پوختە
ڕۆزمەری گرەی، توێژەری یاسای کیفەریی نێودەوڵەتی لە زانکۆی سیدنی، لە وتارێکدا کە لە گۆڤاری یاسای نێودەوڵەتیی لەیدەن بڵاوکراوەتەوە، یەکێک لە لایەنە کەمتر لێکۆڵینەوەکراوەکانی توندوتیژی دژ بە کچانی منداڵسەربازی تاوتوێ کردووە. ئەو بە لێکۆڵینەوە لە پرونسی دادگایی سیرالیۆن، کۆنگۆ، ئۆگاندا و کۆڵۆمبیا، ڕوونی دەکاتەوە کە چۆن دووگیانیی بەزۆر، سقطی زۆرەملێ، بێبەشکردن لە خزمەتگوزارییە تەندروستییەکان و کۆنترۆڵکردنی ژیانی خێزانیی کچان لە پێکهاتەی گرووپە چەکدارەکاندا، لەوانەیە بە شێوەیەکی سەربەخۆ نەخرێنە ژێر لێپرسینەوەی کیفەری. دۆزینەوەکانی توێژینەوەکە، بە تایبەتی لەبارەی توندوتیژیی ناوخۆی گرووپ، سنووردارکردنی ئازادیی دەرچوون و بەرپرسیارێتیی فەرماندەکان، لەگەڵ بابەتە باسکراوەکان لە پرونسی چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێراندا هاوبەشییان هەیە و پێویستیی مستەندکردنی وردتر و قوڵتری ئەم ئەزموونانە دەخەنە ڕوو.
پێشەکی؛ توێژەرێک کە دەچێتە سەر تاوانە پشتگوێخراوەکان
لە زۆرێک لە پرونسی نێودەوڵەتیدا، چارەنووسی ئەو منداڵانەی کە ڕاکێشراونەتە ناو گرووپە چەکدارەکان، بە پرسیارێک دەست پێ دەکات: کێ ئەوانی ناردووەتە شەڕ؟ بەڵام ڕۆزمەری گرەی (Rosemary Grey)، توێژەری یاسای کیفەریی نێودەوڵەتی و ئەندامی ئەکادیمیی پلەبەرزی کۆلێژی یاسای زانکۆی سیدنی، پرسیارێکی دیکەش بەدوادا دەچێت: لە ماوەی نێوان ڕاکێشانی منداڵێک بۆ ناو گرووپی چەکدار و دەرچوونی لەو گرووپەدا، چ توندوتیژییەک ڕەنگە ڕووی دابێت کە هەرگیز نەبووەتە بابەتی تۆمەتێکی کیفەریی سەربەخۆ؟
گرەی دکتۆرای خۆی لە زانکۆی نیو ساوس وێڵزی ئۆسترالیا وەرگرتووە و لە ساڵانی ٢٠١٦ تا ٢٠١٨، وەک توێژەری پاشدکتۆرا لە کۆلێژی یاسای زانکۆی مێلبۆرن کاری کردووە. پاشان پەیوەندی بە زانکۆی سیدنییەوە کردووە و توێژینەوەکانی خۆی لەسەر یاسای کیفەریی نێودەوڵەتی، تاوانە سێکسی و جێندەرییەکان، توندوتیژیی زاوزێ و بەرپرسیارێتیی کیفەری لە ملمڵانێیە چەکدارییەکاندا چڕ کردووەتەوە. کتێبەکەی بە ناونیشانی تعقیب جرایم جنسی و مبتنی بر جنسیت در دیوان کیفری بینالمللی لە ساڵی ٢٠١٩ لەلایەن بڵاوکراوەی زانکۆی کامبریجەوە بڵاو کراوەتەوە.
