بابەتپێشنیاری سەرنوسەر

لە ترس لە زمانی کوردییەوە تا پشتگوێخستنی مافەکانی کورد؛ پرسی ڕاستەقینەی ئاسایشی نیشتمانی چییە؟

ڕەخنەیەک لە بیانیەی ٥١٠ کەسایەتیی زانستی و کەلتووری دەربارەی سیاسەتە نەتەوەییەکانی حکومەت؛ بۆچی پاراستنی تەواویەتیی خاکی ئێران نابێت بۆ سنووردارکردنی مافە کەلتوورییەکانی هاووڵاتیان کورت بکرێتەوە و بۆچی داواکارییە ڕاستەقینەکانی خەڵکی کورد هێشتا لە پەراوێزدا ماونەتەوە؟

د. عەلی فەرهەند – چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران

بڵاوکردنەوەی نامەیەک بە واژۆی زیاتر لە ٥١٠ کەسایەتیی زانستی، ئەکادیمی و کەلتووریی ڕۆژاوای وڵات، کە ئاراستەی سەرۆک‌کۆمار کراوە و پەیوەندی بە سیاسەتە نەتەوەییەکانی حکومەتەوە هەیە، جارێکی دیکە پرسیارێکی بنەڕەتیی خستووەتە بەردەم کۆمەڵگەی ئەکادیمی و دامەزراوە بڕیاردەرەکان: ئایا بەهرەمەندبوونی نەتەوەکانی ئێران لە مافە کەلتووری و زمانەکانی خۆیان هەڕەشەیەکە بۆ هاوپەیوەندیی نیشتمانی، یان ئەوەی دەبێت جێی نیگەرانی بێت، بەردەوامیی ئەو ڕوانگەیەیە کە داواکارییە یاساییەکانی هاووڵاتیان لە تەنیشت چالاکیی ڕەوتە توندڕەو و جیاییخوازەکاندا دادەنێت؟

ئەم نامەیە، کە بەپێی ڕاپۆرتی ئینساف‌نیوز لە بەهاری ١٤٠٤ نووسراوە و لە ٣٠ی خەرمانانی ١٤٠٥، هاوکات لەگەڵ باسکردنی دامەزراندنی بەشی زمانی کوردی لە زانکۆی ئیلام، بڵاو کراوەتەوە، سەبارەت بە دەرئەنجامەکانی سیاسەت‌دانانی پەلەزەدە لە بواری نەتەوەکاندا ئاگاداری دەدات. نووسەرانی نامەکە بە جەختکردنەوە لەسەر پاراستنی ناسنامەی نیشتمانی و تەواویەتیی خاکی ئێران، نیگەرانیی خۆیان لە سیاسی‌بوونی بابەتی زمانە ناوخۆییەکان و ڕۆڵی هەندێک لە ڕەوتە نەتەوەگەراکان دەربڕیوە.

ئەسڵی نیگەرانی سەبارەت بە ئاسایشی نیشتمانی، یەکپارچەییی خاکی و ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی بابەتە نەتەوەییەکان لەلایەن ڕەوتە جیاییخوازەکانەوە، دەتوانێت ببێتە بابەتی لێکۆڵینەوە و گفتوگۆ. بەڵام کێشەکە لەو شوێنەوە دەست پێ دەکات کە سنوورێکی ڕوون لەنێوان چالاکیی زیانبەخشی گرووپە چەکدارەکان و بەهرەمەندبوونی ملیۆنان هاووڵاتیی ئێرانی لە مافە کەلتووری و زمانەکانی خۆیاندا نەکێشرێت. ئەم ناڕوونییە دەتوانێت هەمان ڕوانگە دووبارە بەرهەم بهێنێتەوە کە ساڵانێکە بەشێکی گرنگی کێشەکانی ناوچە کوردنشینەکانی کردووەتە بابەتێکی ئەمنی، و دەرفەتی سەرنجدان بە کێشە ڕاستەقینەکانی هاووڵاتیانی سنووردار کردووە.

یەکەم خاڵ کە لە پێداچوونەوە بەو بیانیەیەدا نابێت پشتگوێ بخرێت، شوێنی مافەکانی نەتەوەکان لە یاسای بنەڕەتیی کۆماری ئیسلامیی ئێرانە. ماددەی پازدەهەم، لەگەڵ ناسینەوەی زمانی فارسی وەک زمانی فەرمی و هاوبەشی وڵات، بەکارهێنانی زمانە ناوخۆیی و نەتەوەییەکان لە ڕاگەیاندنەکان و وانەوتنەوەی ئەدەبیاتی ئەو زمانانە لە قوتابخانەکاندا، لە تەنیشت زمانی فارسیدا، بە ئازاد دەزانێت. ماددەی نۆزدەهەمیش ڕوون دەکاتەوە کە خەڵکی ئێران، بەبێ جیاوازیی پەیوەندیی نەتەوەیی و زمانی، لە مافە یەکسانەکان بەهرەمەندن.

