هەندێک جار، دووریی نێوان داواکارییەکی کەلتووری و ملمڵانێیەکی سیاسی، نەک لە ڕاستیی ژیانی خەڵک، بەڵکوو لەو گێڕانەوەیەدا دروست دەبێت کە لە دەوری ئەو داواکارییە دروست دەکرێت. ناکۆکی لەسەر فێرکردنی زمانێکی ناوخۆیی دەتوانێت ببێتە گفتوگۆیەک دەربارەی مافی دیاریکردنی چارەنووس؛ هەژاریی ئابووریی ناوچەیەک ڕەنگە وەک نیشانەی ستەمی نەتەوەیی پیشان بدرێت و چالاکیی گرووپێکی چەکدار بە ناوی ویستی دانیشتووانێکی چەند ملیۆنی پاساو بدرێت. لەم نێوەندەدا، پرسیارێکی بنەڕەتی کەمتر دەخرێتە بەر باس: ئایا ئەوەی وەک پرسیاری نەتەوەیی لە ئێران ناسراوە، بە دروستی پێناسە کراوە؟ ئایا ئەو ڕەوتانەی بانگەشەی پێشکەشکردنی چارەسەر بۆ ئەم پرسیارە دەکەن، بەڕاستی ئاگاداری ئاڵۆزیی مێژوویی، کەلتووری و کۆمەڵایەتیی ئەو کۆمەڵگایەن کە باسی دەکەن؟
ئێران وڵاتێکە بە فرەچەشنییەکی فراوانی زمانی، ئایینی و کەلتووری؛ بەڵام ئەم فرەچەشنییە لە چوارچێوەیەکی مێژووییدا پەرەی سەندووە کە ناتوانرێت بۆ کۆمەڵێک کۆمەڵگای جیاواز و بێ‌پەیوەندی بە یەکتر کورت بکرێتەوە. سەدان ساڵ کۆچ، بازرگانی، هاوسەرگیری، گواستنەوەی دانیشتووان و بەشداری لە پێکهاتە سیاسی و کۆمەڵایەتییە هاوبەشەکان، پەیوەندییەکی بەهێزی لە نێوان دانیشتووانی ناوچە جیاوازەکاندا دروست کردووە. ڕەنگە خێزانێک کە چەند نەوە پێشتر لە بلوچستان ژیاوە، لە قۆناغێکدا کۆچی کردبێت بۆ ئیسفەهان و دواتر بۆ گیلان؛ ئەمڕۆش ناسنامەیەکی ناوخۆیی جیاوازی هەبێت، بەبێ ئەوەی بتوانرێت مێژووی کۆمەڵایەتیی ئەو خێزانە لە چوارچێوەی سنوورێکی نەژادیی جێگیر کورت بکرێتەوە. ئەم ئەزموونە مێژووییە جیاوازییە کەلتوورییەکانی لەناو نەبردووە، بەڵکوو پیشانی داوە کە ناسنامە لە ئێراندا زۆرجار دیاردەیەکی چەندچین و گۆڕاو بووە.
بەشێکی گرنگی ملمڵانێی ئێستا لەوێوە دەست پێ دەکات کە چەمکە پەرەسەندووەکان لە چوارچێوە مێژووییەکانی دیکە، بەبێ پشکنینی پێویست بۆ کۆمەڵگای ئێران دەگوازرێنەوە. توێژینەوەکانی نەتەوە و گرووپە نەتەوەییەکان لە جیهانی هاوچەرخدا بوارێکی فراوان و فرەچەشنن؛ بەڵام بەشێک لە بنەمای مێژوویی ئەم بوارە، بە تایبەتی لە ئەمریکای باکوور، بە کێشەی ڕەگەزپەرستی، کۆچ، جیاکاری دژی کەمینەکان و پەیوەندیی نێوان گرووپە زاڵ و ژێردەستەکانەوە بەستراوەتەوە. ئەم توێژینەوانە ئامرازی بەسوودیان بۆ ناسینی نایەکسانییەکان پەرەپێداوە؛ بەڵام هیچ هۆکارێک نییە کە بسەلمێنێت هەموو گریمانەکانی سەرچاوەگرتوو لە ئەزموونی ئەمریکا، کەنەدا یان ئەورووپا، بەبێ گونجاندن و تاقیکردنەوەی ئەزموونی، بۆ ڕوونکردنەوەی کۆمەڵگای ئێرانیش بەس دەبن.
کێشەکە لە ڕەتکردنەوەی زانستی بەرهەمهاتوو لە وڵاتانی دیکەدا نییە؛ کێشەکە ئەوەیە تیۆری دەبێت یارمەتی تێگەیشتن لە ڕاستی بدات، نەک ڕاستی بە زۆر لە چوارچێوەی تیۆرییەکدا جێگیر بکرێت. ئەگەر لە کۆمەڵگایەکدا جیاوازیی ڕەگەزی یان مێژووی کۆچ هۆکاری سەرەکیی دروستبوونی دابڕانێکی کۆمەڵایەتی بووبێت، ناتوانرێت پێشاپێش گریمانە بکرێت کە لە کۆمەڵگایەکی دیکەشدا زمان، ئایین یان ڕەچەڵەک هەمان ڕۆڵ دەبینن. بۆیە، پێش ئەوەی باسی مافەکانی گرووپێکی نەتەوەیی، خاکی مێژوویی یان نوێنەرایەتیی سیاسیی ئەو گرووپە بکرێت، دەبێت ڕوون بکرێتەوە کە ئەو گرووپە چۆن پێناسە کراوە، چەند جۆراوجۆرییەکی ناوخۆیی هەیە و ئەندامەکانی تا چەند لە تێگەیشتن لە ناسنامە و داواکارییە سیاسییەکاندا هاوڕان.
