وەڵامدانەوە لەبری دروشم؛ ئەو پرسیارانەی وتەبێژی پژاک ناتوانێت لێیان دەرباز بێت

لێدوانەکانی ئەم دواییەی ڕێبوار ئاودانان (عەلی نەورۆزی)، وتەبێژی پژاک، لە کاردانەوە بە بڵاوبوونەوەی بەڵگەنامەکانی پێوەندیدار بە بڕیارە دادوەرییەکان، داواکارییەکانی ڕادەستکردنەوە، هاوکاریی دادوەری و میکانیزمە نێودەوڵەتییەکانی پێوەندیدار بە ڕاوەدوونانی هەندێک ئەندام و فەرماندەی گرووپە چەکدارە کوردییەکان، زیاتر لەوەی کە خاوەنی بەڵگەیەکی یاسایی بێت، کۆمەڵێک ئیدیعای گشتی، نکۆڵیکردنی ڕەها و تۆمەتبارکردنی سیاسییە؛ بێ ئەوەی وەڵامێکی بەڵگەدار بۆ گرنگترین پرسیارە یاسایی و مافەکانی مرۆڤ سەبارەت بە کارکردی ئەم گرووپە بخاتە ڕوو.

یەکەمین پرسیار بە تەواوی ڕوونە. وتەبێژی پژاک تەواوی تۆمەتەکانی دژی ئەم گرووپە بە «درۆ» و «بێبنەما» وەسف دەکات؛ بەڵام دیاری ناکات کە دەقیقەن چ تۆمەتێک ڕەت دەکاتەوە و لەسەر چ بنەمایەکی یاسایی یان بەڵگەیەک.

ئایا ڕاپۆرتە جۆراوجۆرەکان سەبارەت بە بەکارهێنان یان ڕاکێشانی کەسانی ژێر تەمەنی هەژدە ساڵ لە پێکهاتەکانی سەر بە پژاک و پەکەکە ڕەت دەکاتەوە؟ ئایا ئەو ڕاپۆرتانەی کە لەلایەن ڕێکخراوەکانی مافی مرۆڤ، توێژەرانی سەربەخۆ، ناوەندە پسپۆڕییەکان و میکانیزمەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بڵاوکراونەتەوە، بە بێبایەخ دەزانێت؟ ئەگەر وایە، چاوەڕوان دەکرێت بۆ هەر دۆسیە و ڕاپۆرتێک، وەڵامێکی بەڵگەدار، لۆژیکی و شیاوی ڕاستکردنەوە بخاتە ڕوو، نەک تەنیا نکۆڵیکردنی گشتی لە تەواوی بەڵگەنامەکان.

پاراستنی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا یەکێکە لە ڕێسا بنەڕەتی و نەگۆڕەکانی مافی نێودەوڵەتیی مرۆیی و مافی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ. کۆنفرانسی مافەکانی منداڵ، پرۆتۆکۆلی ئارەزوومەندانەی سەبارەت بە بەشداریی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا (OPAC)، پرۆتۆکۆلی کۆمەکی دووەمی کۆنفرانسی ژنێڤ و کۆمەڵە بڕیارنامەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە منداڵان و ململانێ چەکدارییەکان، بە ڕوونی داوا لە تەواوی لایەنە ناکۆکەکان دەکەن — چ حکوومەتەکان و چ گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان — کە لە ڕاکێشان، ڕاهێنان و بەکارهێنانی منداڵان خۆ بپارێزن. ئەم پێبەندییانە تەنیا ڕووی لە حکوومەتەکان نییە، بەڵکوو ڕەفتاری گرووپە چەکدارەکانیش لە ژێر تیشکی ئەم ڕێسایانەدا لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتییەوە هەڵسەنگاندنی بۆ دەکرێت.

