بیتا هادی قەڕۆخی، لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٩ (١٣٧٨ی هەتاوی)، لە ساڵی ٢٠١٨ (١٣٩٧ی هەتاوی) و لە کاتێکدا کە بەدەست هەژاری، ئالوودەبوون بە ماددە هۆشبەرەکان لەناو خێزان و کێشە خێزانییەکانەوە دەیناڵاند، لە ڕێگەی تێلێگرامەوە بە گرووپی چەکداری دێموکرات ئاشنا بوو. ئەو دەڵێت بەڵێنی ژیانێکی باشتر و ڕزگاربوون لە بارودۆخە سەختە خێزانییەکەی، بڕیاری چوونی بۆ عێراق و پەیوەستبوونی بەو گرووپەوە لای دروست کرد.
بەڵام ژیان لە ئۆردوگادا زۆر جیاواز بوو لەو وێنەیەی کە پێشتر بۆی کێشرابوو. بیتا باس لە گۆڕینی ناو، ڕاهێنانە سیاسی و سەربازییەکان، فەرمانە توندەکان، دابەشکردنی نایەکسانی بەرپرسیارێتییەکان، جیاکاری لە نێوان ئەندامان، سنووردارکردنی ئازادییە تاکەکەسییەکان و مامەڵەی نایەکسان لەگەڵ ژنان دەکات. هەروەها ئاماژە بە نەبوونی دەستڕاگەیشتنی ئازاد بە تەلەفۆن و میدیاکان، سنووردارکردنی پەیوەندی لەگەڵ دەرەوە، دۆخی نالەباری دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان و بارودۆخێک دەکات کە تێیدا دژایەتیکردنی فەرمانەکان بە کردەوە مەحاڵ بوو.
ئەم گفتوگۆیە، بەشی یەکەمی گێڕانەوەی بیتا هادی قەڕۆخییە سەبارەت بە ئەزموونی ئامادەبوون و ژیان لەناو گرووپی چەکداری دێموکراتدا؛ ئەزموونێک کە بە وتەی ئەو، تێیدا بەڵێنی یەکسانی و دادپەروەری جێگەی خۆی دابوو بە پەیوەندییەک لەسەر بنەمای گوێڕایەڵی، جیاکاری و سنووردارکردنی ئازادیی تاکەکەسی.
لە هەژاریی خێزانییەوە تا ئاشنابوون بە دێموکرات
باسێکی خۆتمان بۆ بکە. من بیتا قەڕۆخیم، لەدایکبووی ساڵی ١٩٩٩ و منداڵی یەکەمی خێزانەکەمم. تا وەرزی یەکەمی زانکۆ لە بەشی کارگێڕیی بازرگانی خوێندم و لە ساڵی ٢٠١٧ (١٣٩٦) وازم لە خوێندن هێنا. دوای گەڕانەوەم بۆ ئێران، بڕیارم دا دووبارە بچمەوە زانکۆ و بەشی یاسا بخوێنم. هەرچەندە بەهۆی چوونەدەرەوەی نایاسایی لە وڵات سزای دارایی درام، بەڵام لەبەرئەوەی فریو درابووم و پەشیمانیم دەربڕی، و لە لایەکی تریشەوە لە ئێران هیچ کردەوەیەکی چەکدارانەم دژی خەڵک یان کەسێک ئەنجام نەدابوو و سکاڵاکاری تایبەتیشم نەبوو، هیچ سزایەکی زیندانیم بەسەردا نەسەپێنرا. لە کۆتاییدا، دوای چەند دانیشتنێکی دادگا، دۆسیەکەم داخرا و ئێستاش لە زانکۆ خەریکی خوێندنم.
چ بارودۆخێک وای لێ کردیت بیر لە چوونە ناو گرووپی چەکداری دێموکرات بکەیتەوە؟ بارودۆخی خێزانەکەم زۆر سەخت بوو. دوای مردنی باوکم، هەندێک جار تەنانەت پارەی کڕینی نانێکیشمان نەبوو. باوکم ئالوودەی ماددە هۆشبەرەکان بوو و لە سوچێکی شەقامدا کۆچی دوایی کرد. خاڵ و مامەکانیشم ئالوودە بوون و کێشە و دەمەقاڵێ خێزانییەکان، بەتایبەتی ناکۆکییەکانی دایکم، بارودۆخەکەیان بۆ من سەختتر کردبوو.
