندیدارەکانی ٦٤ گرووپی چەکداریان کۆکردووەتەوە کە لە دەیەی ١٩٦٠ەوە تا ئێستا لایەنی ملمڵانێی چەکداریی ناحکومی بوون. زۆربەی نموونەکان بۆ پاراستنی نهێنیی گفتوگۆ مرۆییەکان، بەبێ ناوی گرووپەکان هێنراونەتەوە.
نووسەران سنوورەکانی توێژینەوەکە بە ڕوونی دەخەنە ڕوو: جێبەجێکردنی تەواوی ڕێساکانی ناوخۆیی و ڕەفتارە ڕاپۆرتکراوەکانی گرووپەکان بە شێوەیەکی سیستەماتیک پشتڕاست نەکراونەتەوە، توێژینەوەکە هەموو کردارەکان بە شێوەیەکی گشتگیر ناگرێتەوە و نموونەکان بە پێویستی «باشترین ڕوویە» دانانرێن. هەروەها، هەموو ئەو کردارە لە هەموو بارودۆخێکدا جێبەجێکراو نییە. بۆیە، ناساندنی کردارێکی ئەرێنی بە مانای پشتڕاستکردنەوەی کارنامەی گشتیی گرووپی پەیوەندیدار نییە.
کێشەی سەرەکی، ئازاری ئەو خێزانانەیە کە لە زیندووبوون یان مردنی کەسانی خۆشەویستیان بێ‌ئاگان. بەپێی ئامارەکانی ڕاپۆرت، خاچی سوور لە ساڵی ٢٠٢٤دا زیاتر لە ٥٦ هەزار پەروەندەی نوێی ونبوون تۆمار کردووە و لە کاتی بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتەکەدا نزیکەی ٢٥٥ هەزار پەروەندەی بە چالاکی بەدواداچوونیان بۆ دەکرا. ئەم ژمارانە تەنها پەروەندە تۆمارکراوەکان لەلایەن ئەم دامەزراوەیەن، نەک هەموو ونبووانی جیهان. نادیاریی چارەنووس، جگە لە زیانی دەروونی، کێشەی ئابووری، کۆمەڵایەتی و کارگێڕی دروست دەکات. پشتگوێخستنی چارەنووسی ونبووانیش دەتوانێت ناڕەزایی و زەمینەی ڕق، توندوتیژی یان ملمڵانێی داهاتوو زیاد بکات.
ڕاپۆرتەکە حەوت ڕێسا و دوو پێشنیاری هەیە. سەرچاوە یاساییەکانی ئەو بریتین لە ماددەی سێی هاوبەشی کۆنڤانسیۆنەکانی ژنێڤ، پرۆتۆکۆلی پاشکۆی دووەم لەو شوێنانەی کە جێبەجێکردنی گونجاو بێت و ڕێساکانی نەریتیی یاسای نێودەوڵەتیی مرۆیی. مەودای توێژینەوەکە گرووپەکانی لایەنی ملمڵانێی چەکداریی ناحکومین. نووسەران، بە ئاماژە بە جیاوازیی بۆچوون سەبارەت بە بوون و مەودای پابەندییەکانی مافی مرۆڤی گرووپە چەکدارەکان، لێکۆڵینەوەکەیان لەسەر یاسای مرۆیی چڕ کردووەتەوە. هەبوونی پابەندیی یاسایی یان پەیوەندیی مرۆیی لەگەڵ ئەم گرووپانە دۆخی یاسایییان ناگۆڕێت؛ ڕەچاوکردنی پابەندییەکانیش مەرج بە ڕەفتاری بەرامبەر لەلایەن دوژمنەوە نییە.
یەکەمین ڕێسا، ڕێزگرتن لە ژیانی خێزانی تا ئەو جێیەی دەکرێت. لایەنەکان دەبێت ڕێگری لە جیاکردنەوەی خێزانەکان بکەن و ئاسانکاری بۆ پاراستنی پەیوەندی و یەکخستنەوەی ئەوان بکەن. خۆداری لە ڕاکێشانی منداڵان، قەدەغەکردنی ڕفاندن، یارمەتیدانی دەرکردنی خێزانەکان و دیاریکردنی شوێن بۆ دۆزینەوەی کەسانی نزیک، لە نموونە کردارییە پێشنیارکراوەکانن. «تا ئەو جێیەی دەکرێت» بە مانای ئەوە نییە کە کەمترین هەنگاو بەسە؛ گرووپێک کە توانای زیاتر هەیە، دەبێت هەنگاوی زیاتر بنێت.