مێژووی ئێرانیش پیشان دەدات کە سنوورە کەلتووری و شارستانییەکان هەمیشە لەگەڵ سنوورە سیاسییەکان یەک نەبوونەتەوە. لە سەردەمی سەفەوییەکانەوە تا کۆتایی قاجار، شەڕ و ڕێککەوتننامەی زۆر، جوگرافیای سیاسیی ناوچەکەیان گۆڕی. بەشەکانی قەفقاز کەوتنە ژێر دەسەڵاتی ڕووسیا؛ عوسمانییەکان کۆنترۆڵیان بەسەر ناوچەکانی ڕۆژئاوای فلاتی ئێراندا گرت و هەرات لە چوارچێوەی سیاسیی ئێران جیا کرایەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، پەیوەندییە زمانی، ئەدەبی، ئایینی و کەلتوورییەکان بە گۆڕانی سنوورە سیاسییەکانەوە لەناکاو نەیانەوە. مەودای کەلتووریی ئێرانی هەر لە دەرەوەی سنوورەکانی وڵاتیش بەردەوام بوو؛ ڕاستییەک کە جیاوازییەکی بنەڕەتی لەگەڵ بانگەشەی خاوەندارێتیی سیاسی بەسەر خاکی وڵاتانی دراوسێدا هەیە.
داڕمانی ئیمپراتۆریی ڕووسیای تزاری و عوسمانی لە سەرەتای سەدەی بیستەم، ئەم دۆخەی ئاڵۆزتر کرد. دامەزراندنی کۆمارییەکانی قەفقاز و دەرکەوتنی بزوتنەوە سیاسییە نوێکان لە خاکەکانی پێشووی عوسمانیدا، پرسیارگەلی نوێی دەربارەی ناسنامە، سەربەخۆیی، سنوور و دەسەڵاتی سیاسی دروست کرد. ئەم گۆڕانکارییانە لە دۆخێکدا ڕوویان دا کە ئێران دوای شۆڕشی مەشرووتە، تووشی لاوازیی دامەزراوەکانی دەوڵەت، ناسەقامگیریی سیاسی و فشارەکانی هێزە دەرەکییەکان بوو. لە ئەنجامدا، دەوڵەتی ئێران توانایەکی سنوورداری بۆ کاریگەری دانان لەسەر گۆڕانکارییەکانی ناوچە سنوورییەکانی هەبوو.
ئەزموونی بزوتنەوە کوردییەکان لە خاکەکانی پێشووی عوسمانی، لەم ڕوانگەیەوە شایانی پشکنینە. کۆمەڵەی خۆیبون و کەسایەتییەکانی وەک ئیحسان نووری پاشا، لە ژینگەیەکدا چالاک بوون کە ناسنامەی کەلتووریی ئێرانی، یادەوەریی مێژوویی هاوبەش و داواکارییە سیاسییە کوردییەکان بە پێویستی چەمکگەلێکی تەواو جیاواز نەبوون. ئامادەبوونی ئاماژە ئەدەبی و ئەفسانەییە ئێرانییەکان لە هەندێک لە گێڕانەوەکانی ئەو سەردەمەدا، لەوانە ئاماژە بە ڕوستەم و سوهراب، ئاڵۆزیی ناسنامەی کەلتووریی ئەم ڕەوتانە پیشان دەدات؛ هەرچەندە بۆ ناسینی ئامانجە سیاسییەکانیان دەبێت بگەڕێینەوە بۆ پەیڕەو و بەڵگە مێژووییەکان. ناتوانرێت مێژووی ناوچەکە بە گریمانی بوونی سنوورە ناسنامەییە نەگۆڕەکان لە نێوان گەلانی جیاوازدا ڕوون بکرێتەوە؛ گەلێک کە لە ماوەی سەدەکاندا کاریگەرییان لە سەرچاوە کەلتوورییە هاوبەشەکان وەرگرتووە.
لە تەنیشت ئەم گۆڕانکارییە ڕاستەقینانەدا، هاتنی بیرۆکە سۆسیالیستی و مارکسیستییەکان بۆ ئێران، زمانێکی نوێی بۆ ڕوونکردنەوەی جیاوازییەکانی دانیشتووان و داواکارییە سیاسییەکان دابین کرد. پەیوەندیی فراوانی کرێکاران و کۆچبەرانی ئێرانی لەگەڵ قەفقاز، بە تایبەتی ناوەندە پیشەسازییەکانی باکوو، یەکێک لە ڕێگاکانی گواستنەوەی ئەم بیرۆکانە بوو. لە ڕووسیای تزاری، «پرسی نەتەوەیی» لە پەیوەندی لەگەڵ پێکهاتەی ئیمپراتۆری، فراوانبوونی بزوتنەوە شۆڕشگێڕییەکان و ناکۆکی لەسەر مافەکانی دانیشتووانی جۆراوجۆر باس دەکرا. لێنین و ستالینیش لەم چوارچێوەیەدا دەستیان کرد بە پەرەپێدانی تیۆرییەکانیان دەربارەی نەتەوە و مافی دیاریکردنی چارەنووس.