لەبەر ئەوە، دامەزراندنی بەشی زانکۆیی زمانی کوردی و ئەدەبیاتی کوردی، ئەگەر لەسەر بنەمای پێوەرە زانستییەکان، پێداویستییە پەروەردەییەکان و تواناکانی کەلتووریی ناوچەکە ئەنجام بدرێت، نابێت لە بنەڕەتدا وەک کردارێکی ئەمنی سەیر بکرێت. هەروەک دامەزراندنی بەشەکانی زمانی فارسی، عەرەبی، تورکی یان زمانەکانی دیکە بە مانای پێکهێنانی پڕۆژەیەکی سیاسی نییە، خوێندنی زانکۆیی زمانی کوردیش بەخۆی بەڵگەی بوونی ئامانجی جیاییخوازانە نابێت.

بە پێچەوانەوە، ئەگەر حکومەت بتوانێت بابەتێکی کەلتووری بە ئامرازی زانستی و پەروەردەیی بەڕێوە ببات، دەبێت ئەم ڕێبازە وەک نیشانەی سەرنجدان بە مافەکانی هاووڵاتیان و دەرچوون لە تێڕوانینە تەنها ئەمنییەکان سەیر بکرێت. زانکۆ شوێنی بەرهەمهێنانی زانیاری، ناسینی میراتی کەلتووری و گفتوگۆی زانستییە؛ نە دامەزراوەیەک کە هەر چالاکییەک پەیوەندی بە زمانی نەتەوەیەکەوە هەبێت، ناچار لە چوارچێوەی ملمڵانێی سیاسییەکاندا لێک بدرێتەوە.

بێگومان، بەشێک لە تێبینییەکانی نووسەرانی نامەکە سەبارەت بە فرەییی زمانەکانی ڕۆژاوای وڵات جێی بیرکردنەوەیە. زمان و شێوەزارە باوەکانی ئیلام، کرماشان و کوردستان وەک یەک نین و سیاسەت‌دانانی زانکۆیی دەبێت ئەم فرەییە لەبەرچاو بگرێت. بەڵام لەم ڕاستییە زانستییەوە ناتوانرێت پێویستیی ڕاگرتن یان دژایەتیی فێرکردنی سۆرانی ئەنجام بگیرێت. ئەگەر نیگەرانی لە پشتگوێخستنی کەڵهۆڕی، لەکی، هەورامی، گۆرانی و شێوەزارەکانی دیکەی زمانە، چارەسەری لۆژیکی فراوانکردنی توێژینەوە، بەڵگەنامەکردن و فێرکردنی ئەوانەیە، نە سنووردارکردنی دەرفەتی پەروەردەییی هەبوو بۆ یەکێک لەو زمانانە.

پرسیار ئەوەیە بۆچی لە جیاتی داواکردنی دامەزراندنی بەشە پسپۆڕییەکان بۆ لێکۆڵینەوە لە زمان و شێوەزارەکانی دیکەی ناوچەکە، ئەسڵی دامەزراندنی بەشێکی زانکۆیی دەبێتە بابەتی ئاگادارکردنەوە لەبارەی ئاسایشی نیشتمانی؟ ئایا پاراستنی میراتی زمانیی ئێران لە ڕێگەی گەشەپێدانی دامەزراوە زانستییەکانەوە باشتر بەدی دێت، یان لە ڕێگەی زیادکردنی هەستیاریی ئەمنی بەرامبەر بە فێرکردنی ئەو زمانانە؟

خاڵێکی گرنگتر، جیاکردنەوەی کۆمەڵگەی کوردی ئێرانە لە گرووپە چەکدار و جیاییخوازەکان؛ جیاکردنەوەیەک کە لە زۆرێک لە ناکۆکییە سیاسییەکان سەبارەت بە ناوچە کوردنشینەکاندا بە قەدەر پێویست گرنگیی پێ نادرێت.

خەڵکی کورد بەشێکی جیا‌نەکراوەی کۆمەڵگەی ئێرانن. ناسنامەی کوردی و سەر بە ئێرانبوون دوو ناسنامەی ناکۆک نین، بەڵکوو دوو ڕەهەندی ژیانی کەلتووری و کۆمەڵایەتیی ملیۆنان هاووڵاتیی ئەم وڵاتەن. لەگەڵ ئەوەشدا، لە هەندێک شیکردنەوەدا چالاکیی گرووپە چەکدارەکانی دەرەوەی سنوورەکانی ئێران بە شێوەیەک لەگەڵ بابەتە نەتەوەییەکان تێکەڵ دەکرێت، وەک ئەوەی ئەم گرووپانە نوێنەری سروشتیی کۆمەڵگەی کورد بن یان داواکارییە کەلتووری و زمانییەکانی هاووڵاتیان دەبێت بە پێی هەڵوێستەکانی ئەوان هەڵبسەنگێندرێت.