مێژووی پیشەیی گرەی تەنها بە چالاکیی ئەکادیمی سنووردار نییە. ئەو لەگەڵ دامەزراوەکانی وەک ئەمنستی ئینتەرناشناڵ و دەستپێشخەریی ژنان بۆ دادپەروەریی جێندەری هاوکاریی کردووە، لە نووسینگەی دادستانی دیوانی کیفەریی نێودەوڵەتیدا چالاکیی توێژینەوەیی ئەنجام داوە و لە پرونسی دوومینیک ئۆنگوێن، یەکێک لە فەرماندەکانی گرووپی چەکداریی سوپای بەرخۆدانی خودا لە ئۆگاندا، لەگەڵ چەند دامەزراوەیەکی مافی مرۆڤ، ڕای شارەزایی یاسایی لەبارەی تاوانی دووگیانیی بەزۆر پێشکەش کردووە. توێژینەوەکەی لەبارەی تاوانەکانی زاوزێ لە کامبۆدیاش، پشتگیریی داراییی ئەنجومەنی توێژینەوەی ئۆسترالیای وەرگرتووە.
نوێترین وتاری ئەو بە ناونیشانی Reproductive Violence against Child Soldiers، لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦ بە شێوەی ئۆنلاین لە گۆڤاری Leiden Journal of International Law بڵاو کرایەوە و لە بەرگی ٣٩، ژمارەی دووەم، حوزەیرانی ٢٠٢٦، لاپەڕەکانی ٥٦٣ تا ٥٨٧دا جێی گرتووە. ئەم گۆڤارە پسپۆڕییەی یاسای نێودەوڵەتی، پەیوەندیی زانستی بە بڵاوکراوەی زانکۆی کامبریج و ناوەندی گروسیۆسی زانکۆی لەیدەنەوە هەیە و یەکێکە لە گۆڤارە ناسراوەکانی بواری لێکۆڵینەوەی یاسای نێودەوڵەتی.
وتارەکە بە شێوەی دەستگەیشتنی ئازاد بڵاو کراوەتەوە و بۆیە ئەگەری خوێندنەوە و هەڵسەنگاندنی سەربەخۆی هەیە. بەڵام تا کاتی ئامادەکردنی ئەم ڕاپۆرتە، بەڵگەی پێویست بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی پێشوازیی ئەکادیمی یان کاریگەریی سەربەخۆ و فراوانی بەردەست نەبووە.
گرنگیی وتارەکە زیاتر لە هەموو شتێک لە شێوازی توێژینەوەکەیدایە: گرەی لەبری پێشکەشکردنی لیستێکی گشتی لە توندوتیژییەکان، دەگەڕێتەوە بۆ بەڵگەنامە گشتییەکانی دادگاکان، بۆ ئەوەی پیشان بدات چۆن هەندێک لە ئەزموونی قوربانیان لە پرونسی دادگاییەکاندا تۆمار کراون، بەڵام لە داڕشتنی کۆتاییی تۆمەتەکاندا شوێنێکی سەربەخۆیان پێ نەدراوە.
ئەو شەڕەی دوای ڕاکێشانی منداڵ دەست پێ دەکات
وێنەی ئاشنای منداڵسەرباز، هەرزەکارێکە کە چەکێک لە دەستدایە و لە هێڵی پێشەوەی شەڕدا بەشداری دەکات. گرەی وتارەکەی بە ڕەخنەگرتن لەم وێنە سنووردارەوە دەست پێ دەکات. بە نووسینی ئەو، گەشەی توێژینەوە یاساییەکان نیشانی داوە کە منداڵانی پەیوەست بە هێز و گرووپە چەکدارەکان، تەنها ئەو کەسانە نین کە ڕاستەوخۆ لە شەڕدا بەشداری دەکەن. ئەوان ڕەنگە ئەرکگەلێکی وەک گواستنەوەی تەقەمەنی، پاسەوانی، گەیاندنی پەیام، ئامادەکردنی خواردن یان ئەنجامدانی خزمەتگوزارییەکان جێبەجێ بکەن و لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی شێوە جیاوازەکانی خراپ بەکارهێنان ببنەوە.
ئەم جیاوازییە بۆ کچان گرنگییەکی زیاتر هەیە. هەندێک کچ، لەگەڵ ڕاهێنانی سەربازی و چالاکیی چەکداری، ناچار دەکرێن کاری ناوماڵیی بەزۆر ئەنجام بدەن، پەیوەندیی سێکسیی زۆرەملێیان پێ بسەپێنرێت یان لەگەڵ فەرماندەیەکدا بژین کە ناوی «هاوسەر»یان لەسەر دادەنێن. لەو بارودۆخەدا، کچێک ڕەنگە لە هەمان کاتدا قوربانیی ڕاکێشان لە تەمەنی منداڵیدا، سەندنەوەی ئازادی، بەکارهێنانی سێکسی و توندوتیژیی زاوزێ بێت.