بەڵام پرسی نەتەوەیی لە بیری بۆلشەڤیکیدا، چەمکێکی سەربەخۆ لە ستراتیژیی سیاسیی شۆڕش نەبوو. پشتیوانیی تیۆری لە مافی دیاریکردنی چارەنووس، بە بەرژەوەندییەکانی بزوتنەوەی کرێکاری و سیاسەتی حیزبی کۆمۆنیستەوە بەستراوە بوو. ئەزموونی مێژوویی یەکێتیی سۆڤیەتیش پیشانی دا کە لە نێوان ناساندنی فەرمیی مافە نەتەوەییەکان و جێبەجێکردنی دەسەڵاتی ناوەندگەرای حیزبیدا ناکۆکییەکی جدی هەبوو. ئەم دژبەرییە کاتێک گرنگییەکی زیاتر وەردەگرێت کە چەمکە سەرچاوەگرتووەکان لە ئەزموونی ئیمپراتۆریی ڕووسیا، وەک چوارچێوەیەکی گشتی بۆ لێکدانەوەی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی ئێران بەکار بهێنرێن.
حیزبی کۆمۆنیستی ئێران و دواتر حیزبی تودە، لە پەرەپێدانی ئەدەبیاتی پرسی نەتەوەییدا ڕۆڵیان هەبوو. لە هەندێک لە پێناسە سیاسییەکانی ئەو سەردەمەدا، دانیشتووانی ئێران بە کۆمەڵێک نەتەوە دابەش دەکران، بەبێ ئەوەی هەمیشە پێوەری ڕوون و یەکگرتوو بۆ دیاریکردنی سنووری نێوانیان پێشکەش بکرێت. ئەم جۆرە پۆلێنکردنانە پرسیارێکی بنەڕەتی دروست دەکەن: ئایا دابەشکردنی کۆمەڵگایەک بۆ یەکە نەتەوەیی یان نەتەوەیی‌گرووپییەکان، ئەنجامی توێژینەوەیە لەسەر ڕاستیی کۆمەڵایەتی، یان ڕەنگدانەوەی پێداویستییە ئایدیۆلۆژییەکانی ئەو ڕەوتانەی هەوڵ دەدەن بۆ چالاکیی سیاسیی خۆیان پایەیەک دیاری بکەن؟
ئەم پرسیارە بە مانای نکۆڵیکردن لە ناسنامە نەتەوەییەکان نییە. ناسنامەی نەتەوەیی دەتوانێت ڕاستییەکی کۆمەڵایەتی و مێژوویی بێت، تەنانەت ئەگەر ئەندامانی گرووپێک بە زمان یان شێوەزمانی جیاواز قسە بکەن. کێشەکە لەو کاتەوە دەست پێ دەکات کە ناسنامەیەکی ئاڵۆز و فرەچەشن دەگۆڕدرێت بۆ یەکەیەکی سیاسی بە ویستێکی یەکگرتوو، پاشان ڕێکخراوێکی تایبەت بانگەشەی ئەوە دەکات کە نوێنەرایەتیی هەموو ئەندامانی دەکات. دووریی نێوان بوونی ناسنامەیەکی هاوبەش و هەبوونی نوێنەرایەتییەکی سیاسیی ڕەوا، هەمان ئەو خاڵەیە کە زۆرێک لە گێڕانەوە واگرایانەکان بە قەدەر پێویست ڕوونی ناکەنەوە.
مێژووی بزوتنەوەی جەنگەل نموونەیەکی گرنگە بۆ تێگەیشتن لەم جیاوازییە. ئەو بزوتنەوەیەی لە گیلان سەری هەڵدا و بە ناوی میرزا کووچک‌خان ناسرا، تەنها لەسەر بنەمای ناسنامەی گیلەکی ڕێک نەخرابوو. ئامادەبوونی هێزەکانی خاوەن ڕەچەڵەکی جوگرافیایی و ئاراستەی سیاسیی جیاواز، لەوانە کەسایەتییەکانی وەک سەیدجەعفەر پێشەوەری، پیشان دەدات کە ناتوانرێت سروشتی ئەم بزوتنەوەیە بۆ ناڕەزاییی گرووپێکی زمانی دژی گرووپەکانی دیکە کورت بکرێتەوە. بزوتنەوەی جەنگەل لەگەڵ کێشە فراوانترەکانی وەک حاکمیەتی نیشتمانی، دەستێوەردانی دەرەکی، پێکهاتەی دەسەڵات و دۆخی سیاسیی ئێراندا بەرەوڕوو بووەوە.
ئەم ئەزموونە پرسیارێک دەورووژێنێت کە هێشتا بۆ تێگەیشتن لە ناڕەزایییە ناوچەییەکانی ئێران گرنگە: ئایا هەستکردن بە ستەم لە ناوچەیەکدا، بە پێویستی بە مانای هەستکردن بە جیاکاریی نەتەوەییە؟ ڕەنگە دانیشتووانی پارێزگایەک لە کۆبوونەوەی سەرچاوە و ئیمکانات لە پایتەخت، لاوازیی ژێرخان، هەژاریی ئابووری یان کارکردی دامەزراوە حکومییەکان ناڕازی بن؛ بەڵام ئەم ناڕەزایییە بە پێویستی مانای باوەڕهێنان بە بوونی ناکۆکیی نێوان دوو نەتەوە نییە. لە لایەکی دیکەوە، جیاکاریی نەتەوەیییش دەتوانێت لە تەنیشت نایەکسانیی ئابووری و هەژاریی ناوچەیی هەبێت. تەنها توێژینەوەی سەربەخۆ و پشکنینی بەڵگەکان دەتوانن ڕۆڵی هەر هۆکارێک دیاری بکەن.