ئەم تێڕوانینە پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی جدی هەیە. هیچ گرووپێکی چەکدار تەنها بەهۆی بەکارهێنانی ناوی نەتەوەیەک، مافی نوێنەرایەتیی سیاسی یان کۆمەڵایەتیی هەموو ئەندامانی ئەو کۆمەڵگەیە وەدەست ناهێنێت. بانگەشەی نوێنەرایەتی دەبێت بە پێوەرگەلێک وەک ڕەزامەندیی ئازادانەی خەڵک، بەرپرسیارێتی‌پەذیری، پابەندبوون بە مافی مرۆڤ و بەهرەمەندبوون لە ڕەواییی کۆمەڵایەتی هەڵبسەنگێندرێت.

ئەزموونی بەڵگەنامەکردنی چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێرانیش پێویستیی ئەم جیاکردنەوەیە دەخاتە ڕوو. لەو پەروەندانەی ئەم دامەزراوەیە کۆی کردوونەتەوەدا، گێڕانەوەگەلێک سەبارەت بە ڕاکێشانی هەرزەکاران، بەکارهێنانی فێڵ لە پرۆسەی ئەندامگیریدا، کەڵک‌وەرگرتن لە لاوازییە خێزانی و کۆمەڵایەتییەکان و دروستکردنی سنوورداری بۆ ئەو کەسانەی داوای جێهێشتنی گرووپە چەکدارەکانیان کردووە، باس کراون.

ئەم گێڕانەوانە، لەوانەش ئەو پەروەندانەی پەیوەندییان بە ڕاکێشانی کەسانی خوار تەمەنی یاسایی، قورساییی دەرچوون لە ڕێکخراوەکان و هەوڵەکانی خێزانەکان بۆ گەڕاندنەوەی منداڵەکانیانەوە هەیە، پرسیارێکی جدی دەوروژێنن: گرووپێک کە بانگەشەی بەرگری لە مافەکانی کۆمەڵگەیەک دەکات، چۆن دەتوانێت لە بەرامبەر مافی هەڵبژاردنی ئازادانەی ئەندامانی خۆی، مافی پەیوەندیی ئەوان بە خێزانەکانیان و قەدەغەی ڕاکێشانی منداڵاندا بێ‌بەرپرسیارێتی بێت؟

بێگومان، بوونی ئەم جۆرە پەروەندانە بە تەنها بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی پایەی کۆمەڵایەتیی هەموو گرووپە چەکدارەکان بەس نییە؛ بەڵام بەڵگەی گرنگ بۆ بە چالش‌کێشانی بانگەشەی نوێنەرایەتیی تاک‌ودانەی ئەوان لە خەڵکی کورد پێشکەش دەکات. بە تایبەتی لەبەر ئەوەی ڕاکێشانی کەسانی لاواز و بانگەشەکانی پەیوەندیدار بە ڕێگریکردن لە دەرچوونی ئازادانەی ئەندامان، پێویستی بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ لەسەر کارکردی ئەم ڕێکخراوانە زیاد دەکات.

لەو ڕوانگەیەوە، یەکێک لە گەورەترین ستەمەکان لە بەرامبەر کۆمەڵگەی کورددا ئەوەیە کە داواکارییە یاسایی و کەلتوورییەکانی ئەم کۆمەڵگەیە بە پێی کارکردی ئەو ڕێکخراوانە هەڵبسەنگێندرێت کە خۆیان ڕووبەڕووی تۆمەتە جدییەکانی پێشێلکردنی مافەکانی هاووڵاتیانی کورد بوونەتەوە.

نابێت لەبیر بکرێت کە لەو بارودۆخەدا، تێڕوانینی هەڕەشە‌تەوەر دەتوانێت ببێتە هۆی دەرئەنجامێکی پێچەوانە: هەرچەندە داواکارییە یاساییەکانی هاووڵاتیان بە گومانێکی زیاترەوە ڕووبەڕوو ببنەوە، جیاکردنەوەی داواکارییە مەدەنییەکان لە چالاکیی گرووپە توندوتیژەکان قورستر دەبێت. لە بەرامبەردا، فراوانکردنی دەرفەتە یاساییەکانی بەشداریی کەلتووری، سیاسی و کۆمەڵایەتی دەتوانێت ژینگەیەک بۆ بیستنی داواکارییەکانی خەڵک، بە سەربەخۆیی لە گرووپە چەکدارەکان، دابین بکات.

