پۆشە چەرمییەکان و سەرپەڕە فەرمییەکانی ڕێکخراوی «ژنۆکاڵ» لە ژنێف، ئێستا حەشارگەی ئەو ئیمزایانەن کە بڕیار بوو وێنەیەکی «یاساناس» و «مرۆڤدۆست» لە چەکدارە کوردییەکان بۆ جیهان بگوازنەوە. لە ساڵی ٢٠٠٧ەوە، ڕێبەرانی کۆمەڵە، دیموکرات، پاک و پژاک بە هێنانە سەر مەرەکەبی قەڵەمەکانیان لەسەر بەڵگەنامەکانی «بەڵێننامە»، بە شێوەیەکی خۆبەخشانە قبووڵیان کرد کە پابەندی پێوەرەکانی یاسای نێودەوڵەتی بن؛ بەڵام ئایا ئەم ئیمزایانە کۆتاییەک بوون بۆ کارەساتەکە، یان تەنیا پۆشەشێکی یاسایی بوون بۆ بەردەوامیی مانەوەی پێکهاتەکانیان؟ چاودێری مافی مرۆڤی کردستانی ئێران (IKHRW) لە گفتوگۆیەکی ڕوون و پسپۆڕانەدا لەگەڵ دکتۆر ڕۆژین سەرمدی، توێژەری یاسای نێودەوڵەتی، پێداچوونەوەیەکی ڕەخنەیی بۆ ئەم بەڵگەنامانە کردووە. لەم چاوپێکەوتنەدا، ئێمە لە ویترینە دیپلۆماتییەکانی ژنێف دوور دەکەوینەوە و دەچینە ناو چینە شاراوەکانی ئەو بەڵێننامانەی کە لەسەر کاغەز، کۆتاییان بە بەکارهێنانی منداڵ وەک سەرباز، توندوتیژی دژی ژنان و مینڕێژکردن هێناوە، بەڵام لە چیا سنوورییەکاندا هێشتا قوربانی دەگرن. ئەم واکارییە، هەوڵێکە بۆ گۆڕینی ئەم «ئیمزا تەشریفاتییانە» بۆ «بەڵگەنامەی تۆمەت» لە بەردەم ویژدانی گشتی و دامەزراوە چاودێرییە نێودەوڵەتییەکاندا.
ئەم چاوپێکەوتنە لە دوو دانیشتنی جیاوازدا لە لایەن چاودێری مافی مرۆڤی کردستانی ئێرانەوە لەگەڵ خاتوو دکتۆر ڕۆژین سەرمدی (توێژەری یاسای نێودەوڵەتی و چالاکوانی مافی مرۆڤ) تۆمار کراوە. لەم گفتوگۆیەدا، بەڵگەنامەکانی «بەڵێننامە»ی ژنۆکاڵ کە لە لایەن گرووپە جیاوازە کوردییەکانەوە (کۆمەڵە، دیموکرات، پاک و پژاک) ئیمزا کراون، دەخرێنە ژێر پرسیارەوە.