پرەنسیپەکانی پاریس کە لە ساڵی ٢٠٠٧ پەسەند کراون، چەمکی منداڵانی پەیوەست بە هێز و گرووپە چەکدارەکان لە بەشداریی ڕاستەوخۆ لە شەڕ فراوانتر دەکەن و کەسانی خوار هەژدە ساڵ لەخۆ دەگرن. بەرامبەر ئەمە، تاوانی ڕاکێشان یان بەکارهێنانی منداڵسەرباز لە پەیماننامەی ڕۆم، بە پێی مەرجە دیاریکراوەکانی، سەرنجی دەخاتە سەر کەسانی خوار پانزە ساڵ. گرەی ئەم جیاوازییە یاد دەخاتەوە بۆ ئەوەی پیشان بدات پاراستنی منداڵان و ئەگەری لێپرسینەوەی یاسایی لەبارەی تاوانێکی دیاریکراو، هەمیشە سنووری تەمەنی و مەرجی یاسایی هاوشێوەیان نییە.
ئەم باسە لەگەڵ ئەو بابەتانەدا پەیوەندی دەگرێت کە چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران لە ساڵانی ڕابردوودا تاوتوێی کردوون. لە چیرۆکی «هێرا»دا، کە کچێکی هەرزەکار بوو و بە پێی چاوپێکەوتنە بڵاوکراوەکەی چاودێری، لە تەمەنی پازدە ساڵیدا پەیوەندیی بە گرووپی پارت ئازادی کوردستان (پاک)ەوە کردووە، ئەزموونی ئامادەبوون لە ژینگەیەکی سەربازی، سنووردارکردنی پەیوەندی لەگەڵ خێزان، فشار بۆ هاوسەرگیری و دژواریی دەرچوون لە ڕێکخراوەکە باس کراوە.
لە ڕاپۆرتێکی دیکەدا، کاوە شەهبازی گێڕاویەتەوە کە لە تەمەنی هەرزەکاریدا، لە ڕێگەی ئینستاگرامەوە و بە بەڵێنی دابینکردنی کار، خانوو و ئیمکاناتی دارایی، هانی پەیوەستبوون بە کۆمەڵە دراوە و دوای چوونە ناوەوە ڕووبەڕووی بارودۆخێکی جیاواز بووەتەوە. ئەم پەروەندەیە سەبارەت بە توندوتیژیی زاوزێ نییە، بەڵام پیشان دەدات بۆ ناسینی دۆخی منداڵێک لە ناو گرووپێکی چەکداردا، پشکنینی شێوازی ڕاکێشان بە تەنها بەس نییە.
پرسیاری گرنگتر ئەوەیە کە دوای چوونە ناوەوەی منداڵ، چی بەسەر مافی هەڵبژاردن، ئازادیی هاتوچۆ، پەیوەندیی خێزانی و ئاسایشی جەستەیی و دەروونییدا دێت.
توندوتیژیی زاوزێ؛ تاوانێک کە هەمیشە وەک توندوتیژیی سێکسی نابینرێت
گرەی چەمکی «توندوتیژیی زاوزێ» لەسەر بنەمای پێشێلکردنی سەربەخۆیی تاک لە بڕیاردان سەبارەت بە منداڵبوون ڕوون دەکاتەوە؛ واتە ئەوەی کە کەسەکە بتوانێت بڕیار بدات منداڵی هەبێت یان نا، کەی دووگیان بێت و لەگەڵ کێدا بیەوێت منداڵی هەبێت.
لەو چوارچێوەیەدا، توندوتیژیی زاوزێ تەنها بە دووگیانییەکەی بەهۆی دەستدرێژییەوە سنووردار نابێت. سقطی زۆرەملێ، سەپاندنی شێوازی پێشگیری لە دووگیانی و بێبەشکردن لە چاودێرییە پێویستەکانی تەندروستیی زاوزێش دەتوانن لە نموونەکانی ئەم توندوتیژییەدا بن.