دووەمین ڕێسا، ئەنجامدانی هەموو هەنگاوە کردارییە گونجاوەکانە بۆ ڕوونکردنەوەی چارەنووسی ئەو کەسانەیە کە لە ئەنجامی ملمڵانێ ونبوویان ڕاگەیەنراوە؛ لەوانەش مەدەنییەکان و ئەندامانی هێزەکانی خۆیان یان لایەنی بەرامبەر. زانیارییە هەبووەکان سەبارەت بە چارەنووسی ئەوان دەبێت بدرێتە خێزانەکان. وەرگرتنی داواکارییەکان، تۆمارکردنی دوا شوێنی بینراو، بەراوردکردنی زانیارییەکان لەگەڵ لیستی دەستگیرکراوان و تەرمەکان و دیاریکردنی بەرپرسیاری وەڵامدانەوە، لە نموونەکانی جێبەجێکردنن. ڕاپۆرتەکە ئاگاداری دەدات کە پەیوەندیی ڕاستەوخۆی خێزانەکان لەگەڵ گرووپە چەکدارەکان دەتوانێت مەترسیی تۆمەتبارکردن بە هاوکاری دروست بکات؛ بەکارهێنانی ناوبژیوانێکی بێ‌لایەن دەتوانێت ئەم مەترسییە کەم بکاتەوە.
سێیەمین ڕێسا، قەدەغەکردنی ونکردنی زۆرەملێیە. نووسەران ڕوون دەکەنەوە کە یاسای مرۆیی پێناسەیەکی تایبەتی بۆ ئەم زاراوەیە پێشکەش ناکات. ڕاپۆرتەکە، بە پشتبەستن بە ماددەی ٢ی کۆنڤانسیۆنی نێودەوڵەتیی پاراستنی هەموو کەسان لە ونکردنی زۆرەملێ و ماددەی ٧(٢)(i)ی ڕێکخستنی ڕۆم، لە چوارچێوەی ملمڵانێدا ئەمە بەم شێوەیە ڕوون دەکاتەوە: دەستگیرکردن، زیندانیکردن، ڕفاندن یان شێوەکانی تری سەلبکردنی ئازادی لەلایەن یەکێک لە لایەنەکانی ملمڵانێ یان بە ڕێگەپێدان، پشتگیری یان ڕەزامەندیی ئەو، و دواتر نکۆڵیکردن لە سەلبکردنی ئازادی یان خۆداری لە پێدانی زانیاری سەبارەت بە چارەنووس یان شوێنی ڕاگرتنی کەسەکە، بە شێوەیەک کە ئەو کەسە لە پاراستنی یاسا دەرخات.
تۆمارکردنی دەستگیرکردنەکان، دڵنیابوون لەوەی فەرماندەکان لە هەموو دەستگیرکردنەکان ئاگادارن، چاودێریی بەردەوامی دۆخی دەستگیرکراوان و لێکۆڵینەوە لە بانگەشەکانی ونکردنی زۆرەملێ، لە کردارە پێشگیرانەکانن. لە بەرامبەردا، «ونبوو» لەم توێژینەوەیەدا چەمکێکی فراوانترە و جیاکەوتنەوەکانی دروستبوو لە جەنگ بەبێ ڕوودانی کردەوەیەکی نایاسایییش لەخۆ دەگرێت؛ هەر ونبوونێک بە پێویستی ونکردنی زۆرەملێ نییە.
چوارەمین ڕێسا، تۆمارکردنی زانیارییە کەسییەکانی دەستگیرکراوانە. تۆمارنەکردن یان تۆمارکردنی هەڵەی زانیارییەکان مەترسیی ونبوون و ونبوونی شوێنپێی کەسان لە کاتی گواستنەوە زیاد دەکات. زانیارییەکان دەبێت وا بن کە ناسینەوەی وردی کەسەکەیان لێ بکرێت. دفتەری کاغەزی یان بنکەدراوەی دیجیتاڵ، دیاریکردنی بەرپرسیاری تۆمارکردن و نوێکردنەوەی لیستەکان، لە شێوازەکانی جێبەجێکردنن؛ پاراستنی گونجاوی زانیارییە کەسییەکانیش دەبێت تا ئەو جێیەی دەکرێت ڕەچاو بکرێت.
پێنجەمین ڕێسا، دەرفەتی نامەنووسین و پەیوەندیی دەستگیرکراوان لەگەڵ خێزان و سەردانکردنیان تا ئەو جێیەی کردارییە. نامە، پەیوەندیی تەلەفۆنی یان وێنەیی، پەیامی ئەلیکترۆنی و گواستنەوەی پەیام لە ڕێگەی خاچی سوورەوە لە ڕێگاکانی ئەگەردارەکانن. سنووردارکردنی گونجاو لە ژمارەی نامەنووسین و چاودێریی ئەمنیی ئەوە ڕێگەپێدراوە، بەڵام نابێت ببێتە ئامرازی سزادان. کەمیی ئامراز و تواناکان پاساوی پچڕاندنی هەر جۆرە پەیوەندییەکی خێزانی ناکات. داواکاریی پارە، کەلوپەل یان خزمەتگوزاری لە بەرامبەر ڕێگەدان بە سەردانیش قەدەغەیە.