چاودێری مافی مرۆڤی کردستانی ئێران: خاتوو دکتۆر سەرمدی، بەخێر بێن. ئێمە ئەمڕۆ لەبەردەم کۆمەڵێکی زۆر لە بەڵگەنامەداین کە نیشانی دەدەن ڕێبەرانی گرووپە چەکدارە کوردییەکان لە ساڵی ٢٠٠٧ تا ٢٠١٥، بەڵێننامەی جۆراوجۆریان لەگەڵ ڕێکخراوی «ژنۆکاڵ» ئیمزا کردووە. لە سەرەتادا بڵێن ئەم بەڵگەنامانە بە دروستی چ بەڵێنێک دەخەنە سەر شانی ئەم گرووپانە؟
دکتۆر ڕۆژین سەرمدی: لەگەڵ سڵاو. ئەم بەڵگەنامانە لە سێ بواری سەرەکیدا ڕێکخراون: ١. قەدەغەکردنی بەکارهێنانی مینی دژە کەس: کە یەکەمجار لە ساڵی ٢٠٠٧ و ٢٠٠٩ لە لایەن باڵە جیاوازەکانی دیموکرات و کۆمەڵەوە ئیمزا کرا (لەوانە کۆمەڵەی شۆڕشگێڕی زەحمەتکێشانی کردستانی ئێران و حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران). ٢. پاراستنی منداڵان لە دەرهاوێشتەکانی شەڕ: کە قەدەغەکردنی ڕەهای بەکارهێنانی کەسانی خوار ١٨ ساڵ دەگرێتەوە (لەلایەن پاک، کۆمەڵە و پژاکەوە ئیمزا کراوە). ٣. قەدەغەکردنی توندوتیژیی سێکسی و جیاکاریی ڕەگەزی: کە گرووپگەلێکی وەک «پاک» (حوسێن یەزدانپەنا) و «کۆمەڵە» (عەبدوڵڵا موهتەدی و عومەر ئێلخانیزادە) ئیمزایان کردووە. خاڵە ڕەخنەیییەکە لێرەدایە کە ئەم گرووپانە بە ئیمزاکردنی ئەم بەڵگەنامانە، بە کردەوە قبووڵیان کردووە کە «ئەکتەری چەکداری نادەوڵەتین» و بە شێوەیەکی خۆبەخشانە بەڵێن دەدەن پابەندی پێوەرە نێودەوڵەتییەکان بن (وەک کۆنڤانسیۆنەکانی ژنێف). ئەمەش واتای ئەوەیە ئەوان چیتر ناتوانن ئیدیعا بکەن کە لە یاساکانی شەڕ بێئاگا بوون.
IKHRW: لە دەقی ئەم بەڵگەنامانەدا، بەتایبەت سەبارەت بە منداڵان، دەستەواژەی زۆر توند و بڕیاردەر بەکارهاتووە. دەکرێت ئەم بەندانە توێکاری بکەن؟
دکتۆر سەرمدی: بەڵێ، بۆ نموونە لە بەڵگەنامەی پەیوەندیدار بە «حیزبی دیموکراتی کوردستانی ئێران» یان «پژاک»، بەندی ١ بە ڕوونی دەڵێت: «پابەندبوون بە قەدەغەکردنی تەواوی بەکارهێنانی منداڵان لە ململانێکاندا». بەندی ٢ دەڵێت: «دڵنیایی بدرێت کە منداڵانی خوار ١٨ ساڵ نابنە سەرباز». بەڵام ئەو خاڵەی لە واکاریی ئەم دەقانەدا دەبینرێت، بوونی «کەلێنێکی بەئەنقەستە». ئەوان لە کۆبوونەوە تایبەتەکانیاندا لەگەڵ ژنۆکاڵ هەندێک جار ئیدیعا دەکەن کە ئەم کەسانە بۆ «خوێندن» یان «پەنابەرێتی» چوونەتە لای ئەوان، نەک بۆ شەڕ. لە کاتێکدا ڕۆحی بەڵگەنامەی ژنۆکاڵ هەر جۆرە ئامادەبوونێکی منداڵ لە ناو پێکهاتەیەکی سەربازیدا قەدەغە دەکات، چ بە چەکەوە بێت و چ بێ چەک.
IKHRW: سەبارەت بە بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بە توندوتیژیی سێکسی چۆنە؟ ئیمزای کەسانی وەک حوسێن یەزدانپەنا یان ناهید بەهمەنی لە ژێر ئەم بەڵگەنامانەدا چ مانایەکی هەیە؟
دکتۆر سەرمدی: ئەمە یەکێکە لە پارادۆکسیکاڵترین بەشەکان. لەم بەڵگەنامانەدا، ئەوان بەڵێنیان داوە نەک تەنیا توندوتیژیی سێکسی قەدەغە بکەن، بەڵکوو «جیاکاریی ڕەگەزی»ش لەناو ببەن. لەگەڵ ئەوەشدا، پێکهاتەی ئەم گرووپانە بە توندی خاوەن هەرەمی باوکسالارانەیە. ئیمزاکردنی ئەم بەڵگەنامانە بۆ ئەم گرووپانە زیاتر لەوەی لایەنی جێبەجێکردنی هەبێت، ئامرازێکە بۆ «بەدەستهێنانی شەرعییەتی نێودەوڵەتی». ئەوان دەیانەوێت بە کۆمەڵگەی جیهانی بڵێن: «ئێمە تیرۆریست نین، ئێمە ئەکتەری بەرپرسین کە ڕێز لە مافەکانی مرۆڤ دەگرین.» بەڵام دەقی بەڵگەنامەکە زۆر لە دروشم فراترە؛ ئەوان ڕێگەیان بە چاودێری و پشکنینی ڕاستەوخۆ داوە.