گۆڕینی خۆکاریی ناڕەزاییی ناوچەیی بۆ ملمڵانێی نەتەوەیی، مەترسیی ناسینەوەی هەڵەی کێشەکەی لەگەڵ خۆی دەهێنێت. ئەگەر هەژارییەکە لە سیاسەت‌دانانی ئابووری، گەندەڵیی کارگێڕی یان دابەشکردنی نایەکسانی سەرچاوەکانەوە سەرچاوە بگرێت، پێناسەکردنی وەک ناکۆکییەک لە نێوان دوو گرووپی نەتەوەیی ڕەنگە سەرنجەکان لە هۆکارە سەرەکییەکان لاببات. لەو دۆخەدا، داواکارییە گشتییەکانی هاووڵاتیان لە چوارچێوەی ملمڵانێیەکی ناسنامەییدا دووبارە پێناسە دەکرێنەوە و کێشەیەک کە دەتوانرا بە چاکسازیی حوکمڕانی و زیادکردنی وەڵامدەرەوەیی چارەسەر بکرێت، دەگۆڕدرێت بۆ ناکۆکییەک لەسەر سنوورە سیاسییەکان و سەر بە خاک بوون.
ئەم ئاڵۆزییە لە ناوچە کوردنشینەکانی ئێراندا زیاتر ئاشکرایە. ناونیشانی گشتیی «زمانی کوردی» کۆمەڵێک شێوەزمانی لەخۆ دەگرێت کە جیاوازییەکی بەرچاویان لە نێواندا هەیە. سۆرانی، کرمانجی، هەورامی و گۆرانی لە پۆلێنکردنە زمانەوانییەکاندا شوێن و پەیوەندیی جیاوازیان هەیە؛ هەروەها لەسەر سنووری نێوان هەندێکیان و زمانە ئێرانییەکانی دیکە، گفتوگۆی زانستی هەیە. لە هەندێک حاڵەتدا، تێگەیشتنی دوولایەنە لە نێوان قسەکەرانی ئەم شێوەزمانانەدا سنووردارە. بەڵام جیاوازیی زمانی بە خۆی ناسنامەی هاوبەشی کوردی ڕەت ناکاتەوە؛ هەروەها بوونی ئەم ناسنامە هاوبەشە، مۆڵەت نادات جیاوازییە ناوخۆییەکان پشتگوێ بخرێن.
هەمان ڕاستییە یەکێک لە دژوارترین پرسیارەکان لەبەردەم ڕەوتە سیاسییە ناسنامە‌مەحۆرەکاندا دادەنێت. ئەگەر زمان وەک بنەمای سەرەکیی داواکاریی سیاسی بناسرێت، کام زمان یان شێوەزمان دەبێتە نوێنەری هەموو کۆمەڵگا؟ ئەگەر سۆرانی وەک زمانی ستاندارد هەڵبژێردرێت، شوێنی هەورامی یان گۆرانی چی دەبێت؟ ئەگەر سیاسەتێک بە ناوی بەرەنگاربوونەوەی یەکسانسازیی زمانیی دەوڵەتی ناوەندی پێشنیار بکرێت، ئایا هەمان سیاسەت ڕەنگە ببێتە هۆی یەکسانسازییەکی نوێ لە ناو کۆمەڵگای کورددا؟
ئەم پرسیارانە تەنها تیۆری نین. ناکۆکی لەسەر فێرکردن و ستانداردکردنی شێوەزمانەکان لە ناوچە کوردنشینەکاندا پیشان دەدات کە سیاسەتی زمانی، تەنانەت ئەگەر بە ئامانجی پاراستنی ناسنامەیەکی کەلتووری داڕێژرابێت، پێویستی بە بەشداریی ڕاستەقینەی گرووپە جیاوازەکان هەیە. هیچ ڕەوتێکی سیاسی ناتوانێت لە لایەکەوە یەکسانسازیی کەلتووری ڕەخنە بکات و لە لایەکی دیکەوە، بەبێ وەڵامدانەوە بە قسەکەرانی شێوەزمانەکانی دیکە، نموونەیەکی یەکگرتوو بە ناوی هەموو کۆمەڵگاکەوە پێشکەش بکات. بنەمای بەرگری لە فرەچەشنیی زمانی، تەنها کاتێک باوەڕپێکراوە کە فرەچەشنیی ناو گرووپە زمانەوانییەکانیش بگرێتەوە.
نموونەیەکی هاوشێوە لە بلوچستانیش دەبینرێت؛ لەوێدا جیاوازیی نێوان شێوەزمانە بلوچییەکانی سەرحەد و مەکران، گرنگیی سەرنجدان بە ڕاستییە ناوخۆییەکان دەخاتە ڕوو. لە ئاستی نیشتمانیدا، کێشەکە ئاڵۆزترە. ئێران ژمارەیەکی زۆر زمانی و شێوەزمانی هەیە؛ بەڵام لەبارەی ژمارەی وردی ئەوان، ژمارەی قسەکەران و سنوورە زمانەوانییەکان، ئامارێکی گشتگیر و جێی ڕەزامەندیی گشتی بەردەست نییە. ئەو ژمارانەی لە هەندێک گفتوگۆدا دەربارەی سەدان شێوەزمان باس دەکرێن، ئەگەر ڕێبازی توێژینەوە و مەودای پشکنینەکەیان دیاری نەکرابێت، نابێت وەک ئاماری کۆتایی دووبارە بڵاو بکرێنەوە. ئەوەی گرنگە، پێویستیی ناسینی زانستیی ئەم فرەچەشنییە پێش داڕشتنی سیاسەتە پەروەردەیی و کەلتوورییەکانە.