پرسیاری دووەم بۆ پێبەندییەکانی پژاک دەگەڕێتەوە. پژاک و گرووپە هاوڕێکانی تری لە ساڵانی ڕابردوودا بەڵگەنامەکانی پێبەندیی مرۆییان لە لایەن ژنێڤ کاڵ (Geneva Call) واژۆ کردووە؛ ئەو بەڵگەنامانەی کە بابەتیان قەدەغەکردنی بەکارهێنانی منداڵان، پێشگرتن لە توندوتیژییەکانی سەر بنەمای ڕەگەزی، قەدەغەکردنی بەکارهێنانی مینی دژەکەسی و ڕەچاوکردنی بنەما سەرەکییەکانی مافی مرۆییە.

ئەگەر لە بنەڕەتدا هێندە سەرپێچییەک هەرگیز بوونی نەبووە، فەلسەفەی قبووڵکردنی ئەم پێبەندییانە چی بووە؟ واژۆکردنی ئەم بەڵگەنامانە نیشان دەدات کە نیگەرانیی جدیی مرۆیی سەبارەت بە ڕەفتاری گرووپە چەکدارەکان بوونی هەبووە و ئەم گرووپانەش پێویستیی قبووڵکردنی پێبەندیی دیاریکراویان پەسند کردووە. بۆیە، پشتگوێخستنی ئەم مێژووە و نکۆڵیکردنی گشتی لە تەواوی ڕەخنەکان، لەگەڵ ڕاستییەکانی سەر زەوی ناگونجێت. ئەوەی کە پژاک و گرووپە چەکدارە کوردییەکانی تر سەرەڕای ئەم پێبەندییانە و لەسەر بنەمای بەڵگەنامە و نموونە گەلێکی زۆر هێشتاش جەخت لەسەر ئەم ڕێوشوێنانە دەکەنەوە کە پێچەوانەی مافەکانی مرۆڤن، نیشانەی چییە؟

عەلی نەورۆزی (ڕێبوار ئاودانان) ئەم دواییانە لە چاوپێکەوتنێکدا ڕایگەیاند کە پژاک منداڵان لە ژینگەیەکی ئەمن و پارێزراودا ڕادەگرێت! ئەمە چۆن دەکرێت؟ گرووپێکی چەکدار کە خەریکی چالاکیی چەکدارییە و لە چیا و ئەشکەوتەکاندایە، ژینگەی ئەمن لە ڕوانگەی ئەوانەوە چ جۆرە شوێنێکە؟ ئەگەر ژینگەکە ئەمنە، چارەنووسی ئەو منداڵانەی کە لە تەمەنی ٩ ساڵییەوە تا ١٧ ساڵی چوونەتە نێو ئەم گرووپە چەکدارە و لە کتێبی ***لاست (Lost)***ی ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێراندا کۆکراونەتەوە و بڵاوکراونەتەوە، چی لێهاتووە؟ دەبینن کە ناتوانرێت لە ڕاستییەکان ڕابکرێت.

پرسیاری سێیەم پێوەندی بە مافەکانی قوربانیانەوە هەیە. لە ساڵانی ڕابردوودا بنەماڵەیەکی زۆر باسیان لە بێسەروشوێنبوونی منداڵەکانیان، ڕاکێشانی مێردمنداڵان، گیانلەدەستدانی ئەندامانی بنەماڵەکانیان لە ئۆردوگاکانی ئەم گرووپە، گوشار بۆ سەر دانیشتووانی ناوچە سنوورییەکان، سەرانەستاندن و زیانەکانی تری سەر بە گرووپە چەکدارە کوردییەکان کردووە. هەروەها گێڕانەوەی جۆراوجۆر لەلایەن ئەندامانی جیابووەوە سەبارەت بە پێکهاتەی ناوخۆیی، سنووردارکردنی توندی تاکەکەسی، بێبەشبوون لە مافە سەرەتاییەکانی مرۆڤ، گوشارە دەروونییەکان و شێوازی بەڕێوەبردنی ئۆردوگاکان بڵاوکراوەتەوە.