نووسەر یاد دەخاتەوە کە نووسینگەی دادستانی دیوانی کیفەریی نێودەوڵەتی لە سیاسەتنامەی تاوانە جێندەرییەکانی ساڵی ٢٠٢٣دا، گرنگییەکی سەربەخۆی بە توندوتیژیی زاوزێ داوە. پەیماننامەی ڕۆمیش دووگیانیی بەزۆر و نەزۆککردنی زۆرەملێ، بە مەرجی یاساییی دیاریکراو، لە نێو تاوانەکانی شەڕ و تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی داناوە. ڕێگریکردن لە لەدایکبوونی منداڵ لە گرووپێکی پارێزراویش، ئەگەر توخمە یاساییە پێویستەکانی دیکە بسەلمێنرێن، ڕەنگە لە چوارچێوەی تاوانی جینۆسایددا بخرێتە بەر لێکۆڵینەوە.
بەڵام هەموو نموونەکانی توندوتیژیی زاوزێ وەک تاوانێکی سەربەخۆ لە پەیماننامەکەدا ناونراون. گرنگیی بەشێک لە توێژینەوەکەی گرەی لە هەمان خاڵدایە: چۆن دەتوانرێت ڕەفتارێک کە ناونیشانی تاوانی کیفەریی سەربەخۆی نییە، بە پاراستنی بنەمای یاساییبوونی تاوان و سزا، لە چوارچێوەی ناونیشانە یاساییە هەبووەکاندا بخرێتە بەر لێکۆڵینەوە؟
ئەم جیاوازییە بۆ پرونسی گرووپە چەکدارەکانیش گرنگە. هاوسەرگیریی زۆرەملێ، بە تەنها، سەلمێنەری دووگیانیی بەزۆر نییە. هەروەها، کۆنترۆڵکردنی هاتوچۆ یان قەدەغەکردنی پەیوەندی لەگەڵ خێزان، بەبێ زانیاریی تەواوکەر، بۆ سەلماندنی توندوتیژیی زاوزێ بەس نابێت. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەم بارودۆخانە ڕەنگە ژینگەیەکی زۆرەملێ و پەیوەستبوونێکی دروست بکەن کە پشکنینی ڕەزامەندیی ڕاستەقینە و ئازادیی بڕیاردانی تاک پێویست بکات.
لە چیرۆکی هێرادا، فشار بۆ هاوسەرگیری لەگەڵ یەکێک لە فەرماندەکانی گرووپی پاک و بانگەشەی سەپاندنی هاوسەرگیری بە کچێک بە ناوی «دڵژین» دوای هەوڵی هەڵاتنی ئەو باس کراوە. ئەم گێڕانەوانە لە ڕووی پشکنینی هاوسەرگیریی زۆرەملێ، پێگەی نایەکسانی هێز و ئەگەری بڕیاردانی ئازادانەوە گرنگن؛ بەڵام بۆ پەیوەستکردنیان بە تاوانە دیاریکراوەکانی زاوزێ، بەڵگەی سەربەخۆ لەبارەی ڕەفتارە پەیوەندیدارەکانی زاوزێ پێویستە.
سیرالیۆن؛ کچێک کە هەم سەرباز بوو و هەم قوربانی
یەکێک لە نموونە سەرەکییەکانی وتارەکە پەیوەندی بە شایەتیی کچێکەوە هەیە لە پرونسی هێزە چەکدارەکانی سیرالیۆن، کە بە ناسنامەی TF1-094 لە بەڵگەنامەکانی دادگای تایبەتیی ئەم وڵاتەدا تۆمار کراوە. ئەو نزیکەی دوازدە ساڵی تەمەنی بوو کە ڕفێندرا. لە ماوەی بەندبوونەکەیدا فێری بەکارهێنانی چەک کرا، لە چالاکییە پەیوەندیدارەکانی ملمڵانێدا بەکار هێنرا و لە هەمان کاتدا وەک «هاوسەر» بۆ یەکێک لە چەکداران دیاری کرا.