لەو قۆناغەدا هەستم دەکرد هیچ ڕێگایەکم نییە بۆ گۆڕینی ژیانم. سەرەتای ساڵی ٢٠١٨ لە گرووپێکی تێلێگرامیدا بە کەسێک بە ناوی ڕامین محەمەدی ئاشنا بووم. قسەمان دەکرد؛ من باسی ژیان و کێشەکانی خێزانەکەمم دەکرد و ئەویش باسی دێموکرات و بارودۆخی ژیانی ئەوێی دەکرد.
ڕامین زۆر پەسنی ئەوێی دەدا. دەیگوت لەوێ ئالوودەبوون بوونی نییە و ژیانێکی جیاوازیان هەیە. بە شێوەیەک باسی ئەو ژینگەیەی دەکرد کە وام دەزانی ئەگەر بچمە ئەوێ، دەتوانم خۆم ڕزگار بکەم و ڕەنگە خێزانەکەشم لەو بارودۆخەی تێی کەوتبوون دەربهێنم.
چۆن گەیشتیتە شوێنی جێگیربوونی گرووپەکە؟ پێیان گوتم بۆ گەیشتن بەوێ دەبێت بچمە یەکێک لە شارە سنوورییەکان. خۆم گەیاندە ئەو ناوچەیە و بە دوو کەس بە ناوەکانی یارسان حوسێنی و سامڕەند ئاشنا بووم. سامڕەند خەڵکی بانە بوو و یارسان خەڵکی سەقز. ئەوانیش بەنیاز بوون پەیوەندی بە گرووپەکەوە بکەن و چاوەڕێی هاتنی خانمێکی تر بوون کە بڕیار بوو لەگەڵ ئێمە بکەوێتە ڕێ.
لە پارکێکدا وەستابووین کە ئۆتۆمبێلێکی جۆری پاترۆڵ هات و ئێمەی هەڵگرت. دواتر تەلەفۆنیان کرد و گوتیان ڕاپۆرت لەم ئۆتۆمبێلە دراوە و لەوانەیە هێزە ئەمنییەکان بێن و دەستگیرمان بکەن. لە ئۆتۆمبێلەکە دابەزین. گوتیان بە تەنیشت گۆڕستانەکەدا تێپەڕین، تەکسی بگرین و بچینە گوندێک.
لەو گوندە پاترۆڵێکی تر هات و ئێمەی هەڵگرت. چەند گوندێکمان تێپەڕاند و دواتر ڕادەستی قاچاخچییەکانیان کردین. بە ڕێگا سنوورییەکاندا تێپەڕین و نزیکەی دوو کاتژمێر و نیو تا سێ کاتژمێر یان زیاتر بە پێ ڕۆیشتین. بەسەر گرد و ڕووبار و چەند ئاواییەکدا تێپەڕین. دواتر گوتیان سنوورمان بڕیوە و لە عێراقین.
ماوەیەک چاوەڕێ بووین تا ئۆتۆمبێلێکی تر هات. ئێمەی هەڵگرت، لە ڕێگا فەلافلی بۆ کڕین و دواتر ڕاستەوخۆ چووینە ئۆردوگا.
چوونە ناو ئۆردوگا؛ پشکنین، هەڵسەنگاندن و گۆڕینی ناو
لە سەرەتای گەیشتنتاندا چی ڕووی دا؟ کەلوپەلەکانیان پشکنین. پشکنینی جەستەییم تەواو نەبوو و زیاتر کەلوپەلەکانیان گەڕان. دواتر گوتیان کەسانی بەشی هەڵسەنگاندن و ئاسایش دێن. لە ئۆردوگادا خانوویەک هەبوو بۆ پێشمەرگەکان؛ گوتیان ئەوێ نووسینگەیە و ئەگەر پرسیار یان کارێکمان هەبوو، بۆ بابەتە ئەمنییەکان دەبێت سەردانی ئەوێ بکەین.
دواتر پیاوێک بە ناوی عەبدوڵڵا هات کە بە «عەب مەشکوک» ناسرابوو. پرسیاری لێ کردین و دۆسیەکەی بۆ پڕ کردینەوە. گوتیان دواتر دیار دەبێت کە وەردەگیرێین یان نا.