ڕەنگە سەبارەت بە هەرکام لەم گێڕانەوانە جیاوازیی بیروڕا بوونی هەبێت، بەڵام وەڵامی یاسایی بۆ ئەم ڕاپۆرتانە، نکۆڵیکردنی گشتی یان هێرشکردنە سەر ڕەخنەگران نییە. ئەسڵی وەڵامدانەوە دەخوازێت کە هەر بانگەشەیەک بە شێوەی بەڵگەدار لێکۆڵینەوەی بۆ بکرێت و سەبارەت پێی ڕوونکردنەوە بدرێت.

یەکێکی تر لە خاڵە سەرنجڕاکێشەکان، تێگەیشتنی چەوتی وتەبێژی پژاکە لە میکانیزمەکانی ڕێکخراوی پۆلیسی تاوانکاری نێودەوڵەتی (ئینتەرپۆل). ئاگادارکردنەوەی سووری ئینتەرپۆل نە بڕیاری مەحکوومکردنە و نە بەڵگەیەکە بۆ سەلماندنی تاوان؛ بەڵکوو ئامرازێکە بۆ هاوکاریی پۆلیسی و زانیاریگەیاندنی نێودەوڵەتی سەبارەت بەو کەسانەی کە لەژێر ڕاوەدوونانی دادوەریدان. دەرکردن یان بڵاوکردنەوەی ئاگادارکردنەوەی سوور بەستراوەتەوە بە لێکۆڵینەوە لە گونجانی داواکارییەکە لەگەڵ یاسا و ڕێساکانی ئینتەرپۆل، لەوانەش بنەڕەتنامەی ئەم ڕێکخراوە و پێوەرەکانی کۆمیسیۆنی کۆنترۆڵکردنی دۆسیەکانی ئینتەرپۆل. ئەم میکانیزمە نە کارێکی تەنیا ناوخۆییە و نە جێگرەوەی دادگاییکردنی دادوەریی سەربەخۆیە؛ بەڵکوو بەشێکە لە سیستمی هاوکاریی سزایی نێودەوڵەتی کە لەسەر بنەمای ڕێسا یاساییە دیاریکراوەکان کار دەکات.

هەروەها نبێت ئەوە لەبیر بکرێت کە ماددەی ٣ی بنەڕەتنامەی ئینتەرپۆل، ئەم ڕێکخراوە لە هەر چەشنە دەستێوەردانێک لە بابەتە تەنیا سیاسی، سەربازی، ئاینی یان ڕەگەزییەکان قەدەغە دەکات. لەبەر ئەم هۆکارە، ئەو داواکارییانەی کە لە فلتەرە یاساییەکانی ئینتەرپۆل تێدەپەڕن، لانی کەم لە ڕوانگەی شکڵییەوە لەگەڵ ڕێساکانی ئەم ڕێکخراوەدا تاوتوێ کراون؛ ئەگەرچی ئەم بابەتە بە هیچ شێوەیەک بە واتای سەلماندنی کۆتایی تۆمەتەکان یان زەوتکردنی مافی بەرگریی تۆمەتباران نییە.

لەلایەکی ترەوە، ئەگەر میکانیزمە نێودەوڵەتییەکان لەو کاتەی کە ڕاپۆرت یان بەیاننامەیەکی هاوتەریب لەگەڵ هەڵوێستەکانی گرووپێک بڵاو دەکەنەوە بە باوەڕپێکراو هەژمار دەکرێن، ناتوانرێت هەمان میکانیزم لەو کاتەی کە بەرامبەر بە کارکردی هەمان گرووپ پرسیار یان هەنگاوێکی یاسایی دەخەنە ڕوو، بە بێبایەخ بزانرێت. ئەم جۆرە ڕوانگەیە لەگەڵ ئەسڵی حوسنی نییەت لە پشت بەستن بە مافی نێودەوڵەتی ناگونجێت و بەکارهێنانی بژاردەیی لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان بە بیر دێنێتەوە.