شەشەمین ڕێسا بە گەڕان، کۆکردنەوە و گواستنەوەی تەرمەکان، هەر کات بارودۆخەکە ڕێگە بدات، بە تایبەتی دوای پێکدادان، بەبێ دواخستن و بەبێ جیاوازیی زیان‌بەخش تایبەتە. پارچەپارچەکردنی تەرم قەدەغەیە؛ دەبێت هەموو هەنگاوە گونجاوەکان بگیرێن بۆ ڕێگریکردن لە دەستدرێژی و تاڵانکردنی تەرمەکان، لەگەڵ گیانلەدەستان بە ڕێزەوە هەڵسوکەوت بکرێت و گۆڕەکان بپارێزرێن. زانیارییە هەبووەکان بۆ ناسینەوە دەبێت پێش ناشتن یان دیاریکردنی چارەنووسی تەرم تۆمار و پارێزراو بێت. لایەنەکان هەروەها دەبێت هەوڵ بدەن بۆ ئاسانکردنی گەڕاندنەوەی پاشماوەی جەستە و کەلوپەلە کەسییەکان بە داوای نزیکانی گیانلەدەستەکە.
تۆمارکردنی کۆئۆردیناتەکان یان زانیارییەکانی تری شوێن‌دیاریکردنی گۆڕەکان، نموونەیەکی کرداریی جێبەجێکردنی ئەم پابەندییەیە. ڕاپۆرتەکە هەروەها پێشنیار دەکات وێنەکان بۆ ناسینەوە بە شێوەیەکی پارێزراو هەڵبگیرێن و وێنەی تەواوی ڕووخسار یان تەواوی جەستەی گیانلەدەستان لە میدیاکاندا بڵاو نەکرێتەوە. بەڵگەی پشتڕاستکردنەوەی مردن دەبێت تەنها کاتێک دەربکرێت کە بەڵگەی سەلمێنەر بۆ ڕوودانی مردن هەبێت؛ چونکە هەندێک کەس کە مردوویان ڕاگەیەنراوە، دواتر گەڕاونەتەوە. لە نەبوونی ئەم بەڵگانەدا، پێشنیاری خاچی سوور دەرکردنی بەڵگەیەکە کە تەنها ونبوونی کەسەکە پشتڕاست بکاتەوە. پێدانی یارمەتی یان قەرەبووش مافی خێزان بۆ زانینی چارەنووسی کەسە خۆشەویستەکەی لەناو نابات.
حەوتەمین ڕێسا، دەرفەتی پێشنیارکردنی خزمەتگوزاریی ڕێکخراوە مرۆییە بێ‌لایەنەکانە. خاچی سوور دەتوانێت لە گەڕان، گواستنەوەی پەیام، تۆمارکردنی دەستگیرکراوان و ناسینەوە و گەڕاندنەوەی تەرمەکاندا یارمەتی بدات؛ بەرپرسیارێتیی سەرەکی هەر لەسەر شانی لایەنەکانی ملمڵانێیە. نهێنی‌پارێزیی گفتوگۆکان و پاراستنی داتا لەم هاوکارییەدا گرنگن. گفتوگۆی تایبەت لەگەڵ دەستگیرکراوان و دەرفەتی دووبارەکردنەوەی سەردان، لە شێوازەکانی کاری خاچی سوورن؛ سەردان نابێت بە ڕێگەپێدانی هاوشێوە لەلایەن دوژمنەوە مەرج بکرێت.
دوو پێشنیاری کۆتایی لە ڕێساکانی پابەندکەر جیا کراونەتەوە؛ بەشێکیان ڕەنگدانەوەی پابەندییە یاساییەکان و بەشێکی تریان پشت بە ئەزموونی کرداری دەبەستن. پێشنیاری یەکەم، دروستکردنی میکانیزمێک بۆ کۆکردنەوە و گواستنەوەی زانیاری و دیاریکردنی خاڵێکی پەیوەندی بۆ خێزانەکانە. لە ملمڵانێیە چەکدارە ناحکومییەکاندا، پابەندیی هاوشێوەی ملمڵانێی نێودەوڵەتی بۆ دامەزراندنی ئۆفیسی زانیاریی نیشتمانی بوونی نییە، بەڵام میکانیزم و ڕێککەوتنی گونجاو پێشنیار دەکرێن. پێشنیاری دووەم، خستنە ناو گەڕان بەدوای ونبووان و گیانلەدەستان لە گفتوگۆکانی ئاگربەست و ئاشتییە؛ لەوانە گۆڕینەوەی زانیاری، دروستکردنی گرووپێکی کاری و هاوکاری لە گواستنەوەی پاشماوەی جەستە. کۆتایی ملمڵانێ پابەندیی ڕوونکردنەوەی چارەنووسی ونبووان کۆتایی پێ ناهێنێت. بەرپرسیارێتیی تاوانیی تاکەکەسی و قەرەبووکردنەوە ئەگەرییەکانیش دەبێت هەڵبسەنگێندرێن.