ڕۆژی دواتر بە من و چەند کەسێکی تریان گوت وەرگیراون و دەبێت بچنە خولی ڕاهێنان. هەر لەو قۆناغەدا نینۆکبڕ، چەقۆ، کەرەستەی جوانکاری، زێڕ و خشڵ و خواردەمەنییەکانیان لێ وەرگرتین. گوتیان ئەم کەلوپەلانە فڕێ دەدەن و هەر واشییان کرد؛ هەرچەندە دوورە زێڕەکانیان فڕێ دابێت. پاشان جلوبەرگ، پێڵاو و پێداویستیی پاکوخاوێنییان پێ داین.
بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی ئێستا چادرت لەسەرە، ئایا لە کاتی مانەوەت لە ئۆردوگاش سەبارەت بە پۆشاکەکەت پرسیاریان لێ دەکردیت؟ هیچ کێشەیەکیان لەگەڵ چادرپۆشیی تۆ نەبوو؟ ڕۆژی یەکەم چادرم لەسەر بوو، چونکە جلی گونجاوم نەبوو. جلێکی کۆنم لەبەردا بوو و چادرم دەپۆشی تا ئەو جلە نەبینرێت. بەڕاستی هیچم نەبوو لەبەری بکەم. هەر لە یەکەم بەرکەوتنەکاندا لێیان پرسیم: «پاسداریت یان بەسیجی؟» گوتم هیچیان.
من چادر دەپۆشم، بەڵام ئەوان کێشەیەکی جدییان لەگەڵ ئەم پۆشاکە هەبوو و بەردەوام لێپرسینەوەیان لێ دەکردم. دەیانگوت ئازادی هەیە، بەڵام ئەم ئازادییە بۆ ڕووتبوونەوەیە نەک بۆ داپۆشین. مەبەستیان ئەوە نەبوو کە دەتوانیت بە ئازادی هەر جۆرە پۆشاکێک هەڵبژێریت. دەتتوانی بێحیجاب بیت و بە هەر شێوەیەک بتەوێت هاتوچۆ بکەیت، بەڵام کەسێکی وەک من کە حیجابی هەبوو، بەردەوام ڕووبەڕووی پرسیار و هەڵسوکەوتی بێزارکەر دەبووەوە. ئاخر ئەمە چ جۆرە ئازادییەکە؟
لە خولی ڕاهێناندا بارودۆختان چۆن بوو؟ چووینە بەشێکی ئۆردوگاکە کە ناوی «فێرگە» بوو. ژووری کچان و کوڕان جیا بوو و حەمام و ئاودەستی جیاوازمان هەبوو. پێیان گوتین ناومان دەگۆڕدرێت و بۆ هەر کەسێک دۆسیەیەک دروست دەکرێت.
ناوی من بیتا هادی بوو، بەڵام لەوێ بە مونیرە دەناسرام. دەیانگوت لە ماوەی خولەکەدا دەبێت بەم ناوە بناسرێن و ناوی ڕاستەقینەی خۆتان بە کەس نەڵێن. ناوی ئەوانی تریش گۆڕدرابوو.
ئێمە ٢٣ کەس بووین و نزیکەی ٢٨ ڕۆژ لە فێرگە ماینەوە. گۆران هەورامی و عەبدوڵڵا نووری دەهاتن و سەبارەت بە زمانی کوردی، هەڵسوکەوتی پێشمەرگە و بارودۆخی ژیان لە ئۆردوگا قسەیان دەکرد. دەیانگوت لە شارەکەی خۆتان هەر کەسێک بوون، لێرە بارودۆخەکە جیاوازە و دەبێت هەڵسوکەوتی جیاوازتان هەبێت.
دوای ئەوە چووینە ناو خولێکەوە کە دوو بەشی سیاسی و سەربازی هەبوو. وانەی سیاسی، چەکناسی و مەیدانی تەقەکردن بەڕێوە دەچوو. منیش ئەم خولانەم تێپەڕاند، بەڵام لەبەرئەوەی پێشتر تووشی ڕووداوی هاتوچۆ ببووم و قاچەکانم کێشەیان هەبوو، منیان بۆ کارکردن لە ناوەوەی ئۆردوگا نارد.
