گرووپە چەکدارە نا دەوڵەتییەکان و بۆشاییی بەرپرسیارێتیی مافی مرۆڤ؛ چرا یاسای نێودەوڵەتی هێشتا وەڵامێکی تەواوی بۆ ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی یاخیبووان نییە؟

لە جەنگە هاوچەرخەکاندا، سنووری نێوان «ئەکتەری سەربازی» و «دەسەڵاتی فەرمانڕەوا» لە زۆربەی ناوچەکانی جیهاندا بەرەبەرە کاڵ بووەتەوە. گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لە هەندێک لە ململانێ ناوخۆییەکاندا نەگبەتانه نەک هەر خەریکی ئۆپەرسیۆنی سەربازین، بەڵکوو بۆ ساڵانێکی دوورودرێژ کۆنترۆڵی بەشێک لە خاکی وڵاتێکیان گرتووەتە دەست، پێکهاتەی کارگێڕییان دامەزراندووە و کاریگەرییان لەسەر ژیانی ڕۆژانەی هەزاران یان تەنانەت ملیۆنان کەس داناوە. ئەم گۆڕانکارییە، یەکێک لە دژوارترین پرسیارەکانی یاسای نێودەوڵەتیی هاوچەرخی هێناوەتە ئاراوە: ئایا گرووپێک کە بە شێوەیەکی کرداری دەسەڵات پەیڕەو دەکات، دەکرێت تەنیا بەهۆی نەبوونی ناونیشانی فەرمیی دەوڵەت، لە بەرپرسیارێتییەکانی مافی مرۆڤ دەربازی بێت؟

لێکۆڵینەوەی یاساییی ئالڤا ڕیدبێرگ (Alva Rydberg) بە ناونیشانی «ئەرکەکانی گرووپە یاخیبووەکان بەرامبەر بە دانیشتووانی ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیان؛ سیستەمێکی پاراستن کە کەموکوڕی تێدایە» پەرژێتە سەر پشکنینیправоی ئەم بۆشایییە یاسایییە. ئەم تێزە لە بوارەکەدا و لە پایزی ساڵی ۲۰۲۴ پێشکەش کراوە و بابەتە سەرەکییەکەی بریتییە لە پێداچوونەوەی دۆخی یاساییی ئەو گرووپە چەکدارانەی کە کۆنترۆڵی کاریگەریان بەسەر ناوچەیەک و دانیشتووانەکەیدا هەیە. نووسەر بە پێداچوونەوەی یاسای مرۆڤدۆستانەی نێودەوڵەتی، مافی مرۆڤ و بابەتەکانی پەیوەست بە بەرپرسیارێتیی ئەکتەرە نادەوڵەتییەکان هه‌وڵ دەدات وەڵامی ئەم پرسیارە بداتەوە کە ئایا گرووپی لەم شێوەیە دەکرێت خاوەنی ئەرکی مافی مرۆڤی بن یان نا.

خاڵی دەستپێکی توێژینەوەکە ئەوەیە کە سیستەمی یاساییی بەردەست، ئەگەرچی بۆ سنووردارکردنی توندوتیژی لە جەنگەکاندا گەشەی سەندووە، بەڵام لە بەرامبەر واقیعە نوێیەکانی ململانێ ناوخۆییەکاندا ڕووبەڕووی کێشەی جدی بووەتەوە. یاسای مرۆڤدۆستانەی نێودەوڵەتی بۆ گرووپە چەکدارەکان لە ململانێ نادەوڵەتییەکاندا ئەرکی دیاریکراوی دەستنیشان کردووە. ماددەی ۳ی هاوبەشی کۆنڤێنسیۆنەکانی ژێنێڤ، گرووپە بەشداربووەکانی جەنگ لە ڕەفتارەکانی وەک ئەشکەنجە، ڕەفتاری دژەمرۆڤانە، بارمتەگرتن و سزادان بێ دادگاییکردن قەدەغە دەکات. پڕۆتۆکۆڵی پاشکۆی دووەمیش پاراستنی زیاتری، لەوانە لە بواری ڕەفتاری مرۆڤانە و پاراستنی منداڵان، پێشبینی کردووە.