ئاسایشی بەردەوام لە ناوچە کوردنشینەکاندا تەنها بە سنووردارکردنی هەڕەشە چەکدارییەکان بەدەست نایەت؛ بە هەمان ئەندازە پێویستی بە متمانەی گشتی، بەشداریی کۆمەڵایەتی، دەرفەتی ئابووری و دڵنیاییی هاووڵاتیان لە بەهرەمەندبوونی یەکسان لە مافە یاساییەکان هەیە.

بەڵام لە تەنیشت ئەم باسەدا، بابەتێکی ملموورتر هەیە کە چاوەڕوان دەکرێت زیاتر لە ٥١٠ کەسایەتیی زانستی و کەلتووریی ڕۆژاوای وڵاتیش سەرنجی پێ بدەن: چارەنووسی ئەو خێزانانەی منداڵەکانیان لە بنکەکانی گرووپە چەکدارەکانی دانیشتووی هەرێمی کوردستانی عێراقدا گیرۆدە بوون.

چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا ڕووبەڕووی خێزانگەلێک بووەتەوە کە بۆ گەڕاندنەوەی منداڵەکانیان لە بنکەکانی ئەم گرووپانە داوای یارمەتییان کردووە. لەوانە خێزانێکی ئیلامی و چەند خێزانێکی خەڵکی جوانڕۆ کە بە گوتەی ئەوان، منداڵەکانیان لە بارودۆخێکدا کێشراونەتە ناو گرووپە چەکدارەکان کە لە دەرەوەی ویست و ڕەزامەندیی ڕاستەقینەی ئەوان بووە، و خێزانەکانیش بۆ گەڕاندنەوەیان ڕووبەڕووی کێشەی جدی بوونەتەوە.

ئەم خێزانانە داواکارییەکی ئاڵۆز یان سیاسییان نییە. ئەوان دەیانەوێت لە چارەنووسی منداڵەکانیان ئاگادار بن، پەیوەندییان پێوە بکەن و ئەگەر منداڵەکانیان ویستیان بگەڕێنەوە، مەرجەکانی دەرچوونی سەلامەت و خۆبەخشانە لەو ڕێکخراوانەدا بۆیان دابین بکرێت. ئایا ئەم داواکارییە لە نیگەرانیی سەبارەت بە دامەزراندنی بەشێکی زانکۆیی کەم‌گرنگترە؟

چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، بەپێی بەدواداچوونەکانی خۆی، چەندین جار داوای لە بەڕێز فەرامەرز ئەسەدی، کونسوڵی گشتیی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە هەولێر، کردووە کە لە توانای پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان و هاوکارییە هەبووەکان لەگەڵ بەرپرسانی هەرێمی کوردستانی عێراق بۆ چارەسەرکردنی دۆخی ئەم خێزانانە کەڵک وەربگرێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم داواکارییانە تا ئێستا نەیانگەیاندووە بە ئەنجامێکی ملمووری بۆ خێزانە باسکراوەکان و وەڵامێکی کاریگەرشیان وەرنەگرتووە.

ئەم بابەتە پێویستی بە وەڵامدانەوەیەکی ڕوونی دامەزراوەی دیپلۆماسی هەیە. بەڕێز ئەسەدی لە پۆستێکدان کە پەیوەندییە فەرمییەکان و پەیوەندیی بەردەوام لەگەڵ بەرپرسانی هەرێمی کوردستانی عێراق بەشێک لە بەرپرسیارێتیی پیشەییی ئەو پۆستەیە. ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان دەربارەی دیدارەکانی ئەو لەگەڵ بەرپرسانی هەرێم، لەوانە بەرپرسانی جێبەجێکاریی هەولێر، بوونی ئەم توانایەی پەیوەندییەش دەردەخەن.

چاوەڕوانی لە وەزارەتی دەرەوە ئەوە نییە کە تەنها بەرامبەر گۆڕانکارییە سیاسییەکانی هەرێمی کوردستان هەستیاری هەبێت؛ بەڵکوو دەبێت پشتگیریی کونسوڵی بۆ هاووڵاتیانی ئێرانی، بە تایبەتی منداڵان و کەسانی لاوازی گیرۆدەی بارودۆخی مەترسیدار، بخاتە ناو بەرنامەی کرداریی خۆیەوە. بەدواداچوون بۆ دۆخی ئەم کەسانە، داواکردنی دەستگەیشتنی سەربەخۆیان، ئاسانکاری بۆ پەیوەندییان لەگەڵ خێزانەکانیان و دابینکردنی دەرفەتی گەڕانەوەی خۆبەخشانە و سەلامەت، داواکارییە دیار و بەدواداچوون‌پێکراوەکانن.