مێژووی سیاسیی ناوچە کوردنشینەکانیش وێنەیەکی یەکگرتوو لە داواکاری و ئاراستەکان پێشکەش ناکات. لە ڕاپەڕینی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری لە کۆتایی سەردەمی قاجارەوە تا ملمڵانێیەکانی دوای شۆڕشی ١٩٧٩، هێزە سیاسی، ئایینی و کۆمەڵایەتییە کوردەکان هەمیشە هەڵوێستی یەکسانیان نەبووە. لە ڕووداوەکانی پەیوەندیدار بە شێخ عوبەیدوڵڵادا، پەیوەندییە تەریقەتییەکان، پەیوەندییە عەشیرەتییەکان، بەرژەوەندییە ناوخۆییەکان و ملمڵانێ سیاسییەکان لە تەنیشت یەکتر ڕۆڵیان گێڕا. لە بەرامبەردا، کەسایەتییەکانی وەک ئەمیرنزام گوروسی، سەرەڕای پەیوەندییە ناوچەیی و ڕەچەڵەکییەکانیان بە بەشێک لە دانیشتووانی کورد، لە پێکهاتەی حکومەتی ئێراندا کاردەکردن. ئەم نموونانە پیشان دەدەن کە هاوبەشیی زمانی یان ڕەچەڵەکی بە پێویستی بە مانای هاوبەشیی لە دڵسۆزیی سیاسی، بەرژەوەندیی کۆمەڵایەتی یان ئامانجە حکومەتییەکان نییە.
دوای شۆڕشی ١٩٧٩یش، گرووپە چەکدارە کوردییەکان، لەوانە حیزبی دیموکرات و کۆمەڵە، داواکارییەکانیان دەربارەی خۆبەڕێوەبەری و پێکهاتەی بەڕێوەبردنی ناوچە کوردنشینەکان پێشکەش کرد. بەڵام جیاوازییە سیاسییەکان لە نێوان ناوچە جیاوازەکان و دژایەتیی هەندێک لە هێزە ناوخۆییەکان بۆ ئەم گرووپانە، پیشانی دا کە ناتوانرێت هەڵوێستی ڕێکخراوێک وەک ویستی هەموو کوردانی ئێران دابنرێت. تەنانەت سنووری جوگرافیایی داواکارییەکانی ئەم ڕەوتانەش جێی ناکۆکی بوو. کرماشان، ئیلام، کوردستان و ناوچە کوردنشینەکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، سەرەڕای پەیوەندییە کەلتووری و مێژووییەکانیان، لە ڕووی پێکهاتەی ئایینی، پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و ئەزموونی سیاسییەوە یەکسان نەبوون.
لێرەدا پرسیاری نوێنەرایەتی دەبێتە یەکێک لە گرنگترین ئاستەنگەکانی ڕێبازە واگرایانەکان. ڕێکخراوێک کە بە بەکارهێنانی ناوی گرووپێکی نەتەوەیی داوای گۆڕینی پێکهاتەی سیاسی یان سنوورە خاکییەکان دەکات، دەبێت ڕوون بکاتەوە ڕەواییی نوێنەرایەتیی خۆی لە کوێوە وەردەگرێت. هەبوونی دامەزراوەی سیاسی، هێزی چەکدار یان مێژوویەکی درێژی چالاکی، بە تەنها ئەم ڕەواییە دروست ناکات. نوێنەرایەتیی سیاسی پێویستی بە میکانیزمگەلێک هەیە بۆ پێوانەکردنی ڕەزامەندی، بەشداری و توانای دژایەتیکردن لەلایەن ئەندامانی کۆمەڵگاوە. ئەو خەڵکەی بە زمانێک قسە دەکەن، بە پێویستی لەبارەی سەربەخۆیی، خۆبەڕێوەبەری، فیدراڵیزم یان پاراستنی پێکهاتەی سیاسیی ئێستا هاوڕا نین.
ئەم کێشەیە لەبارەی گرووپە چەکدارەکانەوە گرنگییەکی زیاتر وەردەگرێت. کاتێک ڕێکخراوێک بانگەشەی بەرگری لە مافەکانی دانیشتووانێک دەکات، دەبێت ڕەفتاری خۆیشی لەگەڵ هەمان دانیشتووان بپشکنرێت. شێوازی مامەڵەکردن لەگەڵ دژبەران، ئازادیی ئەندامان بۆ دەرچوون لە ڕێکخراو، دۆخی منداڵان و هەرزەکاران، مامەڵەکردن لەگەڵ خێزانەکان و ڕەچاوکردنی مافەکانی مەدەنییەکان، پێوەرگەلێکی سەربەخۆن لە دروشمە سیاسییەکانی ڕێکخراو. بانگەشەی بەرەنگاربوونەوەی جیاکاری ناتوانێت پاساو بێت بۆ توندوتیژی، هەڕەشە، ڕاکێشانی زۆرەملێ یان بێبەشکردنی تاکەکان لە ئازادیی هەڵبژاردن. مافی مرۆڤ نابێت ببێتە ئامرازێک بۆ مەحکومکردنی ڕەفتاری دەوڵەتەکان، بەڵام هەمان پێوەرەکان لەبارەی گرووپە نادەوڵەتییەکانەوە پشتگوێ بخرێن.
لەگەڵ ئەوەشدا، ڕەخنەگرتن لە ڕەفتاری گرووپە چەکدارەکان نابێت لەگەڵ ڕەتکردنەوەی داواکارییە مەدەنییەکانی دانیشتووانی ناوچە کوردنشینەکان یان ناوچەکانی دیکەی ئێران تێکەڵ بکرێت. دژایەتیکردنی ڕێکخراوێکی چەکدار، بە مانای دژایەتیکردنی فێرکردنی زمانی دایک، بەشداریی سیاسیی یەکسان یان لابردنی هەژاریی ناوچەیی نییە. بە پێچەوانەوە، هەرچەندە ڕێگای بەدواداچوونی ئاشتییانەی داواکارییەکان زیاتر بکرێت، بوار بۆ پاساودان بە توندوتیژی و خۆبەدەسەڵاتگرتنی سیاسی سنووردارتر دەبێت. بەڵام ئەم پەیوەندییە خۆکار نییە و بە کوالێتیی حوکمڕانی، متمانەی گشتی و ڕەفتاری ئەکتەرە سیاسییەکانەوە بەستراوەتەوە.