وتەبێژی پژاک لە بەشێکی تری لێدوانەکانیدا پێشنیاری پێکهێنانی کۆمیسیۆنی ڕاستی دۆزینەوەی کردووە. ئەسڵی ڕاستی دۆزینەوەی سەربەخۆ, بێلایەن و لەسەر بنەمای پێوەرە نێودەوڵەتییەکان، هەنگاوێکی شیاوی پشتگیرییە؛ بەو مەرجەی کە تەواوی لایەنەکان بێ جیاوازی، ئەسڵی وەڵامدانەوە قبووڵ بکەن.

ئایا پژاک ئامادەیە دۆسیەکانی پێوەندیدار بە ڕاکێشانی منداڵان، گیانلەدەستدانی مێردمنداڵان لە ئۆردوگاکاندا، سکاڵای بنەماڵەکان، گێڕانەوەی ئەندامانی جیابووەوە، سەرچاوە داراییەکان، پێکهاتەی فەرماندەیی و ئۆپەراسیۆنە چەکدارییەکانی خۆشی بخاتە بەردەستی میکانیزمێکی ڕاستی دۆزینەوەی سەربەخۆ؟

ئێمە وەک ڕێکخراوی چاودێریی مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێران (IKHRW) پێشوازی لە پێکهێنانی هەر کۆمیسیۆنێکی ڕاستی دۆزینەوە لەسەر تەواوی بابەتە هێنراوەکانی ئاراوە دەکەین و بە دەنگێکی بەرز دەڵێین کە دژی هەر چەشنە توندوتیژی و ڕەفتارێکی پێچەوانەی مافەکانی مرۆڤین، بەڵام ئێمە سەبارەت بە نموونە پێوەندیدارەکانی وەک پژاک بە بەڵگەوە قسە دەکەین؛ ناڵێین ٦٠ هەزار کەس بەڵام نەتوانین لیستێک لەم ٦٠ هەزار کەسە پێشکەش بکەین، بۆیە بە دروشم و لادانی بابەت ناتوانرێت دادپەروەری جێجێ بکرێت.

ئایا فەرماندەکانی ئەم گرووپە ئامادەن لە پرۆسەیەکی دادوەریی سەربەخۆدا، بە ڕەچاوکردنی تەواوی مافەکانی بەرگری، ئەسڵی بێتاوانی، ئامادەبوونی پارێزەرانی هەردوولا، بەشداریی سکاڵاکارانی تایبەت و چاودێریی دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان وەڵامی پرسیارە دیاریکراوەکان بدەنەوە؟ ئەگەر وەڵامەکە ئەرێنییە، باشترین خاڵی دەستپێک، لێکۆڵینەوە لەم دۆسیە بەڵگەدارانە دەبێت، نەک دووبارەکردنەوەی دروشمە سیاسییەکان.

خاڵێکی گرنگی تر، جەختی وتەبێژی پژاکە لەسەر ناساندنی ئەم گرووپە تەنیا وەک «پارتێکی سیاسی». لە ئەدەبیاتی مافی نێودەوڵەتیدا، لە نێوان پارتێکی سیاسی و گرووپێکی چەکداری نادەوڵەتیدا جیاوازییەکی ڕوون هەیە. کەسایەتی یاسایی یان ناوی هەڵبژێردراوی ڕێکخراوێک، دیاریکەری ناوەڕۆکی ئەو نییە. ئەوەی کە دەبێتە بنەمای هەڵسەنگاندنی یاسایی، ڕەفتاری کرداری، پێکهاتەی فەرماندەیی، ئاستی ڕێکخراوهیی، بەکارهێنان یان بەکارنەهێنانی توندوتیژی و ڕۆڵی ئەو لە ململانێ چەکدارییەکاندایە. بۆیە تەنیا بەکارهێنانی ناوی «پارت» ناتوانێت لێکەوتە یاساییەکانی بەرهەم هاتوو لە کردەوەکانی گرووپێکی چەکدار بێبایەخ بکات.