ئەم ناونیشانە بۆ ئەو بە مانای پەیوەندییەکی خێزانیی ئازادانە نەبوو، بەڵکو لەگەڵ دەستدرێژیی سێکسی و کاری ناوماڵیی زۆرەملێ هاوڕێ بوو. دوای ماوەیەکی کەم دووگیان بوو. لە مانگی شەشەمی دووگیانیدا، کاتێک ئازاری جەستەیی ڕێگریی لێ دەکرد لەوەی لەگەڵ هێزەکانی دیکەدا بڕوات، لەلایەن یەکێک لە فەرماندەکانەوە لێی درا. منداڵەکەی لە کاتی لەدایکبووندا زیندوو نەبوو.
گرەی ڕوونی دەکاتەوە کە لەم گێڕانەوەیەدا دەتوانرێت نیشانەکانی چەند جۆرە توندوتیژییەک بپشکنرێن: دووگیانکردن بەهۆی زۆرەوە، بێبەشکردن لە ئازادی لە ماوەی دووگیانیدا، فشار بۆ بەردەوامبوونی دووگیانی و ئەگەری پەیوەندیی نێوان خراپ مامەڵەکردن و مردنی کۆرپە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو پەیوەندییە هۆکارییەی نێوان لێدان و مردنی کۆرپە لە سکدا وەک شتێکی سەلمێنراو پێشکەش ناکات.
نموونەیەکی دیکە، شایەتیی «ئاکیاتۆ تۆلی»یە لە پرونسی چارڵز تایلۆر؛ کچێک کە پێش تەمەنی چواردە ساڵی ڕفێندرا، ڕاهێنانی سەربازیی بینی، ناچار کرا ماددەی هۆشبەر بەکاربهێنێت و لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی دەستدرێژی بووەوە. ئەو لە سێ دووگیانییەوە گێڕایەوە کە بەهۆی توندوتیژیی سێکسییەوە ڕوویان دابوو؛ دوو دانەی یەکەمیان بە سقطی سروشتی کۆتاییان هات. دووگیانیی سێیەم دوای ڕزگاربوونی لە بەندکردن لە نەخۆشخانە کۆتایی پێ هات؛ هەرچەند بەڵگەنامە گشتییەکان ڕوون ناکەنەوە کە ڕەزامەندیی ئاگادارانەی ئەو لەو کردارەدا چۆن وەرگیراوە.
گرنگیی ئەم پرونسانە لەوەدایە کە توندوتیژی دژ بە کچان تەنها لە یەک ڕۆڵدا ڕووی نەداوە. هەمان ئەو کەسەی کە بۆ هەڵگرتنی چەک و ئەنجامدانی ئەرکی سەربازی بەکار هێنرابوو، لە ژیانی ناوخۆیی گرووپەکەشدا ڕووبەڕووی زاڵبوون و دەستدرێژی بووەتەوە.
نووسەر ئەنجام دەگرێت کە تەنها سەرنجدان لەسەر ڕاکێشانی منداڵ یان کۆیلایەتیی سێکسی، ڕەنگە لایەنە دیاریکراوەکانی توندوتیژیی زاوزێ و کاریگەرییە سەربەخۆکانی لە پرۆسەی دادگایی بسڕێتەوە.
کۆنگۆ؛ کاتێک بەڵگە هەیە، بەڵام تۆمەتێک ئاراستە ناکرێت
پرونسی تۆماس لوبانگا لە دیوانی کیفەریی نێودەوڵەتی، یەکێکە لە نموونە گرنگەکانی وتارەکە. لوبانگا بەهۆی ڕاکێشان و بەکارهێنانی منداڵانی خوار پانزە ساڵ لە ملمڵانێدا دادگایی کرا، بەڵام لە ماوەی دادگاییکردنەکەدا شایەتییەکان لەبارەی دەستدرێژی، دووگیانی و سقط لە نێوان کچانی ئەندامی گرووپی چەکدارەکەی خۆیدا باس کران.
یەکێک لە شایەتەکان وتی فەرماندەکان لەبارەی بەردەوامبوونی ئامادەبوونی کچانی دووگیان لە ئۆردووگا بڕیاریان دەدا و هەندێک کچ بۆ ڕێگریکردن لە دەرکردنیان، پەنایان بۆ سقط دەبرد. شایەتەکە هەروەها لە مردنی کچێکی چواردە ساڵە دوای هەوڵی سقطی گێڕایەوە. بەڵام گرەی لە ئاماژەکانی خۆیدا ڕوونی کردووەتەوە کە دادگا شایەتیی هەمان کەسی بە ناپشتپێبەستراو دانابوو؛ بۆیە نابێت ئەو گێڕانەوەیە وەک دۆزینەوەیەکی دادوەریی سەلمێنراو وەربگیرێت.