پەروەندە بڵاوکراوەکان لە چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران دەرفەتی سێ بەراوردی دیاریکراو دەڕەخسێنن. ئەم بەراوردانە شیکاریی چاودێریین؛ توێژینەوەی خاچی سوور ئەم پەروەندانەی لێک نەداوەتەوە یان پشتڕاستی نەکردوونەتەوە. جێبەجێکردنی ڕێساکانی یاسای ملمڵانێ لەسەر هەر پەروەندەیەکیش پێویستی بە سەلماندنی مەرجە پەیوەندیدارەکان هەیە.
لە وتاری «تازە تێگەیشتم چی بەسەر کوڕەکەم هاتووە» کە لە چاودێری لە ١٧ی جولای ٢٠٢٢ بڵاوکراوەتەوە، باوکی مەیسەم محەممەدزادە باس لە نزیکەی چوار ساڵ بێ‌ئاگایی و گەڕانی بێ‌ئەنجام لە پاسگا و نەخۆشخانەکان دەکات. ئەم گێڕانەوەیە پەیوەندی بە پاراستنی پەیوەندیی خێزانی و ڕوونکردنەوەی چارەنووسی ونبووانەوە هەیە. سەلماندنی ونکردنی زۆرەملێ، جگە لە بێ‌ئاگایی، پێویستی بە بەڵگەکردنی سەلبکردنی ئازادی و نکۆڵیکردن لەوە یان شاردنەوەی چارەنووس و شوێنی ڕاگرتن هەیە.
لە ڕاپۆرتی «کەلوپەلەکانی مەبەشر لە ناو کیسەیەکی زبڵدا لە حەوشەکە فڕێ دران» کە لە ٣ی دێسەمبەری ٢٠٢٢ بڵاوکراوەتەوە، خێزانی مەبەشر کریم‌پوور گێڕانەوە دەکەن کە دوای سێ ساڵ بێ‌ئاگایی، لە ڕێگەی دراوسێکانەوە لە ڕاگەیاندنی مردنی ئەو لە میدیاکانی وابەستە بە پژاک ئاگادار بوونەتەوە. باوکەکە باس لەوە دەکات کە زانیارییەکی ڕوون سەبارەت بە تەرم و گۆڕەکەی وەرنەگرتووە و جل‌وبەرگ و بەڵگەنامەکانی لە حەوشەکە فڕێ دراون. پرسیارە پەیوەندیدارەکان بە چوارچێوەی ڕاپۆرتەکە ئەوەن کە چ بەڵگەیەک مردنەکە پشتڕاست دەکاتەوە و شوێنی تەرم یان ناشتنەکە لە کوێیە؟ پێشنیاری تۆمارکردنی ونبوونی کەسەکە لە نەبوونی بەڵگەی مردن، لەم لێکدانەوەیەدا گرنگیی ڕاستەوخۆی هەیە.
لە چاوپێکەوتنی «لە فریودان لە بۆشایی مەجازییەوە تا هەڵاتن لە کەمپ ـ بەشی دووەم» کە لە ١٥ی سێپتەمبەری ٢٠٢٦ لە چاودێری بڵاوکراوەتەوە، هیرا دەڵێت پێش دیداری خێزانی ڕێگری لەوەی بارودۆخی ڕاستەقینەی خۆی باس بکات کراوە و دوای دەربڕینی ویستی گەڕانەوە، لێپرسینەوەی لێ کراوە. ئەم بانگەشانە، بە تایبەتی ئەگەر سەلبکردنی ئازادییان سەلمێنرێت، دەتوانرێت لە چوارچێوەی پێویستیی پەیوەندیی خێزانیی بە مانا و قەدەغەکردنی سنووردارکردنی سزادان‌ئامێز هەڵبسەنگێندرێن. هەڵسەنگاندنی ڕەچاوکردنی ئەم مافانە پێویستی بە بەڵگەکردنی بارودۆخی سەردان و دەرئەنجامەکانی گفتوگۆ هەیە؛ تەنها ڕوودانی سەردان بەس نییە.