لەگەڵ ئەوەشدا، توێژەر جەخت دەکاتەوە کە ئەم چوارچێوە پارێزەره سنووردارێتیی جدیی هەیە. یاسای مرۆڤدۆستانە لە بنەڕەتدا بۆ بارودۆخی جەنگ دارێژراوە و زۆرێک لە ڕەهەندەکانی ژیانی ئاساییی خەڵک کە لە ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکاندا بەردەوامە، بە تەواوی نانپۆشێت. مافەکانی وەک ئازادیی دەربڕین، ئازادیی ئایین، ئازادیی ڕێکخستن، مافی کارکردن و بەشداریی کلتووری، ئەگەرچی بەشێکی گرنگن لە ژیانی مرۆڤ، بەڵام هەمیشە پەیوەندیی ڕاستەوخۆیان بە ئۆپەرسیۆنی سەربازییەوە نییە و ڕەنگە لە دەرەوەی بازنەی پاراستنی یاسای مرۆڤدۆستانەدا بپچڕێن.

هەربۆیە ئەم بابەتە دەبێتە هۆی دروستبوونی بۆشایییەکی یاسایی. لە بارودۆخێکدا کە دەوڵەتی ناوەندی ئیتر کۆنترۆڵی کاریگەری بەسەر ناوچەیەکدا نییە، بەرپرسیارێتیی کرداریی بەڕێوەبردنی کاروباری خەڵک دەکەوێتە ئەستۆی گرووپە چەکدارەکە. بەڵام لە لایەکی ترەوە، یاسای نێودەوڵەتیی نەریتی هێشتا ئەرکەکانی مافی مرۆڤ بە پلەی یەکەم دەخاتە ئەستۆی دەوڵەتان. لە ئەنجامدا، ڕەنگە ئەو دانیشتووانەی لە ژێر کۆنترۆڵی گرووپێکی چەکداردا دەژین، نەک هەر لە پاراستنی تەواوی یاسای مرۆڤدۆستانە بێبەش بن، بەڵکوو نەشیانتوانێت وەک هاووڵاتییانی وڵاتێک، جێبەجێکردنی تەواوی ئەرکەکانی مافی مرۆڤ داوا بپۆشن.

یەکێک لە تەوەرە سەرەکییەکانی شیکاریی Rydberg، جیاوازیی نێوان ئەو گرووپە چەکدارانەیە کە تەنیا خەریکی جەنگن لەگەڵ ئەو گرووپانەی کە کۆنترۆڵی هەرێمییان بەدەستهێناوە. بە بڕوای نووسەر، کاتێک گرووپێکی چەکدار کۆنترۆڵی بەردەوام بەسەر ناوچەیەکدا دەسەپێنێت، دۆخێکی یاساییی جیاواز دەخوڵقێت؛ چونکە گرووپی لەو شێوەیە ئیتر تەنیا هێزێکی سەربازی نییە، بەڵکوو لە زۆر کاتدا ئەرکی هاوشێوەی حوکمڕانی ئەنجام دەدات و دەسەڵاتی ڕاستەوخۆ بەسەر ئەو دانیشتووانەدا پەیڕەو دەکات کە لەو ناوچەیەدا دەژین.

ئەم بابەتە، دانوستاندنی کۆن دەربارەی جەوهەری مافی مرۆڤ دووبارە دەقۆستێتەوە. تێڕوانینی نەریتی پێی وایە مافی مرۆڤ لە بنەڕەتدا پەیوەندیی نێوان دەوڵەت و تاکە و دەوڵەتەکان لایەنی سەرەکیی ئەرکە نێودەوڵەتییەکانن. بۆ نموونە، کۆنڤێنسیۆنەکانی وەک پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان (ICCPR) و پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کلتوورییەکان (ICESCR) لە دەقی خۆیاندا ئەرکەکانیان خستووەتە سەر شانی دەوڵەتانی ئەندام.