لە کۆتاییدا، ئەوەی لە لێدوانەکانی ئەم دواییەی ڕێبوار ئاوداناندا زیاتر لە هەر شتێک بەرچاو دەکەوێت، نەبوونی وەڵامێکی ڕوونە بۆ پرسیارە بنەڕەتییەکان. وەڵامی پژاک بۆ ڕاپۆرتەکانی پێوەندیدار بە منداڵان چییە؟ وەڵامی ئەم گرووپە بۆ سکاڵای ئەو بنەماڵانەی کە ساڵانێکە داوای ڕوونکردنەوەی چارەنووسی منداڵەکانیان دەکەن چییە؟ وەڵامی ئەو بۆ گێڕانەوەی ئەندامانی پێشوو و جیابووەوە چییە؟ وەڵامی ئەو بۆ پێبەندییە مرۆییانەی کە خۆی قبووڵی کردوون چییە؟ و لە کۆتاییدا، بۆچی لەبری وەڵامی بەڵگەدار بۆ ئەم پرسیارانە، ستراتیژی سەرەکی هێشتاش نکۆڵیکردنی گشتی، لادانی بابەت و سیاسییکردنی بابەتەکەیە؟

ئەسڵی وەڵامدانەوە، یەکێکە لە بنەڕەتیترین پێداویستییەکانی مافەکانی مرۆڤ و سەروەریی یاسا. ئەم ئەسڵە لە نێوان حکوومەتەکان و گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکاندا هیچ جیاوازییەک دانانێت. هەر ئەکتەرێک کە بانگەشەی پابەندبوون بە مافەکانی مرۆڤ، دێموکراسی و شەفافییەت دەکات، دەبێت پێش هەر شتێک لەبەردەم قوربانیان، بنەماڵەکانیان، بیروڕای گشتی و میکانیزمە سەربەخۆکانی ڕاستی دۆزینەوە و دادوەریدا وەڵامدەر بێت. ڕەوایی هەر بانگەشەیەکی مافەکانی مرۆڤ، نە بە دروشم، بەڵکوو بە قبووڵکردنی بەرپرسیارێتی، شەفافییەت و وەڵامدانەوە هەڵدەسەنگێندرێت.

بۆ ئاشنابوونی بەڕێز نەورۆزی (ڕێبوار ئاودانان) و سەرکردە و ئەندامانی تری گرووپە چەکدارە کوردییەکان، بنەما یاساییەکان و بەڵگەنامە نێودەوڵەتییەکانی پێوەندیدار بە تۆمەتەکان و سکاڵای سکاڵاکارانی تایبەت لەسەر دۆسیە دادوەرییە هێنراوەکانی ئاراوە لە درێژەدا دەخەینە ڕوو و هیوادارین ئەم کەسانە بە شێوەی خۆبەخشانە لە دادگایەکدا ئامادە بن تا دادپەروەری لەبەردەم دادگایەکدا تاقی بکرێتەوە.

١. پاراستنی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا

پاراستنی منداڵان لە بەرامبەر لێکەوتەکانی ململانێ چەکدارییەکان، یەکێکە لە ڕێسا بنەڕەتییەکانی مافی نێودەوڵەتیی مرۆیی و مافی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ. بەپێی ماددەی ٣٨ی کۆنفرانسی مافەکانی منداڵ، حکوومەتەکان ناچارن تەواوی هەنگاوە شیاوەکان بۆ ڕێگریکردن لە بەشداریی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا بگرنە بەر.

ئەم پاراستنە لە پرۆتۆکۆلی ئارەزوومەندانەی کۆنفرانسی مافەکانی منداڵ لەسەر بەشداریی منداڵان لە شەڕە چەکدارییەکاندا (OPAC) گەشەی سەندووە و جەخت دەکاتەوە کە گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لە ژێر هیچ بارودۆخێکدا نابێت کەسانی ژێر تەمەنی هەژدە ساڵ ڕابکێشن یان لە ململانێکاندا بەکاریان بهێنن. هەروەها ماددەی ٤(٣)(ج)ی پرۆتۆکۆلی کۆمەکی دووەمیش بەکارهێنانی منداڵانی ژێر تەمەنی پانزە ساڵی لە ململانێ ناوخۆییەکاندا قەدەغە کردووە.