هەروەها پێویستە حکومەت هەموو میکانیزمە دیپلۆماسی، یاسایی و هاوکارییە سنوورییە ڕەواکان بەکاربهێنێت بۆ ڕێگریکردن لە چالاکیی تۆڕەکانی ڕاکێشانی زۆرەملێ، بە تایبەتی ڕاکێشانی منداڵان. بەرەنگاربوونەوەی ئەو هەڕەشانەی سەرچاوەی چالاکییەکانیان لە دەرەوەی سنوورەکانی ئێرانە، نابێت شوێنی خۆی بدات بە زیادکردنی هەستیاری بەرامبەر بە چالاکییە کەلتوورییە یاساییەکان لە ناوخۆی وڵاتدا.

ئەگەر هەندێک گرووپی چەکدار خاکی هەرێمی کوردستان بۆ ڕاکێشانی هاووڵاتیانی ئێرانی، ڕاگرتنی ئەو کەسانەی داوای دەرچوون دەکەن یان ڕێکخستنی چالاکییە توندوتیژەکان بەکاربهێنن، چارەسەرکردنی ئەم بابەتە پێویستی بە هاوکاریی کاریگەر لەگەڵ حکومەتی عێراق و حکومەتی هەرێمی کوردستان، جێبەجێکردنی پابەندییەکانی مافی مرۆڤ و بەدواداچوونی قەزایی بۆ ئەو حاڵەتە بەڵگەدارکراوانە هەیە. ئەم ڕێبازە هەم لە مافەکانی هاووڵاتیانی ئێرانی دەپارێزێت و هەم بەرپرسیارێتیی بەرەنگاربوونەوەی کردارە پێشێلکەرەکانی مافی مرۆڤ دەخاتە ئەستۆی ئەو کەسانەی بەڕاستی بەرپرسیارن.

لەبەر ئەوە، ئەم پرسیارەش لە واژۆکەرانی نامەکە دەکرێت کە بۆچی ئەو توانایە زانستی و کۆمەڵایەتییە بەرچاوەیان بۆ داواکارییەکی هاوبەش بۆ چارەسەرکردنی دۆخی ئەم خێزانانە بەکار نەهێناوە؟ چ ڕێگرییەک هەیە کە هەمان ئەم مامۆستایانە، توێژەران و کەسایەتییە کەلتوورییانە نامەیەک ئاراستەی سەرۆک‌کۆمار و وەزیری دەرەوە بکەن و داوای چارەسەرکردنی خێرای چارەنووسی ئەو منداڵانە و گەنجانەی ئێرانی بکەن کە لە بنکەکانی گرووپە چەکدارەکاندا گیرۆدە بوون؟

بەرگری لە تەواویەتیی خاکی ئێران، بەبێ بەرگری لە ئاسایش و کەرامەتی ئەو هاووڵاتییانەی لە ناوچە سنوورییەکاندا دەژین، مانایەکی ناتەواوی دەبێت. سنوورەکانی وڵات تەنها هێڵی جوگرافی نین؛ لە ناو ئەم سنوورانەدا مرۆڤ دەژین کە مافی بەهرەمەندبوون لە ئاسایش، پەروەردە، گەشەسەندن و پاراستنی یاسایییان هەیە. حکومەت ناتوانێت بەرامبەر بە هەڕەشە فرەسنوورییەکان هەستیاری هەبێت، بەڵام لە بەرامبەر خێزانێک کە بۆ گەڕاندنەوەی منداڵەکەی داوای یارمەتی دەکات، میکانیزمی کاریگەری وەڵامدانەوەی نەبێت.

لە تەنیشت ئەم بابەتەدا، کێشەیەکی دیکەش هەیە کە لە نامە بڵاوکراوەکەدا کەمتر سەرنجی پێ دراوە: گەشەی نایەکسانی ناوچە کوردنشینەکان و دەرفەتە ئابوورییە فراوانەکان کە هێشتا نەبوونەتە توانایەکی بەکردەوە.

پارێزگاکانی کوردستان، کرماشان، ئیلام و ناوچە کوردنشینەکانی ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، جگە لە میراتی زمانی و کەلتووریی بەبایەخ، توانایەکی دەگمەن و بەرچاویان لە بواری گەشتیاریی سروشتی، مێژوویی، کەلتووری، ئایینی و گوندنشینیدا هەیە. هەورامان، شوێنەوارە مێژووییەکانی کرماشان، سروشتی زاگرۆس، میراتی کەلتووریی ئیلام و تۆڕی فراوانی گوندەکان و شوێنە گەشتیارییە سنوورییەکان، تەنها بەشێکن لەو دەرفەتانەی دەتوانن بناغەیەک بۆ دامەزراندنی کاری بەردەوام و زیادکردنی داهاتی کۆمەڵگە ناوخۆییەکان دابین بکەن.

