کەیوان دارابخانی: جوداخوازی چەکداری و قەیرانی نوێنەرایەتی

نووسەر: کەیوان دارابخانی (توێژەری مافی گشتی)

لە شیکردنەوەی پرسی کوردستانی ئێراندا، یەکێک لە هەڵە باوەکان لە گێڕانەوە سیاسی و ڕاگەیاندنییەکاندا، هاوشێوە نیشاندانی کۆمەڵگەی کوردی ئێرانە لەگەڵ گرووپە چەکدارە جوداخوازەکان؛ هەڵەیەکی شیکاری کە لە ڕوانگەی زانستی سیاسی و کۆمەڵناسیی سیاسییەوە، سەرچاوە دەگرێت لە پشتگوێخستنی دابڕانی نێوان “واقیعی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگەیەکی نەتەوەیی” و “ڕەفتاری سیاسیی ڕێکخراوە چەکدارە نادەوڵەتییەکان”.

پێداچوونەوەی مێژوویی گۆڕانکارییەکانی چەند دەیەی ڕابردوو نیشان دەدات کە لە نێوان کۆمەڵگەی کوردی ئێران وەک کۆمەڵگەیەکی فرەچەشن بە ناسنامەی جۆراوجۆری سیاسی و کولتوورییەوە، و ئەو گرووپانەی بە ستراتیژی خەباتی چەکداری کار دەکەن، مەودایەکی قووڵ و مانادار هەیە؛ مەودایەک کە لە ئەدەبیاتی سیاسەتداڕشتنی گشتی و توێژینەوە ئەمنییەکاندا، بە “قەیرانی نوێنەرایەتیی سیاسی” ناو دەبرێت.

تێچووە گەشەپێدانییەکان و جیوپۆلیتیکی گرووپە چەکدارەکان

ئەو گرووپانەی بە دروشمی بەرگریکردن لە مافی کوردەکان چوونە ناو مەیدانی خەباتی چەکداری، لە کردەوەدا نەک هەر نەیانتوانی بگەنە ئامانجە ڕاگەیەندراوەکانیان، بەڵکوو لە هەندێک قۆناغدا بەهۆی گرێدراوییان بە ململانێ جیوپۆلیتیکییەکانی ناوچەکە، لە بارودۆخێکدا بوون کە تێچوویەکی ئەمنی و کۆمەڵایەتی بەرچاویان بەسەر ناوچە کوردنشینەکاندا سەپاند.

ئەم تێچووانە تەنیا لە بواری ئەمنیدا قەتیس نەمانەوە و لە ڕەهەندە گەشەپێدانی و کۆمەڵایەتییەکانیشدا دەبینرێن؛ لە توندتربوونی نائەمنی سنوورەکان و کەمبوونەوەی دەرفەتەکانی وەبەرهێنانی ئابوورییەوە بیگرە تا دەگاتە لاوازبوونی سەرمایەی کۆمەڵایەتی و دروستبوونی وێنەیەکی نادروست لە کۆمەڵگەی کوردی ئێران لە هەندێک گێڕانەوە نێودەوڵەتییەکاندا.

چوارچێوە تیۆرییەکان: بزووتنەوەی نەتەوەیی و شەڕە بەوەکالەتەکان

لە چوارچێوەی تیۆریی زانستی سیاسیدا، بزووتنەوە چەکدارە نەتەوەییەکان بەگشتی لەژێر چەند مۆدێلێکی شیکاری تاوتوێ دەکرێن:

• یەکەم، تیۆری بزووتنەوەی نەتەوەیی: باس لەوە دەکات چۆن ناسنامە نەتەوەییەکان لە بارودۆخی تایبەتدا دەبنە ئامرازی بزووتنەوەی سیاسی یان سەربازی.

• دووەم، تیۆری ئەکتەرە چەکدارە نادەوڵەتییەکان: ئاماژەیە بۆ ئەو ڕێکخراوانەی لە دەرەوەی پێکهاتەی فەرمیی دەوڵەتدا چالاکی سەربازی دەکەن.

• سێیەم، تیۆری شەڕە بەوەکالەتەکان: نیشانی دەدات چۆن هێزە ناوچەییەکان لە توانای گرووپە چەکدارەکان بۆ فشارخستنە سەر دەوڵەتە ڕکابەرەکانیان کەڵک وەردەگرن.

زۆربەی شیکەرەوەکان پێیان وایە بەشێکی زۆری بزووتنەوە چەکدارە نەتەوەییەکان لە ناوچەکەدا، ڕێک لە خاڵی بەیەکگەیشتنی ئەم سێ دیاردەیەدان: واتە لە لایەکەوە پشت بە ناسنامەی نەتەوەیی دەبەستن، لە لایەکی ترەوە وەک ئەکتەرێکی چەکداری نادەوڵەتی کار دەکەن و لە هەمان کاتدا لە چوارچێوەی ململانێ جیوپۆلیتیکییەکانی ناوچەکەدا بەکاردەهێنرێن.

ئەزموونی مێژوویی؛ لە کۆماری مەهابادەوە تا پەناگەی فرەسنووری

بزووتنەوە سیاسییە کوردییەکان لە ئێران مێژوویەکی نزیکەی سەد ساڵەیان هەیە. یەکێک لە یەکەمین ئەزموونە سیاسییە ڕێکخراوەکان، دامەزراندنی کۆماری مەهاباد بوو لە ساڵی ١٣٢٤ی هەتاوی کە لە کەشوهەوای تایبەتی جەنگی جیهانی دووەمدا دروست بوو و بە کشانەوەی هێزەکانی سۆڤیەت بە خێرایی هەڵوەشایەوە.