IKHRW: ئێستا پرسیارە سەرەکییەکە ئەمەیە: دوای ئەم هەموو ئیمزا و وێنە یادگارییانە لەگەڵ بەرپرسانی ژنۆکاڵ، لە عەمەلدا چی ڕووی دا؟ ئایا بەکارهێنانی منداڵ وەک سەرباز لەم گرووپانەدا ڕاوەستا؟
دکتۆر سەرمدی: بەداخەوە ڕاپۆرتە مەیدانییەکان و بەڵگەکانی ئێوە لە «چاودێری مافی مرۆڤی کردستانی ئێران» و تەنانەت ڕاپۆرتی ناوەندە نێودەوڵەتییەکان نیشانی دەدەن کە دۆخەکە نەک هەر باشتر نەبووە، بەڵکوو لە هەندێک حاڵەتدا ئاڵۆزتریش بووە. ئێمە هێشتا لەبەردەم دیاردەی «منداڵانی بێسەروشوێنکراو»داین. ئەو نەوجەوانانەی کە لە قوتابخانەکان یان خێزانەکانیان لە ئێران جیا دەکرێنەوە و لە کەمپەکانی ئەم گرووپانە لە هەرێمی باکووری عێراق سەر دەردەهێنن؛ نموونەی وەک فەردین ساڵحی، ئەسرین محەمەدی و دەیان دۆسیەی هاوشێوە کە لە ڕاپۆرتەکانی چاودێریدا تۆمار کراون.
IKHRW: بۆچی سەرەڕای ئیمزاکردنی بەڵگەنامەی «قەدەغەکردنی مین»، هێشتا ڕاپۆرت لەسەر بەکارهێنانی تەڵەی تەقینەوەیی یان مین لە لایەن هەندێک لەم گرووپانەوە دەبیسترێت؟
دکتۆر سەرمدی: کێشەکە لە «پێناسە»دایە. ئەوان مینی دژە کەسی ستاندارد ڕەنگە بەکارنەهێنن، بەڵام «بۆمبی دەستکرد» بەکاردەهێنن کە هەمان کارکردی هەیە و بەپێی پرۆتۆکۆڵەکانی ژنێف قەدەغەیە. ئەمە فرتوفێڵێکی یاساییە. ئەوان پابەندی دەقەکە دەبن بەڵام ڕۆحی بەڵێنەکە پێشێل دەکەن.
IKHRW: ڕۆڵی ڕێکخراوی «ژنۆکاڵ» لەم نێوەندەدا چییە؟ ئایا ئەوان تەنیا بەڵگەنامەکان کۆدەکەنەوە؟ بۆچی بەدواداچوون و چاودێریی جدی ئەنجام نادرێت؟
دکتۆر سەرمدی: لێرەدایە کە دەبێت ڕەخنەیەکی جدی لە «ژنۆکاڵ» بگیرێت. ژنۆکاڵ ڕێکخراوێکی نادەوڵەتییە، نەک دادگایەکی نێودەوڵەتی. ئامرازی گوشاری ئەوان «گفتوگۆ» و «ڕاهێنان»ە. ڕەخنەی من لە ژنۆکاڵ ئەمەیە: ئێوە بەڵگەنامەکانتان ئیمزا کرد، بەڵام میکانیزمی «ڕاستیاندنەوەی (سەلماندنی)» ئێوە لەکوێیە؟ لە بەندی ٩ی زۆربەی ئەم بەڵگەنامانەدا هاتووە کە گرووپەکان دەبێت ڕێگە بە «چاودێری و پشکنین» بدەن. ئایا ژنۆکاڵ تا ئێستا ڕاپۆرتێکی گشتی بڵاوکردووەتەوە کە بڵێت فەڵان حیزب (بۆ نموونە پژاک یان کۆمەڵە) بە بەڵێنی خۆی لەسەر دانەمەزراندنی منداڵان پابەند نەبووە؟ نەخێر. ژنۆکاڵ لەبەر پاراستنی دەستڕاگەیشتنی خۆی بەم گرووپانە، بەزۆری «دیپلۆماسیی شاراوە» بەکاردەهێنێت کە لە حاڵەتی گرووپە چەکدارە کوردییەکاندا، ئەم ڕێبازە بە کردەوە بووەتە هۆی ڕاکردنی ڕێکخراوەیی لە لێپرسینەوە.