بۆ تێگەیشتن لە گرنگیی ئەم توانایانە، بەسە سەرنج لە ئەزموونی تورکیا بدەین؛ وڵاتێک کە بەپێی داتاکانی فەرمی، لە ساڵی ٢٠٢٥دا زیاتر لە ٦٥ ملیار دۆلار داهاتی گەشتیاریی هەبووە.

ڕوونە کە بەراوردکردنی ڕاستەوخۆی توانای گەشتیاریی بالقووەی چەند پارێزگایەکی ئێران لەگەڵ کۆی داهاتی گەشتیاریی تورکیا، بەبێ توێژینەوەی ئابووری و خەمڵاندنی ورد، بنەمای زانستیی بەس نییە؛ بەڵام هەر ئەم ئاستەی داهاتە نیشان دەدات کە گەشتیاری، ئەگەر ژێرخانی گونجاو، وەبەرهێنان و بەڕێوەبردنی پیشەیی هەبێت، تا چەندە دەتوانێت کاریگەری لەسەر ئابووریی ناوچەیی دابنێت.

پرسیاری سەرەکی ئەوەیە کە بۆچی ناوچە کوردنشینەکانی ئێران، لەگەڵ بوونی ئەم هەموو توانایە مێژوویی، سروشتی و کەلتوورییە، هێشتا لە ئابووریی گەشتیاریی وڵاتدا شوێنێکی گونجاو لەگەڵ تواناکانی خۆیان نییە؟ بۆچی گەشەپێدانی ڕێگاوبان، ژێرخانی مانەوەی گەشتیاران، گواستنەوە، پاراستنی میراتی کەلتووری، وەبەرهێنانی کەرتی تایبەت و دروستکردنی کاری بەردەوام نابێت ببێتە بابەتی داواکارییەکی نیشتمانی و ئەکادیمی؟

ئایا ئەو گەنجەی لە ناوچەیەکی سنووریدا لە دەرفەتی خوێندن و کاری گونجاو بێ‌بەشە، زیاتر لە دامەزراندنی بەشی زمانی کوردی لە زانکۆی ئیلام، نیگەرانە لە داهاتووی ئابووری و کۆمەڵایەتیی خۆی؟ ئایا ئەو خێزانەی منداڵەکەی بۆ دۆزینەوەی کار ناچار دەبێت ڕوو لە کاری مەترسیدار لە سنوور بکات، چاوەڕێ ناکات کە مامۆستایانی زانکۆ و بەرپرسانی حکومەت بە هەمان ئاست بەرپرسیارێتی بەرامبەر بە گەشەپێدانی هەلی کار و کەمکردنەوەی زیانە کۆمەڵایەتییەکان هەبێت؟

ئەم پرسیارانە بە مانای پشتگوێخستنی گرنگیی سیاسەت‌دانانی کەلتووری نین؛ بەڵکوو پەیوەندییان بە پێویستیی گشت‌تێڕوانینی لە پێناسەکردنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانەوە هەیە. ناتوانرێت باس لە ئاسایشی نیشتمانی بکرێت، بەڵام ئاسایشی ئابووری، ئاسایشی مرۆیی و بەهرەمەندبوونی دادپەروەرانە لە دەرفەتەکانی گەشەسەندن بخرێنە پەراوێزەوە.

لە لایەکی دیکەوە، ئەگەر ئامانجی نووسەرانی نامەکە پاراستنی هاوپەیوەندیی مێژووییی ئێرانیانە، دەبێت سەرنج بدرێت کە ئەم هاوپەیوەندییە تەنها بە ئاگادارکردنەوە لەبارەی هەڕەشەکانەوە ناپارێزرێت. هاوپەیوەندیی نیشتمانی هەروەها بە ئەزموونی ڕۆژانەی هاووڵاتیان لە دادپەروەری، یەکسانی و بەهرەمەندبوون لە دەرفەتە هاوبەشەکانەوە پەیوەستە. ئەو خەڵکەی زمان، کەلتوور و ناسنامەیان ڕێزیان لێ دەگیرێت، کێشەکانیان دەبیسترێت و بەشێکی ڕاستەقینەیان لە گەشەپێدانی وڵاتدا هەیە، دەتوانن لە چوارچێوەیەکی ڕوون و یاساییدا بەشداریی ژیانی نیشتمانی بکەن.