لە نێوان ئەمانەدا، زمانی فارسیش شوێنێکی هەیە کە ناتوانرێت تەنها لە چوارچێوەی ملمڵانێ لە نێوان گرووپە نەتەوەییەکاندا ڕوون بکرێتەوە. فارسی لە ماوەی سەدەیەکی درێژدا بووەتە زمانی هاوبەشی بەشێکی گرنگی ژیانی کارگێڕی، ئەدەبی و کەلتووریی ئێران و نووسەر، شاعیر و بیرمەندانی خاوەن ڕەچەڵەکی زمانی و ناوچەیی جۆراوجۆر بەشدارییان لە پەرەپێدانی کردووە. لەم ڕوانگەیەوە، ناتوانرێت زمانی فارسی تەنها وەک موڵکی تایبەتیی گرووپێکی دانیشتووان دابنرێت. بەڵام ڕۆڵی مێژووییی ئەم زمانە وەک زمانی پەیوەندیی هاوبەش، پێویستیی پاراستنی زمانەکانی دیکەی ئێران لەناو نابێت. زمانێکی هاوبەشی پەیوەندی دەتوانێت لەگەڵ سیاسەتە کاریگەرەکانی پاراستنی فرەچەشنیی زمانی هاوئاهەنگ بێت؛ بە مەرجێک مافە کەلتوورییەکانی هاووڵاتیان لە کرداردا ڕەچاو بکرێن.
ناکۆکی لەسەر زمان کاتێک دەگۆڕێت بۆ قەیرانێکی سیاسی کە پێشوەختەییە ئایدیۆلۆژییەکان شوێنی توێژینەوە و گفتوگۆی گشتی دەگرنەوە. سیاسەتی پەروەردەیی لەبارەی زمانە ناوخۆییەکان، بەبێ ناسینی وردی ژمارەی قسەکەران، ئاستی تێگەیشتنی دوولایەنە، پێداویستییەکانی فێرکردن و پەسەندکردنی خێزانەکان، ڕەنگە ناڕەزاییی نوێ دروست بکات. ئەگەر لە شارێک وەک کرماشاندا چەند کۆمەڵگایەکی زمانی بوونیان هەبێت، هەڵبژاردنی شێوەزمانێک وەک نوێنەری هەموویان پێویستی بە پاساوی پەروەردەیی و بەشداریی ئەو کەسانە هەیە کە کاریگەرییان لێ وەردەگرن. هەمان کێشە لە شارە گەورەکانی وەک تاران، کەرەج و تەورێزیش، بەهۆی کۆچ و فرەچەشنیی دانیشتووانەوە هەیە. چارەسەری پایدار نە لە لابردنی زمانی هاوبەشدا خۆی دەبینێتەوە و نە لە سەپاندنی زمانێکی ناوخۆیی بەسەر هەموو دانیشتووانی ناوچەیەکدا؛ بەڵکوو لە داڕشتنی سیاسەتێکدایە کە فرەچەشنیی ڕاستەقینە بە فەرمی بناسێت.
چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتیش جیاوازی لە نێوان پاراستنی مافە کەلتوورییەکان و پرسی حاکمیەتی خاکی دادەنێت. ماددەی ٢٧ی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، مافەکانی ئەو کەسانە دەپارێزێت کە سەر بە کەمینە نەتەوەیی، ئایینی یان زمانییەکانن. کۆمیتەی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان لە لێکدانەوەی گشتیی ژمارە ٢٣دا ڕوونی کردووەتەوە کە بەهرەمەندبوون لەم مافانە، زیان بە حاکمیەت و تەواوی خاکی دەوڵەتی ئەندام ناگەیەنێت. لە هەمان کاتدا، دەوڵەتان ئەرکیانە مەرجی بەهرەمەندبوونی ڕاستەقینەی تاکەکان لەم مافانەدا دابین بکەن. بە واتایەکی دیکە، بەرگری لە تەواوی خاک و پاراستنی فرەچەشنیی کەلتووری، دوو پابەندیی بنەڕەتیی ناکۆک نین.
هەروەها دەبێت لە نێوان مافی دیاریکردنی چارەنووس لە یاسای نێودەوڵەتی و لێکدانەوە سیاسییەکانی ئەم مافەدا جیاوازی بکرێت. ئەم مافە لە پەیماننامە نێودەوڵەتییەکانی مافی مرۆڤدا ناسێنراوە، بەڵام ناتوانرێت لێیەوە ئەو ئەنجامە وەربگیرێت کە هەر گرووپێک کە ناسنامەیەکی کەلتووری یان زمانیی جیاوازی هەیە، لە هەموو دۆخێکدا مافی یەک‌لایەنەی جیابوونەوەی هەیە. مافی دیاریکردنی چارەنووس دەتوانێت لە ڕێگای بەشداریی کاریگەر لە بەڕێوەبردنی کاروباری گشتی، بەهرەمەندبوون لە مافە یەکسانەکان و توانای دیاریکردنی ئازادانەی ڕێڕەوی سیاسی و کۆمەڵایەتی لە چوارچێوەی وڵاتێکدا جێبەجێ بکرێت. لە لایەکی دیکەوە، بەرگری لە تەواوی خاک نابێت ببێتە پاساوێک بۆ پشتگوێخستنی جیاکاری یان بێبەشکردنی هاووڵاتیان لە مافە بنەڕەتییەکانیان.