جگە لەمەش، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان لە بڕیارنامەکانی 1612 (٢٠٠٥)، 1882 (٢٠٠٩)، 1998 (٢٠١١)، 2068 (٢٠١٢)، 2143 (٢٠١٤) و 2225 (٢٠١٥) سیستمی چاودێریی بەسەر شەش پێشێلکاریی توندی مافەکانی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا دامەزراندووە کە یەکێک لە گرنگترینیان ڕاکێشان و بەکارهێنانی منداڵانە لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە.

٢. بەرپرسیارێتیی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان

ئەگەرچی پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان زیاتر ڕوویان لە حکوومەتەکانە، بەڵام مافی نێودەوڵەتیی مرۆیی نەریتی و ڕێساکانی ململانێ چەکدارییەکان، گرووپە چەکدارە ڕێکخراوەکانیش ناچار دەکەن کە ڕێسا بنەڕەتییە مرۆییەکان ڕەچاو بکەن.

به‌پێی ماددەی هاوبەشی ٣ی کۆنفرانسەکانی ژنێڤ و هەروەها پرۆتۆکۆلی دووەمی کۆمەک، تەواوی لایەنەکانی ململانێ — چ حکوومەتەکان و چ گرووپە چەکدارەکان — ناچارن کەمترین پێوەرە مرۆییەکان ڕەچاو بکەن. بۆیە هیچ گرووپێکی چەکدار ناتوانێت بە پشت بەستن بە نادەوڵەتیبوونی خۆی، خۆی لە بەرپرسیارێتیی وەڵامدانەوە بەرامبەر بە پێشێلکارییە ئەگەرییەکانی مافەکانی مرۆڤ و مافی مرۆیی بەدوور بگرێت.

٣. پێبەندییە مرۆییەکان لە لایەن ژنێڤ کاڵ

پژاک و هەندێک لە گرووپە چەکدارە کوردییەکان لە ساڵانی ڕابردوودا بەڵگەنامەکانی پێبەندیی مرۆییان لە لایەن ژنێڤ کاڵ واژۆ کردووە. ئەم بەڵگەنامانە پابەندبوون بە ڕەچاوکردنی قەدەغەی بەکارهێنانی منداڵان، ڕێزگرتن لە مافەکانی ژنان، قەدەغەی بەکارهێنانی مینی دژەکەسی و ڕەچاوکردنی بنەما سەرەکییەکانی تری مافی مرۆیی لەخۆ دەگرێت.

واژۆکردنی ئەم پێبەندییانە نیشاندەری پەسندکردنی پێویستیی ڕەچاوکردنی پێوەرە مرۆییەکان و وەڵامدانەوە بە نیگەرانییە هێنراوەکانی ئاراوە سەبارەت بە کارکردی گرووپە چەکدارەکانە. لەبەر ئەمە، هەر چەشنە بانگەشەیەکی پابەندبوون بەم بەڵێننامانە، پێویستی بە شەفافییەت و وەڵامدانەوە بەرامبەر بە ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان سەبارەت بە پێشێلکاریی ئەگەریی ئەوانیش دەبێت.

٤. ئاگادارکردنەوەی سووری ئینتەرپۆل؛ نە مەحکوومکردن، نە بڕیارێکی تەنیا سیاسی

ڕێکخراوی پۆلیسی تاوانکاری نێودەوڵەتی سەرچاوەیەکی دادوەری نییە و ئاگادارکردنەوەی سووریش بە واتای بڕیاری مەحکوومکردن یان سەلماندنی تاوان هەژمار ناکرێت. ئاگادارکردنەوەی سوور تەنیا داواکارییەکە بۆ هاوکاریی نێودەوڵەتی بە مەبەستی دۆزینەوەی شوێنی ئامادەبوون و دەستبەسەرکردنی کاتیی کەسی ڕاوەدوونراو، بە ئامانجی تێپەڕاندنی قۆناغە یاساییەکان.

