قەرەبووی جەنگی، شەرعیەتی سیاسی و بەرپرسیارێتی یاسایی؛ وانەیەک لە دۆسیەی تاڵیبان دژ بە ئەڵمانیا

نووسینی: ڕووفن دیکجۆبست و لۆتە مۆسیۆل

یادداشتێک کە لە وێبلاگی مافی نێودەوڵەتی Völkerrechtsblog بڵاوکراوەتەوە، داواکاریی تاڵیبانی بۆ وەرگرتنی قەرەبووی جەنگ لە ئەڵمانیا تاوتوێ کردووە و نیشانی دەدات کە ئیدیعا یاساییەکان، بەبێ هەبوونی نوێنەرایەتیی باوەڕپێکراو، دەسەڵاتی دادوەری و بنەمای یاسایی پێویست، بە ئەنجامی کردەیی ناگەن. ئەم شیکارییە، لە ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤەوە، جارێکی دیکە سنووری نێوان شەرعیەتی سیاسیی گرووپە چەکدارەکان و بەرپرسیارێتی یاسایییان بەرامبەر بە قوربانیان بەدیار دەخات.

یادداشتی «Kein Geld für die Taliban: Zu möglichen Reparationsforderungen Afghanistans gegen Deutschland» کە لەلایەن ڕووفن دیکجۆبست (Rouven Diekjobst)، توێژەر لە پەیمانگای مافی نێودەوڵەتیی ئاشتی و ململانێ چەکدارییەکانی زانکۆی ڕوهر بۆخوم، و لۆتە مۆسیۆل (Lotte Musiol) نووسراوە، لە ۱۵ی ئەیلوولی ۲۰۲۳ لە وێبلاگی Völkerrechtsblog و لە چوارچێوەی کۆمەڵەی Bofaxeدا بڵاوکراوەتەوە. نووسەران لەم وتارەدا داواکاریی یەکێک لە بەرپرسانی تاڵیبانیان بۆ تۆمارکردنی داوای قەرەبووی جەنگ دژ بە ئەڵمانیا و هاوپەیمانەکانی تاوتوێ کردووە و سەرنجیان خستووەتە سەر سێ کۆسپی سەرەکیی یاسایی: پرسی نوێنەرایەتی ئەفغانستان، دەسەڵاتی دادگا نێودەوڵەتییەکان و بنەمای بەرپرسیارێتی یاسایی دەوڵەتان.

نووسەران ڕوونیدەکەنەوە کە تاڵیبان دوای گەڕانەوەی بۆ دەسەڵات لە ساڵی ۲۰۲۱دا، ئەگەرچی کۆنترۆڵی واقعیی ئەفغانستانی بەدەستەوەیە، بەڵام لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە وەک نوێنەری فەرمیی ئەو وڵاتە نەناسراوە. نەتەوە یەکگرتووەکان هێشتا نوێنەری حکومەتی پێشووی ئەفغانستانی لە پلەی دیپلۆماسیدا هێشتووەتەوە و بڕیاردان لەسەر بڕوانامەی شایستەیی نوێنەرانی تاڵیبانی دواخستووە.

بەگەڕانەوە بۆ ئەم بابەتە، وتارەکە جەخت دەکاتەوە کە لە مافی نێودەوڵەتیدا جیاوازی لە نێوان «کۆنترۆڵی واقعی» و «شەرعیەتی سیاسی»دا هەیە. لە لایەکەوە، هەندێک تێڕوانینی نەریتیی مافی نێودەوڵەتی جەخت لەسەر گرنگیی کۆنترۆڵی ڕاستەقینەی حکومەتێک بەسەر خاکدا دەکەنەوە؛ لە لایەکی دیکەشەوە، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لە کردەدا دانپێدانانی فەرمیی حکومەتەکان دەبەستێتەوە بە پێوەرەکانی وەک ڕێزگرتن لە مافەکانی مرۆڤ، بەرەنگاربوونەوەی تیرۆریزم و پێكهێنانی حکومەتێکی گشتگیر.

نووسەران هەروەها دەستنیشانی دەکەن کە تەنانەت لە حاڵەتی قبوڵکردنی ئیدیعای تاڵیبانیشدا، ڕێڕەوێکی دادوەریی دیاریکراو بۆ تۆمارکردنی داواکاری دژ بە ئەڵمانیا بونی نییە. بە بڕوای ئەوان، دادگای نێودەوڵەتیی داد (ICJ) ئەگەری کەمە دەسەڵاتی ڕاگەیشتنی بەم دۆسیەیە هەبێت، چونکە بنەمای پەیماننامەیی پێویست نییە و مەرجەکانی دەسەڵاتی پابەندکەری دادگاکەش لە نێوان دوو وڵاتدا فەراهام نین.