یەکێک لە لاوازییە جدییەکانی گفتوگۆکان دەربارەی واگرایی، تێکەڵکردنی چەند دیاردەی جیاوازە: جیاوازیی کەلتووری، ناڕەزاییی کۆمەڵایەتی، داواکاریی ناوەندلابردن، خۆبەڕێوەبەریی سیاسی، جیاخوازى و چالاکیی چەکداری. ئەم چەمکانە نە لە ڕووی یاساییەوە یەکسانن و نە لە ڕووی کاریگەریی سیاسییەوە. ڕەنگە هاووڵاتییەک داوای دەسەڵاتی زیاتر بۆ بەڕێوەبردنی ناوخۆیی بکات، بەڵام هیچ ئارەزوویەکی بۆ گۆڕینی سنوورەکانی وڵات نەبێت. کەسێکی دیکە ڕەنگە بەرگری لە مافە زمانییەکان بکات، بەبێ ئەوەی داوای گۆڕینی پێکهاتەی حکومەت بکات. لە بەرامبەردا، ڕێکخراوێک ڕەنگە داواکارییە کەلتوورییەکان بۆ پێشخستنی ئامانجە خاکییەکانی خۆی بەکاربهێنێت. هەڵسەنگاندنی هەر یەک لەم حاڵەتانە پێویستی بە بەڵگەی دیاریکراو هەیە و ناتوانرێت هەموویان لە ژێر ناونیشانێکی گشتیدا کۆ بکرێنەوە.
ئەم جیاوازییە بۆ سیاسەت‌دانانی ئەمنییش گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە. کاتێک داواکارییە مەدەنییەکان و چالاکییە توندوتیژییەکان لە یەک پۆلدا دادەنرێن، توانای ناسینەوەی مەترسیی ڕاستەقینە کەم دەبێتەوە. مامەڵەی ئەمنی لەگەڵ داواکارییەکی ئاشتییانە دەتوانێت متمانەی گشتی لاواز بکات؛ هەروەها پشتگوێخستنی توندوتیژیی گرووپە چەکدارەکان بە ناوی بەرگری لە مافە نەتەوەییەکان، سەلامەتی و ئازادیی هاووڵاتیان دەخاتە مەترسییەوە. سیاسەتێکی کاریگەر دەبێت لە هەمان کاتدا لە ئازادییە یاساییەکان بپارێزێت و لە بەرامبەر ئەو کردارەی کە ژیان و سەلامەتیی مەدەنییەکان دەخاتە مەترسی، بە پێی یاسا و بە ڕەچاوکردنی مافە بنەڕەتییەکان وەڵام بداتەوە.
ڕاستییەکە ئەوەیە کە یەکپارچەیی خاک تەنها بەرهەمی هێزی دەوڵەت یان بەردەوامیی سنوورە مێژووییەکان نییە. بەردەوامیی ئەوە بە هەستی سەر بە وڵات بوون، دادپەروەری، هەلەکانی بەشداری و متمانەی هاووڵاتیانیشەوە بەستراوەتەوە. ناسنامەی نیشتمانی کاتێک دەتوانێت پەیوەندییەکی پایدار لە نێوان دانیشتووانی فرەچەشن دروست بکات کە هەموویان خۆیان بە بەشدار لە مێژوو، کەلتوور و داهاتووی وڵاتەکەیان بزانن. لەم چوارچێوەیەدا، کورد، بلوچ، ئازەری، عەرەب، تورکمان، لۆر، گیلەک و دانیشتووانی دیکەی ئێران، نە پێکهاتەیەکی بێگانە کە تەنها لە تەنیشت یەکتر دانراون، بەڵکوو بەشدارن لە دروستبوون و بەردەوامیی کۆمەڵگای ئێرانی. ئەم هاوبەشییە مێژووییە، بەڵام بە مانای یەکسانبوونی ئەزموونی ئەوان لە پەرەسەندن، دەسەڵاتی سیاسی یان دەستگەیشتن بە هەلەکان نییە.
بۆیە وەڵامدانەوە بە ڕێبازە واگرایانەکان ناتوانێت تەنها لە دووبارەکردنەوەی وتە مێژووییەکان دەربارەی یەکێتیی ئێراندا کورت بکرێتەوە. ئەگەر نایەکسانیی ناوچەیی هەبێت، دەبێت بە داتای پێوانەکراو بناسرێتەوە. ئەگەر لە دەستگەیشتن بە هەلە پەروەردەییەکان، کار، خزمەتگوزارییە گشتییەکان یان بەشداریی سیاسی جیاکاری ڕوو بدات، دەبێت هەلی پشکنینی سەربەخۆ و چاککردنەوەی بۆ دابین بکرێت. ئەگەر گرووپە سیاسییەکان بانگەشەی نوێنەرایەتیی کۆمەڵگایەک بکەن، دەبێت پایەی کۆمەڵایەتی و ڕەفتاریان ببێتە بابەتی توێژینەوە. ئەگەر زانیاریی پێویست لەبارەی ژمارەی زمانەکان، شێوەزمانەکان و پێداویستییە کەلتوورییەکانی وڵات بەردەست نەبێت، ئامادەکردنی ئەطلەسی گشتگیری زمانی و ئەنجامدانی توێژینەوەی مەیدانی دەبێتە یەکێک لە پێشینەکان.