IKHRW: واتا ئەم بەڵگەنامانە تەنیا کاغەزی بێبایەخن؟
دکتۆر سەرمدی: لە ڕووی جێبەجێکردنەوە تا ئێستا زۆر لاواز بوون، بەڵام لە ڕووی یاساییەوە نەخێر. ئەم بەڵگەنامانە ئێستا «شایەتحاڵنامەی تاوان»ن دژی خودی ئەم ڕێبەرانە. کاتێک مستەفا هیجری، عەبدوڵڵا موهتەدی یان حوسێن یەزدانپەنا لە ژێر بەڵگەنامەیەکدا ئیمزا دەکەن کە دەڵێت «ئێمە هیچ کەسێکی خوار ١٨ ساڵ وەرناگرین»، هر منداڵێک کە ئەمڕۆ لە کەمپەکانیاندا ببینرێت — وەک ئەوەی لە دۆسیەکانی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و ڕاکێشانی نەوجەوانانی سەر سنووردا ڕاپۆرت کراوە — بەڵگەیەکی تاوانە بۆ «سەربازگیریی زۆرەملێ» کە دەکرێت لە دادگا نێودەوڵەتییەکاندا دژیان بەکار بهێنرێت.
IKHRW: پێشنیازی ئێوە بۆ ئەو خێزانانەی کە منداڵەکانیان لە لایەن ئەم گرووپە «خاوەن ئیمزا»یانەوە ڕفێندراون یا ڕاکێشراون چییە؟
دکتۆر سەرمدی: خێزانەکان دەبێت ڕاستەوخۆ نامە بۆ «ژنۆکاڵ» لە سویسرا بنێرن و بە پشتبەستن بەم بەڵگەنامانە (کە مێژوو و ئیمزای ڕێبەرەکانیانی پێوەیە) سکاڵا تۆمار بکەن. ئەوان دەبێت بپرسن: «ئێوە کە بەڵێنتان وەرگرت، بۆچی چاودێری ناکەن؟» ئەم گرووپانە بە ئیمزاکردنی بەڵگەنامەکانی ژنۆکاڵ، خۆیان لە قەفەسێکی یاساییدا بەند کردووە. ئەوان چیتر ناتوانن بڵێن ئێمە هیچ بەڵێنێکمان نییە. ئێستا کاتی ئەوەیە کە کۆمەڵگەی مەدەنی و ناوەندگەلێکی وەک چاودێری، ئەم چەکە بێباڵانسانە (چکهای بیمحل) یاساییانە بخەنە واری جێبەجێکردنەوە.
IKHRW: سوپاس بۆ ئێوە خاتوو دکتۆر سەرمدی کە بەم شێوەیە پشکنینتان بۆ ئەم بەڵگەنامانە کرد. ئەم بەڵگەنامانە نیشاندەری نفاق و دووڕوویین لە نێوان «ویترینی نێودەوڵەتی» و «کردەوەی سەربازی»ی ئەم گرووپانەدا.
دکتۆر ڕۆژین سەرمدی: منیش سوپاستان دەکەم. هیوادارم ئەم پێداچوونەوەیە، ڕێگەیەک بۆ گەڕانەوەی منداڵان بۆ باوەشی خێزانەکانیان بکاتەوە.