لەو نێوەندەدا، حکومەتیش نابێت لە ڕەخنە بپارێزرێت. بەرگری لە دامەزراندنی بەشی زمانی کوردی یان هەر هەنگاوێکی کەلتووریی دیکە بە مانای پشتڕاستکردنەوەی بێ‌مەرجی سیاسەتەکانی حکومەت لە بواری نەتەوەکاندا نییە. بە پێچەوانەوە، حکومەت ئەرکی ئەوەیە ڕوون بکاتەوە سیاسەتە کەلتوورییەکانی لەسەر چ بنەمایەک داڕێژراون، چۆن فرەییی زمانیی ناوچە جیاوازەکانی لەبەرچاو گرتووە و چ بەرنامەیەکی بۆ گەشەی هاوسەنگ، کەمکردنەوەی بێ‌بەشی و پشتگیری لە مافەکانی هاووڵاتیانی ناوچە سنوورییەکان داناوە.

بەڵام ڕەخنەگرتن لە سیاسەتەکانی حکومەت دەبێت لەسەر بنەمای هەڵسەنگاندنی کاریگەرییە ڕاستەقینەکان، بەڵگەی شیکراوە و پێوەرە یاساییە ڕوونەکان بێت. بەبێ پێشکەشکردنی بەڵگەی دیاریکراو، تۆمەتبارکردنی بەرنامەیەکی پەروەردەیی بە ئامانجی سیاسیی نهێنی ناتوانێت جێگرەوەی ڕەخنەی پسپۆڕانە بێت. هەروەها نابێت ڕێگە بدرێت نیگەرانی لە چالاکیی ڕەوتە توندڕەوەکان ببێتە هۆی ئەمنی‌کردنی مافە کەلتوورییەکانی هەموو هاووڵاتیان.

بابەتێکی دیکەی گرنگ کە شایانی سەرنجە، بەرپرسیارێتیی کۆمەڵگەی ئەکادیمییە لە دیاریکردنی ئەوەی کە پێشینە و پێویستییە ڕاستەقینەکانی ناوچە کوردنشینەکان چین. واژۆکردنی بیانیەیەک لەلایەن سەدان کەسایەتیی زانستی و کەلتوورییەوە دەتوانێت نیشانەی بوونی نیگەرانییەکی هاوبەش بێت؛ بەڵام ژمارەی واژۆکان بە تەنها ڕاستیی شیکردنەوەکە یان پێشینەبوونی بابەتەکە ناثەلمێنێت. باوەڕپێکراویی داواکارییەکی ئەکادیمی، زیاتر لە هەر شتێک، بە پتەویی هۆکارەکان، پشتبەستن بە بەڵگە و پەیوەندیی ئەو داواکارییە بە کێشە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگەوە گرێدراوە.

ئەگەر دامەزراندنی بەشی زمانی کوردی لە زانکۆی ئیلام ڕووبەڕووی کێشەی پەروەردەییە، دەبێت گفتوگۆ لەبارەی بەرنامەی خوێندن، فرەییی زمانی، توانای ئەندامانی هەیئەتە زانستییەکان، پێداویستییەکانی ناوچە و داهاتووی خوێندکاران بکرێت. ئەگەر نیگەرانی لە بەکارهێنانی سیاسیی زمان هەیە، دەبێت نموونەی دیاریکراو، میکانیزمە ئەگەرییەکان و بەڵگەکانی ئەو نیگەرانییە پێشکەش بکرێن. بەڵام ئەگەر بابەتەکە بۆ نیگەرانییەکی گشتی لە دەرئەنجامە نەتەوەییەکان کورت بکرێتەوە، سنووری نێوان ڕەخنەی زانستی و تێڕوانینی ئەمنی ناڕوون دەبێت.

کۆمەڵگەی کوردیی ئێران نابێت لە پشت دیواری بنکەکانی گرووپە چەکدارەکانەوە بناسرێت. ناسینی ئەم کۆمەڵگەیە پێویستی بە سەردانی زانکۆکان، قوتابخانەکان، خێزانەکان، چالاکوانانی ئابووری، هونەرمەندان، ڕۆشنبیرانی ناوخۆیی و ئەو هاووڵاتییانە هەیە کە داوای ژیانێکی سەلامەت، بەهرەمەندبوون لە مافە یاساییەکان و بەشداری لە ئاوادانکردنی وڵاتی خۆیان دەکەن. کورتکردنەوەی ئەم کۆمەڵگەیەی فرەڕەنگە بۆ ملمڵانێی گرووپە چەکدارەکان، نە وێنەیەکی ورد لە ڕاستیی کۆمەڵایەتی پێشکەش دەکات و نە یارمەتیی چارەسەرکردنی کێشەکانی ناوچە کوردنشینەکان دەدات.

چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران باوەڕی وایە کە بابەتی نەتەوەکان دەبێت لە دووانەی هەڵەی نێوان مافە کەلتوورییەکان و ئاسایشی نیشتمانی دەربهێنرێت. پاراستنی تەواویەتیی خاک، بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژیی ڕێکخراو و ڕێگریکردن لە ڕاکێشانی منداڵان لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە، لەگەڵ پشتگیری لە فێرکردنی زمانە ناوخۆییەکان، پاراستنی میراتی کەلتووری و بەدیهێنانی گەشەسەندنی دادپەروەرانە، نەک تەنها ناکۆکییەکی بنەڕەتییان نییە، بەڵکوو دەتوانن لە چوارچێوەی سیاسەت‌دانانێکی بەرپرسیارانە و پشتبەستوو بە مافەکانی هاووڵاتیاندا بەڕێوە ببرێن.

لەو ڕوانگەیەوە، چاوەڕوانی لە حکومەت ڕوونە: مافە کەلتووری و زمانییەکانی هاووڵاتیان لە چوارچێوەی یاسای بنەڕەتی بناسێت، سیاسەتەکانی گەشەپێدانی ناوچە سنوورییەکان بە پێوەرە پێوانەکراوەکان بەدواداچوونیان بۆ بکات، لە بەرامبەر ڕاکێشانی منداڵان و پێشێلکردنی مافەکانی ئەندامانی گرووپە چەکدارەکان هەنگاوی یاسایی و دیپلۆماسیی کاریگەر هەڵبگرێت و دەربارەی ئەنجامی بەدواداچوونەکانی دۆخی خێزانە زیان‌لێکەوتووەکان وەڵامدەرەوە بێت.

چاوەڕوانی لە کۆمەڵگەی ئەکادیمیش ئەوەیە کە لە تەنیشت هەستیاری بەرامبەر بە تەواویەتیی خاک، بەرامبەر بە چارەنووسی ئەو منداڵانەی لە ڕێکخراوە چەکدارەکاندا گیرۆدە بوون، خێزانە چاوەڕوانەکان، گەنجانی بێ‌بەش لە دەرفەتەکانی کار و تواناکانی گەشەپێدانی بەکارنەهاتووی ناوچە کوردنشینەکانیش هەستیاری نیشان بدات.

لە کۆتاییدا، پرسیاری بنەڕەتی ئەوە نییە کە ئایا فێرکردنی زمانی کوردی هەڕەشەیەکە بۆ ئێران؛ پرسیارەکە ئەوەیە بۆچی لە بەشێک لە گفتوگۆکانی پەیوەندیدار بە ئاسایشی نیشتمانی، فێرکردنی زمانێکی ئێرانی تا ئەم ڕادەیە دەخرێتە پێشەوە، بەڵام ئازاری ئەو خێزانانەی منداڵەکانیان لە بنکەکانی گرووپە چەکدارەکاندا گیرۆدە بوون و دەرفەتەکانی گەشەسەندن کە دەتوانن داهاتووی هەزاران گەنج بگۆڕن، کەمتر دەبنە بابەتی داواکاریی گشتی؟

تەواویەتیی خاکی ئێران ناتوانرێت بە جیا لە ماف، ئاسایش و کەرامەتی ئەو خەڵکە پێناسە بکرێت کە ئەم خاکە بە ماڵی خۆیان دەزانن. بەرگری لە ئێران، بەرگری لە مافەکانی کورد و نەتەوەکانی دیکەی ئێرانیشە؛ هەروەک بەرگری لە مافەکانی کورد نابێت بدرێتە ئەستۆی ئەو گرووپانەی کارکردی خۆیان پێویستی بە لێکۆڵینەوە و وەڵامدانەوەی مافی مرۆڤی هەیە.

ئەگەر بڕیارە بیانیەیەک بە سەدان واژۆ بۆ بەرگری لە ئێران بنووسرێت، شایستەیە لە تەنیشت پاراستنی سنوورە خاکییەکان و میراتی کەلتووری، باسی مافی گەڕانەوەی هەرزەکارێک بۆ لای خێزانەکەی، مافی فێربوون بە زمانی دایک لە چوارچێوەی یاسادا، مافی بەهرەمەندبوون لە گەشەسەندنی دادپەروەرانە و مافی ژیانێکی سەلامەت و بەکەرامەتیش بکرێت.

ئێران تەنها کۆمەڵەیەک لە سنوورە جوگرافییەکان و میراتی مێژوویی نییە؛ ئێران، خەڵکەکەشییەتی. پاراستنی ئەم خاکە بەبێ پاراستنی مافەکانی خەڵکەکەی، ناگاتە ئامانجی خۆی.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلیکترۆنییەکەت بڵاوناکرێتەوە. خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *

Back to top button