بەڵام لە بەرامبەردا، هەندێک لە یاساناسان پێیان وایە تەرکیزکردنی تەنیا لەسەر دۆخی فەرمیی ئەکتەرێک، دەکرێت بێتە هۆی بێوەڵاممانەوەی قوربانییان. ئەگەر ئامانجی مافی مرۆڤ ڕێگریکردن بێت لە خراپبەکارهێنانی دەسەڵات و پاراستنی تاکەکان بێت لە بەرامبەر دەسەڵاتی کۆنترۆڵنەکراودا، گرووپێک کە کۆنترۆڵی کاریگەری بەسەر دانیشتووانێکدا هەیە، ناتوانێت تەنیا بەهۆی نادەوڵەتیبوونی، لە لێکۆڵینەوەی یاساییی ڕەفتارەکانی بپارێزرێت. لێکۆڵینەوەکەی Rydberg نیشانی دەدات کە ئەم تێڕوانینە بەتایبەتی دەربارەی ئەو گرووپانە دەورووژێنرێت کە «دەسەڵاتی کاریگەر» بەسەر بەشێکی بەرچاو لە دانیشتوواندا دەسەپێنن و پێکهاتەی ڕێکخراوی هاوشێوەی حوکمڕانییان دروست کردووە.

یەکێک لە بەڵگەهێنانەوە گرنگەکان لەم بوارەدا، پڕەنسیپی کاریگەریی یاسا (Principle of Effectiveness)ـیە؛ واتە لێکدانەوەی ڕێسا یاسایییەکان نابێت بە شێوازێک بێت کە ئامانجی سەرەکییان بێکاریگەر بکات. ئەگەر گرووپێکی چەکدار بە کردار بووبێتە جێگرەوەی دەوڵەت لە ناوچەیەکدا، پشتگوێخستنی بەرپرسیارێتییەکانی دەکرێت ببێتە هۆی ئەوەی خەڵکی ئاکۆجێی ئەو ناوچەیە لە کرداردا بێ پاراستنی کاریگەر بێنە هێشتنەوە.

ئەم باسە بۆ ناوچە کوردنشینەکانی ئێران و عێراقیش گرنگییەکی تایبەتی هەیە؛ چونکە لە دەیەکانی ڕابردوودا گرووپی چەکداری جیاواز لەم ناوچەیانەدا چالاکییان هەبووە و لە هەندێک قۆناغدا، سەربازگە، بنکە یان ناوچەی نفوزیان دروست کردووە. لە ڕوانگەی مافی مرۆڤەوە، پرسی سەرەکی ئامانجە سیاسییەکانی ئەم گرووپانە نییە، بەڵکوو شێوازی بەکارهێنانی دەسەڵات و کاریگەریی ڕەفتاریانە لەسەر ژیانی کەسانی مەدەنی.

ڕاپۆرت و لێکۆڵینەوەکانی دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران (IKHRW) لەسەر هەمان خاڵ جەختیان کردووەتەوە: پێداچوونەوەی ڕەفتاری هەموو ئەو ئەکتەرانەی کە کاریگەرییان لەسەر ئاسایش، ئازادی و مافەکانی تاکەکان هەیە، بێ ڕەچاوکردنی پێگەی سیاسی یان بانگەشەی ڕەوایەتییان. چوارچێوەی شیکاریی پێشکەشکراو لە توێژینەوەکەی Rydberg دەکرێت بۆ پێداچوونەوەی کارکردی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لە بابەتەکانی وەک دۆخی منداڵانی چەکدار، ژنان، نەیارانی ناوخۆیی، کەسانی جیابووەوە لە گرووپەکان و دانیشتووانی ناوچەکانی ژێر نفوزیان بەکاربهێنرێت.