ژیان لە ئۆردوگا؛ سنووردارکردنی پەیوەندی، ئازادی و تەندروستی
ژیانی ڕۆژانە لە ئۆردوگادا چۆن بوو؟ ئەوەی بینیم، زۆر جیاواز بوو لەو وێنەیەی کە ڕامین لە ژیانی ئەوێ بۆی دروست کردبووم. وام دەزانی دەچمە ژینگەیەکەوە کە ژیانێکی باشتری تێدایە، بەڵام زیاتر لە سەربازگەیەک دەچوو؛ شاخ و بیابان، فەرمان و بەرپرسیارێتی، و یاسایەک کە تەنها بەند بوو بە بڕیاری فەرماندەوە.
لەوێ ئازادیی تاکەکەسیی ئەوتۆمان نەبوو. ئەگەر کەسێک کە پلەکەی لە تۆ بەرزتر بوو فەرمانی بدایە، دەبوو گوێڕایەڵ بیت و مافی ناڕەزایەتیت نەبوو. دەیانگوت دەبێت بەم شێوەیە هەڵسوکەوت بکەیت، دەبێت ئەم کارە ئەنجام بدەیت و دەبێت بەو یاسایانە بژیت.
پەیوەندی لەگەڵ دەرەوەش ئازاد نەبوو. تەلەفۆن لەبەردەستی تاکەکاندا نەبوو و دەرفەتی پەیوەندیی ئازاد و سەربەخۆ لەگەڵ خێزان و دەرەوەی ئۆردوگا بوونی نەبوو. دەستڕاگەیشتنمان بە میدیا ئازادەکانیش نەبوو؛ نەتدەتوانی بە ئازادی هەواڵەکان بەدواداچوون بکەیت، پەیوەندی بە میدیا جیاوازەکانەوە بگریت یان بە شێوەیەکی سەربەخۆ ئاگاداری ئەوە بیت کە لە دەرەوەی ئۆردوگا چی دەگوزەرێت.
سنووردارکردنەکان تەنها پەیوەندییان بە دەرەوەوە هەبوو؟ نەخێر. ئازادیی تاکەکەسی، تەندروستی و بارودۆخی ژیانیش کێشە بوون. ژیانی ڕۆژانە لەژێر کۆنترۆڵدا بوو و بۆ زۆربەی کارەکان دەبوو پابەندی بەرپرسان یان فەرماندەکان بیت. لەو بارودۆخەدا تەنانەت توانای بڕیاردان لەسەر بابەتە سادەکانی ژیانیش سنووردار بوو.
کارەکان بریتی بوون لە ئێشکگری، چێشتلێنان، پاککردنەوە و بەرپرسیارێتییەکانی تر. دابەشکردنی کاریش هەمیشە ڕێکوپێک و دادپەروەرانە نەبوو. زۆربەی کەسەکان دەبوو فشاری ژیانی ئۆردوگا هەڵبگرن، بەڵام فەرماندەکان و کەسە تایبەتەکان لەم بارودۆخە بەدەر بوون.
تەندروستی و چارەسەریی پزیشکی لە چ دۆخێکدا بوو؟ من بەهۆی ڕووداوی هاتوچۆ و کێشەی قاچەکانمەوە، نەمتوانی وەک ئەوانی تر بەشداریی چالاکییە سەربازییەکان بکەم و بۆ کارکردن لە ناوەوەی ئۆردوگا نێردرام. بارودۆخی تەندروستی و دەستڕاگەیشتن بە ئیمکاناتی چارەسەری بەو شێوەیە نەبوو کە چاوەڕێم دەکرد. بۆ بەدواداچوونی دۆخی کەسەکان، ئیمکانات و هەلومەرجی یەکسان بوونی نەبوو.
لە کۆتاییدا، دوای نزیکەی نۆ مانگ مانەوە لە شاخ، نەخۆش کەوتم و سێ هەفتە لە نەخۆشخانە مامەوە. ئەزموونی من ئەوە بوو کە تەندروستی و دۆخی جەستەیی تاکەکان هەمیشە لە پێشینەدا نەبوو و بارودۆخی ژیان فشارێکی زۆری دەخستە سەر کەسەکان.