بەشێکی دیکەی وتارەکە تەرخانکراوە بۆ بنەمای یاسایی ئامادەیی سەربازیی ئەڵمانیا لە ئەفغانستان. نووسەران جیاوازی دەکەن لە نێوان ئۆپراسیۆنی «ئازادیی بەردەوام» (Enduring Freedom) و ئەرکی هێزە نێودەوڵەتییەکانی یارمەتیی ئاسایش (ISAF). ئەوان پێیانوایە بنەمای یاسایی ئۆپراسیۆنی یەکەم، بەتایبەت سەبارەت بە بەکارهێنانی هێز دژ بە ئەکتەرە نەدەوڵەتییەکان، هێشتا جێی دانوستان و باسە؛ لە کاتێکدا ئەرکی ISAF لەسەر بنەمای ڕەزامەندیی حکومەتی ئەو کاتەی ئەفغانستان و مۆڵەتی ئەنجومەنی ئاسایش ئەنجامدراوە.

لە ڕوانگەی دیدەبانی مافەکانی مرۆڤی کوردستان-ئێران (IKHRW)ەوە، گرنگترین خاڵی ئەم شیکارییە، جیاکردنەوەی جێگەی سیاسیی گرووپە چەکدارەکان و بەرپرسیارێتی یاسایییانە. ئەزموونی زۆرێک لە ململانێکان نیشانی داوە کە گرووپێکی چەکدار ڕەنگە ئیدیعای نوێنەرایەتیکردنی کۆمەڵگەیەک یان ناوچەیەک بکات، بەڵام ئەم ئیدیعایە ڕێگر نابێت لە پشکنینی ڕەفتارەکانی و وەڵامدانەوە بەرامبەر قوربانیان.

ئەم بنەمایە لەو دۆسیەیانەشدا کە دیدەبان بەڵگەدارکردنی بۆ کردوون گرنگیی هەیە. لە ڕاپۆرتەکانی پەیوەندیدار بە جەلب و بەکارهێنانی منداڵان لەلایەن گرووپە چەکدارەکانەوە، لەوانە دۆسیەی فەردین ساڵحی، و هەروەها لێکۆڵینەوە لە کەیسەکانی بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ، توندوتیژی دژ بە ژنان و زەرەر و زیانەکانی کەوتوونەتە سەر سڤیلەکان لە ناوچە سنوورییەکاندا، تەوەری سەرەکیی پشکنینەکان ئیدیعا سیاسییەکانی گرووپەکان نەبووە، بەڵکو بەرپرسیارێتی یاسایی کردەوە ئەنجامدراوەکان بووە دژ بە تاکەکان.

وتارەکە نیشانیشی دەدات کە دەستڕاگەیشتن بە دادپەروەری تەنیا بە خستنەڕووی ئیدیعای یاسایی بەدەست نایەت؛ بەڵکو پێویستی بە هەڵبژاردنی ڕێڕەوی دادوەریی گونجاو، کۆکردنەوەی بەڵگەی باوەڕپێکراو و دەستنیشانکردنی وردی بەرپرسان هەیە. ئەم بابەتە بۆ دۆسیەکانی مافی مرۆڤی پەیوەندیدار بە گرووپە چەکدارەکانەوە گرنگییەکی تایبەتی هەیە، چونکە زۆرێک لە قوربانیان نەک لە چوارچێوەی ناکۆکی نێوان دەوڵەتان، بەڵکو لە ئەنجامی کردەوەی ڕاستەوخۆی ئەکتەرە نەدەوڵەتییەکانەوە تووشی زیان بوون.

لە کۆتاییدا، دۆسیەی داواکاریی قەرەبووی تاڵیبان لە ئەڵمانیا زیاتر لەوەی ئەگەری سەرکەوتنی دادوەریی هەبێت، نموونەیەکە لە ئاڵۆزیی پەیوەندیی نێوان دەسەڵاتی سیاسی، دانپێدانانی نێودەوڵەتی و بەرپرسیارێتی یاسایی. ئەزموونی دۆسیە لێکۆڵینەوەکراوەکانی دیدەبان نیشان دەدات کە هیچ گرووپێک تەنیا بە هۆی ئیدیعای نوێنەرایەتیی سیاسی یان ئامانجە ئایدۆلۆژییەکان، لە پابەندبوون بە مافی مرۆڤیی نێودەوڵەتی و وەڵامدانەوە بەرامبەر قوربانیان نابەخشرێت. مەودای نێوان شەرعیەتی سیاسی و بەرپرسیارێتی یاسایی، یەکێک لە بنەما سەرەکییەکانە بۆ پاراستنی مافی قوربانیان لە ململانێ چەکدارییەکاندا.