یەکێک لە گرنگترین بوارەکانی پەیوەندیی ئەم توێژینەوەیە بە دۆسیەکانی ژێر لێکۆڵینەوەی دیدەبان، بابەت منداڵان لە پێکهاتە سەربازییەکانی گرووپە چەکدارەکاندایە. یاسای مرۆڤدۆستانەی نێودەوڵەتی بۆ پاراستنی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا یاسای تایبەتی هەیە و پڕۆتۆکۆڵی پاشکۆی دووەم جەخت لەسەر پێویستیی بەردەوامیی پەروەردەی منداڵان لە بارودۆخی جەنگدا دەکاتەوە. کەواتە، هەموو جۆرە بەکارهێنانێکی سەربازی لە کەسانی تەمەن بچووک یان دانانیان لە ژینگەی سەربازیدا، تەنیا بابەتێکی ناوخۆییی ڕێکخراوەیی نییە، بەڵکوو بابەتێکە پەیوەندیدار بە ئەرکە مرۆڤدۆستانەکان و پاراستنی مافەکانی منداڵان.

هەروەها پرسی سەربازگەکان و ناوچەکانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکان، یەکێکی ترە لە بوارە گرنگەکانی جێبەجێکردن. توێژینەوەکەی Rydberg نیشانی دەدات کاتێک گرووپێکی چەکدار کۆنترۆڵ بەسەر ژیانی ڕۆژانەی خەڵکدا دەسەپێنێت، پێداچوونەوەی ڕەفتارەکانی نابێت تەنیا بۆ ئۆپەرسیۆنی جەنگی سنووردار بێت. شێوازی بەڕێوەبردنی ناوخۆیی، ڕێگەدان بە دەربڕینی ناڕەزایەتی، ئازادیی چوونەدەرەوە، ڕەفتارکردن لەگەڵ ئەندامانی پێشوو، دۆخی ژنان و منداڵان و دەستگەیشتنی تاکەکان بە مافە بنەڕەتییەکان بەشێک دەبێت لە هەڵسەنگاندنی مافی مرۆڤ.

لە کۆتاییدا، ئەم توێژینەوەیە بابەتێکی بنەڕەتی دەخاتە ڕوو: لە سیستەمی نێودەوڵەتیی ئەمڕۆدا، دەسەڵات و بەرپرسیارێتی دەبێت لە پاڵ یەکتردا ببینرێن. گرووپێک کە بانگەشەی بەڕێوەبردنی کۆمەڵگەیەک یان کۆنترۆڵکردنی خاکێک دەکات، ناتوانێت تەنیا سوود لە دەستکەوتەکانی دەسەڵات وەربگرێت بەڵام لە بەرامبەر لێکەوتە یاسایییەکانی وەڵامدهەرەوە نەبێت.

بۆ دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران، گرنگیی ئەم باسە لەوەدایە کە پاراستنی قوربانییانی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ نابێت بۆ ناسنامەی ئەنجامدەری پێشێلکارییەکە سنووردار بێت. چ پێشێلکار دەوڵەت بێت یان گرووپێکی چەکداری نادەوڵەتی، پێوەری سەرەکی دەبێت ئاستی دەسەڵات، کۆنترۆڵ و کاریگەرییەکەی بێت لەسەر ژیانی مرۆڤەکان. توێژینەوەکەی Rydberg نیشانی دەدات کە یاسای نێودەوڵەتی هێشتا لە هەوڵدایە بۆ پڕکردنەوەی ئەم بۆشایییە؛ بۆشایییەک کە تا کاتی چارەسەرکردنی، زۆرێک لە کۆمەڵگەکانی ژێر کۆنترۆڵی گرووپە چەکدارەکان هێشتا ڕووبەڕووی مەترسیی کەوتنە ناو ناوچەی خۆڵەمێشیی بەرپرسیارێتیی یاسایی دەبنەوە.