لە هەمان کاتدا، بڵاوکردنەوەی ئاگادارکردنەوەی سوور بەستراوەتەوە بە لێکۆڵینەوە لە گونجانی داواکارییەکە لەگەڵ یاسا و ڕێساکانی ئینتەرپۆلدا. بەتایبەت ماددەی ٢ی بنەڕەتنامەی ئینتەرپۆل، ڕێکخراوەکە ناچار دەکات لە چوارچێوەی یاسا ناوخۆییەکان و ڕێزگرتن لە جاڕنامەی جیهانیی مافەکانی مرۆڤ هاوکاری بکات، هەروەها ماددەی ٣یش هەر چەشنە دەستێوەردان یان چالاکییەک لە بابەتە تەنیا سیاسی، سەربازی، ئاینی یان ڕەگەزییەکاندا قەدەغە دەکات.

لەبەر ئەمە، ئەگەر ئاگادارکردنەوەی سوور سەبارەت بە کەسێک بڵاو بێتەوە، ئەم بابەتە بە واتای مەحکوومکردنی ئەو نییە؛ بەڵام بە پێچەوانەی هەندێک بانگەشە، تەنیا بڕیارێکی ناوخۆیی یا سیاسییش تێناگەیەنێت و لە چوارچێوەی پێوەرە یاساییەکانی ئینتەرپۆلدا هەڵسەنگاندنی بۆ دەکرێت.

٥. مافی قوربانیان بۆ ڕاستی، دادپەروەری و قەرەبووکردنەوەی زیانەکان

مافی نێودەوڵەتیی مافەکانی مرۆڤ تەنیا پارێزگاری لە مافەکانی تۆمەتباران ناکات؛ بەڵکوو مافەکانی قوربانیانیش بەشێکی دانەبڕاوە لە دادپەروەری. بەپێی «بنەما سەرەکییەکان و ڕێنماییەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان سەبارەت بە مافی قەرەبووکردنەوەی زیان و دادخوازیی قوربانیانی پێشێلکارییە توندەکانی مافەکانی مرۆڤ و مافی مرۆیی» (پەسندکراوی ٢٠٠٥)، قوربانیان خاوەنی مافگەلێکی وەک: مافی دەستڕاگەیشتن بە ڕاستی؛ مافی دەستڕاگەیشتنی کاریگەر بە دادپەروەری؛ مافی قەرەبووکردنەوەی زیانەکان؛ و مافی دەستەبەرکردنی دووبارەنەبوونەوەن.

کەواتە، ئەو بنەماڵانەی کە سەبارەت بە گیانلەدەستدان، بێسەروشوێنبوون، ڕاکێشان یان زیانپێگەیشتنی خزمەکانیان ئیدیعا دەخەنە ڕوو، بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەکان مافی خۆیانە کە داوای لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ، بێلایەنانە و کاریگەر بکەن و ئەم داواکارییەش تەنیا بە هەنگاوەکانی حکوومەتەکان بەرتەسک نابێتەوە، بەڵکوو تەواوی ئەکتەرە بەرپرسیارەکان لە ململانێکاندا دەگرێتەوە.

لە کۆمەڵگەیەکی بنیتنراو لەسەر سەروەریی یاسادا، هیچ دەوڵەت، ڕێکخراو یان گرووپێکی چەکدار تەنیا بەهۆی ئیدیعای سیاسی یان ئایدیۆلۆژی، لە وەڵامدانەوە بەخشراو نییە. وەک چۆن دەوڵەتەکان ناچارن لەسەر کارکردی خۆیان وەڵامدەر بن، گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکانیش لەبەردەم ڕێسا بنەڕەتییەکانی مافی نێودەوڵەتیی مرۆیی، پێوەرەکانی مافی مرۆڤ، قوربانیان، بنەماڵەکانیان و بیروڕای گشتیدا بەرپرسیارێتییان هەیە. لەم ڕوانگەیەوە، وەڵامی بەڵگەدار، شەفاف و بنیتنراو لەسەر بەڵگە یاساییەکان، جێگرەوەی نەبڕاوەی دروشم، نکۆڵیکردنی گشتی و لادانی بابەتە.