فەرمان و جیاکاری؛ یاسا بۆ هەمووان یەکسان نەبوو
چ ئەزموونێکت لە شێوازی مامەڵەی فەرماندە و بەرپرسەکان هەبوو؟ کەسانی وەک عەبدوڵڵا نووری دەهاتن و سەبارەت بە هەڵسوکەوتی پێشمەرگە قسەیان دەکرد. پەیڕەوی ناوخۆ هەبوو، بەڵام زیاتر باسی ئەوە بوو کە پێشمەرگە دەبێت چ تایبەتمەندییەکی هەبێت؛ نەک ئەوەی کە بە وردی چۆن دەبێت مامەڵە بکرێت و بەرپرسەکان چ پابەندبوونێکیان هەیە.
عەبدوڵڵا نووری دەهات و دەیگوت پێشمەرگە دەبێت بەم شێوەیە بێت؛ هەستی دەکرد خۆی دەتوانێت یاسا دابنێت. بۆ نموونە لە سەربازیدا کاتی کوژاندنەوەی گڵۆپەکان دیاریکراوە، بەڵام لەوێ ئەگەر فەرماندە بیگوتایە کاتژمێر دە گڵۆپەکان بکوژێنرێنەوە، دەبوو هەر ئەوە بکەیت. ئەگەر کەسێک کە پلەکەی لە تۆ بەرزتر بوو فەرمانی بدایە، مافی ناڕەزایەتیت نەبوو و دەبوو بڵێیت بەڵێ.
ئایا ئەم یاسایانە بۆ فەرماندەکانیش جێبەجێ دەکران؟ نەخێر، ئەمە یەکێک بوو لەو شتانەی کە لای من پرسیاری دروست دەکرد. بە تۆیان دەگوت بە جلی فەرمییەوە بگەڕێ و تۆش دەبوو گوێڕایەڵ بیت، چونکە ئەوێ ناوچەی سەربازی بوو. بەڵام بۆچی منێک کە دوو ساڵ پێشمەرگە بووم دەبوو جلی فەرمی بپۆشم، کەچی فەرماندەیەک کە ١٨ ساڵ پێشینەی هەبوو جلی فەرمیی نەدەپۆشی؟ من سێ ساڵ لەوێ بووم، بەڵام کەسێک کە تازە هاتبوو و خەڵکی بۆکان بوو، دەیتوانی ببێتە بەرپرسی من. هیچ پێوەرێکی دیاریکراوم نەدەبینی.
کاتێک ئامادەباشییان ڕادەگەیاند، دەیانگوت: «بیتا، ئەرکی تۆیە بچیتە سەر شاخ و بوەستیت.» هۆکارەکەشی ئەوە بوو کە کەس لە پشتت نەبوو، واستەت نەبوو و دەسەڵاتت نەبوو.
بەڵام ئەگەر کەسێک ناسیاو یان کچی فڵان کەس بووایە، دەیانگوت قەیناکا، با لە ئۆردوگا بمێنێتەوە و لە ماڵی خۆی بخەوێت. من ئەگەر نۆ مانگ لە شاخ بمایەمەوە، دوای گەڕانەوە نەخۆش دەکەوتم و سێ هەفتەی تەواو لە نەخۆشخانە دەمامەوە. ئەم جیاکارییەم چەندین جار بینی.
لە ئۆردوگادا دەرفەتی ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر ئەم دۆخە هەبوو؟ بە کردەوە نەخێر. ئەگەر فەرماندە فەرمانی بدایە، دەبوو گوێڕایەڵ بیت. ئەگەر ناڕەزایەتیت دەرببڕیایە، لەوانە بوو کێشەت بۆ دروست ببێت. سکاڵاش دەبوو لای بەرپرس یان فەرماندەیەکی تر بکەیت، بەڵام ئەوانیش وەڵامدەرەوە نەبوون.
بۆ من ئەم بارودۆخە لەوە دەچوو کە فەرماندە خودا بێت و تۆ تەنانەت نەتوانیت سکاڵای خۆی لای خۆی بکەیت. ئەگەر سکاڵات هەبووایە، دەبوو لە لای فەرماندەیەکەوە بچیتە لای فەرماندەیەکی تر؛ لە «خودایەکەوە» بۆ «خودایەکی» تر. لە کۆتاییشدا هیچیان وەڵامدەرەوە نەبوون.