ئەزموونی مێژوویی ئێران پیشان دەدات کە فرەچەشنیی کەلتووری بە خۆی نابێتە هۆی واگراییی سیاسی. ئەوەی دەتوانێت ئەم فرەچەشنییە بگۆڕێت بۆ سەرچاوەی ناکۆکی، تێکەڵەیەکە لە نایەکسانییە چارەسەرنەکراوەکان، لاوازیی دامەزراوەکانی نوێنەرایەتی، ملمڵانێ سیاسییەکان، دەستێوەردانی دەرەکی و ئەو گێڕانەوانەی ناسنامە کۆمەڵایەتییەکان دەگۆڕن بۆ سنوورێکی قەتعی لە نێوان «ئێمە» و «ئەوان». بە هەمان ڕادە، پشتگوێخستنی جیاوازییەکان و هەوڵدان بۆ سەپاندنی وێنەیەکی تەواو یەکسان لە کۆمەڵگا، دەتوانێت ببێتە هۆی زیادبوونی بێ‌متمانەیی.
پرسیاری دیاریکەر بۆ داهاتووی ئێران ئەوە نییە کە چۆن دەتوانرێت جیاوازییە کەلتوورییەکان لەناو ببرێن؛ بەڵکوو ئەوەیە چۆن دەتوانرێت ڕێگری لەوە بکرێت کە ببنە هێڵی ملمڵانێی سیاسی و توندوتیژی. وەڵامەکە، پێش هەر شتێک، پێویستی بە ناسینی وردی کۆمەڵگا، جیاکردنەوەی مافەکانی خەڵک لە ئامانجەکانی ڕێکخراوە سیاسییەکان، قبووڵکردنی فرەچەشنیی ناوخۆیی گرووپە دانیشتووانەکان و بەهێزکردنی ئەو دامەزراوانە هەیە کە ناکۆکییەکان بە ڕێگای ئاشتییانە چارەسەر دەکەن.
تەواوی خاکی ئێران ڕاستییەکی یاسایی و سیاسییە کە پاراستنی، لەگەڵ ڕەچاوکردنی مافەکانی هاووڵاتیان، گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە. بەڵام بەرگریی کاریگەر لەم بنەمایە، تەنها بە ڕەتکردنەوەی بانگەشە واگرایانەکان بەدی نایەت. ئەم بەرگرییە دەبێت بتوانێت پیشان بدات کە پاراستنی یەکپارچەیی وڵات لەگەڵ بەهرەمەندبوونی یەکسانی هەموو هاووڵاتیان لە ئازادی، سەلامەتی، هەل و کەرامەتی مرۆیی هاوڕێیە. کۆمەڵگایەک کە فرەچەشنیی خۆی بناسێت و میکانیزمی باوەڕپێکراوی بۆ لابردنی جیاکاری هەبێت، توانای زیاتر بۆ پاراستنی هاوپەیوەندییەکی نیشتمانیی پایدار دەبێت.
لە کۆتاییدا، ناتوانرێت پرسیاری تەواوی خاکی ئێران بۆ دژایەتییەکی سادە لە نێوان یەکێتی و فرەچەشنی کورت بکرێتەوە. ئاستەنگیی سەرەکی ڕێگریکردنە لە گۆڕانی جیاوازییە کەلتوورییە ڕاستەقینەکان بۆ سنووربەندییە سیاسییە خۆبەدەسەڵاتگرتووەکان، بەبێ نکۆڵیکردن لە ماف و ناسنامە بوونییەکان. هەر ڕێبازێک کە بە ناوی یەکێتی مافە کەلتوورییەکان پشتگوێ بخات، یان بە ناوی فرەچەشنی ویستی سیاسیی ملیۆنان هاووڵاتی بخاتە ژێر دەسەڵاتی ڕێکخراوێک، بەشێک لە ئاڵۆزیی کێشەکەی لابردووە. داهاتووی هاوپەیوەندیی نیشتمانیی ئێران زیاتر لەوەی بە یەکسانسازیی ناسنامەکانەوە بەستراوە بێت، بە توانای وڵات بۆ گۆڕینی فرەچەشنیی مێژوویی خۆی بۆ بەشداریی یەکسان و چارەنووسی هاوبەشەوە بەستراوەتەوە.
سەرچاوە تەواوکەرەکانی بەکارهاتوو لە ئامادەکردنی ئەم یادداشتەدا
بۆ تەواوکردنی بابەتە مێژوویی و چەمکییەکان، جگە لە دەقی گفتوگۆ پێشکەشکراوەکان، سەرچاوەکانی خوارەوەش پشکنراون. لە دەقی یادداشتەکەدا ناوی خاوەن بۆچوونەکان نەهاتووە و نووسینەکە بە شێوەیەکی شیکاریی سەربەخۆ ڕێک خراوە.
١. «نەتەوە، ناسنامە و فیدراڵیزم»، دووماهنامەی «چشم‌انداز ایران»، ژمارەی ٧٠، ٢٠١١.
٢. «کام زمان؟ کام توێژینەوە؟ کام بەرنامە؟»، گفتوگۆیەک دەربارەی فێرکردنی زمانە ناوخۆییەکان و پێویستیی ناسینی فرەچەشنیی زمانی، ٢٠١٤.
٣. «کورد یان کوردەکان؛ دەستپێکێکی کۆمەڵناسانە بۆ کوردناسی»، توێژینەوەیەک دەربارەی فرەچەشنیی مێژوویی و کەلتووریی کۆمەڵگای کورد.
٤. «ناسنامەی نیشتمانی وەک چەسپی کۆمەڵایەتی»، ڕۆژنامەی «شەهرەوەند»، ٢٠١٤.
٥. لێکدانەوەی گشتیی ژمارە ٢٣ی کۆمیتەی مافی مرۆڤی نەتەوە یەکگرتووەکان، دەربارەی ماددەی ٢٧ی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، ١٩٩٤.