لە دەیەکانی دواتردا، چەندین ڕێکخراوی سیاسی کوردی (وەک حیزبی دیموکرات، کۆمەڵە، پژاک، خەبات و پارتی ئازادیی کوردستان) دروست بوون کە چالاکییەکانیان بە شێوەیەکی سەرەکی لە ناوچە سنوورییەکان یان خاکی هەرێمی کوردستانی عێراقەوە ڕێکخستووە؛ بابەتێک کە لە ئەدەبیاتی ئەمنیدا بە چەمکی “پەناگەی فرەسنووری بۆ ئەکتەرە چەکدارە نادەوڵەتییەکان” شیکردنەوەی بۆ دەکرێت.

شەڕی ئێران و عێراق؛ وەرچەرخانی ڕوانگەی ڕەخنەیی

یەکێک لە گرنگترین قۆناغەکان بۆ هەڵسەنگاندنی ئەدای ئەم گرووپانە، سەردەمی شەڕی هەشت ساڵەی ئێران و عێراقە. لە کاتێکدا بەشێکی زۆری خەڵکی کوردی ئێران لەگەڵ نەتەوەکانی تری وڵات لە بەرگری لە یەکپارچەیی خاکی ئێران بەشدارییان کرد، هەندێک گرووپی چەکداری کوردی ڕێگەیەکی جیاوازیان هەڵبژارد و لە خاکی عێراقدا جێگیر بوون و لەلایەن حکوومەتی بەعسەوە پشتیوانی کران.

ئەم ئەزموونە مێژووییە کاریگەرییەکی زۆری هەبوو لەسەر دروستبوونی ڕوانگەیەکی ڕەخنەیی لە ناو ڕای گشتی و تەنانەت لە ناو بەشێک لە کۆمەڵگەی کوردی ئێران بەرامبەر بە ڕێبازی ئەم گرووپانە.

پارچەپارچەبوونی پێکهاتەیی و لێکەوتە کۆمەڵایەتییەکانی توندوتیژی

لە ڕوانگەی ڕێکخراوەییەوە، یەکێک لە تایبەتمەندییە گرنگەکانی ئەم ڕەوتە چەکدارانە، پارچەپارچەبوونی پێکهاتەیی و جیابوونەوەی یەک لە دوای یەکە. بۆ نموونە، جیابوونەوەکانی ناو کۆمەڵە و حیزبی دیموکرات، بەپێی تیۆرییەکان، دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی کارایی و شەرعییەتی سیاسی؛ چونکە نەبوونی یەکدەنگیی ستراتیژی، هێزی ڕێکخراوەیی و توانای دانوستانی سیاسی لاواز دەکات.

بەردەوامیی چالاکیی گرووپە چەکدارەکان لە ناوچە سنوورییەکان ئەم لێکەوتە کۆمەڵایەتییانەی هەیە: ١. ئەمنی کردنی کەشوهەوای ناوچەکە: زیادبوونی ئامادەیی سەربازی و ئەمنیی دەوڵەت. ٢. وەستانی گەشەی ئابووری: بەرزبوونەوەی مەترسیی وەبەرهێنان لە ناوچە ئاڵۆزەکاندا. ٣. لاوازبوونی یەکگرتوویی کۆمەڵایەتی: زیادبوونی کۆچ و کەمبوونەوەی متمانەی کۆمەڵایەتی.

فراوانیی کۆمەڵگەی کورد و تەحەدای یاسای نێودەوڵەتی

پێداچوونەوەی واقیعی کۆمەڵایەتی نیشان دەدات کە کۆمەڵگەی کوردی ئێران، کۆمەڵگەیەکی فرەچەشنە. بەشێکی زۆری کوردەکانی ئێران لە ناو پێکهاتە فەرمییەکانی وڵاتدا (لە دامەزراوە کارگێڕییەکانەوە تا بوارە زانستی و ئابوورییەکان) چالاکن. هەر بۆیە، گشتاندنی ڕەفتاری گرووپێکی چەکدار بۆ هەموو نەتەوەیەک، هەڵەیەکی شیکاریی گەورەیە.

لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتیشەوە، ئەگەرچی ئەسڵی «مافی دیاریکردنی چارەنووس» هەیە، بەڵام ئەسڵی «یەکپارچەیی خاکی دەوڵەتەکان» جەخت دەکاتەوە کە جێبەجێکردنی ئەم مافە نابێت ببێتە هۆی پێشێلکردنی سەروەریی دەوڵەتە سەربەخۆکان. کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تەنیا لە بارودۆخی تایبەتدا (وەک ئیستعمار یان جیاکاریی پێکهاتەیی ڕەها) جوداخوازی بە ڕەسمی دەناسێت.

کۆتایی: پڕۆژەی جوداخوازی چەکداری لە کوردستانی ئێران بەهۆی نەبوونی یەکدەنگیی کۆمەڵایەتی، پارچەپارچەبوونی ڕێکخراوەیی و پاشکۆیەتی بۆ پشتیوانی دەرەکی، ڕووبەڕووی بنبەستی پێکهاتەیی بووەتەوە. شیکردنەوەی دروستی ئەم پرسە، پێویستی بە جیاکردنەوەی ڕوونی نێوان کۆمەڵگەی کورد و ڕەوتە چەکدارە جوداخوازەکانە.