شایەتێکی دیکە کە لە بواری پاراستنی منداڵاندا کاری کردبوو، لە کچانێکی گێڕایەوە کە دوای دووگیانی بەهۆی دەستدرێژی، لە گرووپەکە دەرکرابوون و لە کاتی گەڕانەوەیان بۆ کۆمەڵگەدا ڕووبەڕووی نیشانەی کۆمەڵایەتی، کێشەی چارەسەریی تەندروستی و بەرپرسیارێتیی چاودێریکردنی منداڵەکانیان بەبێ پشتگیریی باوکی منداڵ بووبوونەوە.
سەرەڕای باسکردنی ئەم بابەتانە، دیوان نەیتوانی لوبانگا بەهۆی توندوتیژییە سێکسی و زاوزێییەکانەوە تاوانبار بکات. کێشەی سەرەکی ئەوە بوو کە ڕاستییەکانی پەیوەندیدار بەو ڕەفتارانە لە قۆناغی پەسەندکردنی سەرەتاییی تۆمەتەکاندا نەخرابوونە ناو چوارچێوەی پەروەندەکە. ڕێساکانی دادگاییکردنیش ڕێگەیان نەدەدا تەنها بە پشتبەستن بەو ڕاستییانەی کە بۆ یەکەم جار لە ماوەی دادگاییکردندا ئاشکرا بووبوون، تۆمەتی نوێ بخرێتە ناو پەروەندەکە.
بەم شێوەیە، ئەو پەروەندەیەی کە لە ڕووی حوکمدان بە تاوانی ڕاکێشانی منداڵسەرباز گرنگییەکی مێژوویی هەبوو، نەیتوانی وەڵامی هەموو زیانە باسکراوەکان دژ بە کچان بداتەوە.
ئەم ئەزموونە بۆ ڕێکخراوەکانی مستەندکردنی مافی مرۆڤ وانەیەکی کرداریی هەیە: تەواوبوونی گێڕانەوەی سەرەتاییی قوربانی و پاراستنی بەڵگە پەیوەندیدارەکان، ڕەنگە لە قۆناغەکانی دواتری دادگاییدا بڕیاردەر بن.
لە پرونسی چاودێریدا، لەوانەش شایەتیی هێرا لەبارەی سنووردارکردنی دەرچوون، فشار بۆ هاوسەرگیری، لێپرسینەوە و زیندانیکردن، گرنگیی مستەندکردن تەنها لە تۆمارکردنی گێڕانەوەی گشتیدا نییە. بەرواری ڕووداوەکان، تەمەنی کەسەکە لە کاتی ڕوودانی هەر ڕەفتارێک، پێگەی فەرماندەکان، ئەگەری جێهێشتنی ئۆردووگا، بوونی شایەتی سەربەخۆ و بەڵگەنامە پزیشکییە ئەگەرییەکان، هەموویان دەتوانن لە هەڵسەنگاندنی یاساییی دواتردا گرنگ بن.
نتاگاندا؛ ئایا گرووپی چەکدار دەتوانێت دژ بە ئەندامانی خۆی تاوانی شەڕ ئەنجام بدات؟
پرونسی بۆسکۆ نتاگاندا لە دیوانی کیفەریی نێودەوڵەتی، یەکێکە لە خاڵە وەرچەرخانەکانی شیکاریی گرەی. لەم پەروەندەیەدا، لەگەڵ تاوانەکانی دیکە، توندوتیژیی سێکسی دژ بەو کچانەش پشکنرا کە خۆیان بووبوونە ئەندامی هەمان گرووپی چەکداری. لایەنی بەرگری بانگەشەی ئەوەی کرد کە تاوانەکانی ئەندامانی هێزێکی چەکدار دژ بە ئەندامانی دیکەی هەمان هێز، لە چوارچێوەی یاسای مرۆیی و یاسای کیفەریی نێودەوڵەتیدا ناگەن.
ئەم بانگەشەیە پەسەند نەکرا. دیوان پشتڕاستی کردەوە کە دەستدرێژی و کۆیلایەتیی سێکسی لە ناو هەمان گرووپی چەکدارداش دەتوانن تاوانی شەڕ بن، بە مەرجێک پەیوەندیی پێویست لەگەڵ ملمڵانێی چەکداری و توخمە یاساییەکانی دیکەی تاوانەکە بسەلمێنرێن.
نتاگاندا لە پەیوەندی بە دەستدرێژی و کۆیلایەتیی سێکسیی کچانی منداڵسەربازدا تاوانبار کرا و کاریگەرییەکانی ئەم تاوانانە، لەوانەش کێشە کۆمەڵایەتییەکانی ئەو منداڵانەی لە ئەنجامی توندوتیژیی سێکسی لەدایک بوون، لە بابەتی قەرەبووکردنەوەدا جێی سەرنج بوون.
گرەی لەگەڵ داننان بە گرنگیی ئەم گۆڕانکارییەدا، ئاماژە بە بۆشاییەکی دیکەش دەکات: لە پرونسی نتاگاندادا توندوتیژیی زاوزێ وەک تۆمەتێکی سەربەخۆ نەخرابووە ڕوو. بە بۆچوونی ئەو، هەندێک لە ڕاستییەکانی پەروەندەکە دەتوانیان پشکنینی ناونیشانی دووگیانیی بەزۆر پاساو بدەن، بەڵام ئەم ئەگەرە بە تەواوی بەدوادا نەچووە.
بۆ بابەتەکانی لێکۆڵینەوەی چاودێری، گرنگیی ئەم بڕیارە ڕوونە. ئەگەر هەرزەکارێک لە ناو گرووپێکی چەکداردا لەلایەن فەرماندەکان یان ئەندامانی دیکەوە تووشی توندوتیژی بووبێت، ئەندامبوونی لە هەمان گرووپدا بە تەنها بەربەستێک نابێت بۆ پشکنینی ئەو ڕەفتارە لە ژێر ناونیشانە دیاریکراوەکانی تاوانی شەڕدا.
ئەم بابەتە بە تایبەتی لەبارەی ئەو شایەتییانەوە پرسیاری یاساییی نوێ دەورووژێنێت کە باس لە زیندانیکردنی ناوخۆیی، دەستدرێژیی سێکسی، هاوسەرگیریی زۆرەملێ و توندوتیژی دژ بەو کەسانە دەکەن کە نیازی دەرچوونیان هەیە.
لەگەڵ ئەوەشدا، ڕێڕەوی نتاگاندا بەو مانایە نییە کە هەر توندوتیژییەکی ناوخۆی گرووپی چەکدار خۆبەخۆ دەبێتە تاوانی شەڕ. بوونی ملمڵانێی چەکداری بەو تایبەتمەندییانەی کە پێویستن، پەیوەندیی ڕەفتارەکە بە ملمڵانێکە و توخمە تایبەتەکانی ناونیشانی تاوانەکە، دەبێت بە شێوەیەکی سەربەخۆ بپشکنرێن.
ئۆگاندا؛ منداڵبوون وەک ئامرازێک بۆ بەردەوامیی بوونی گرووپی چەکدار
لە پرونسی پەیوەندیدار بە سوپای بەرخۆدانی لە ئۆگاندا، گرەی ڕووبەڕووی شێوازێکی جیاواز دەبێتەوە. لێرەدا دووگیانی و منداڵبوون لە هەندێک باردا نەک بەربەستێک بۆ چالاکیی گرووپ، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ بەرهەمهێنانەوەی هێزی مرۆییی ئەو گرووپە پێشکەش کراون.
بەپێی ڕاپۆرتی ساڵی ٢٠٢٢ی سکرتێری گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان کە لە وتارەکەدا پشتی پێ بەستراوە، هەزاران کچی هەرزەکار لەلایەن ئەم گرووپەوە ڕفێندراون و هەندێکیان پێش گەیشتن بە گەشەی پێویستی جەستەیی و دەروونی، ناچار کراون منداڵ ببن. ژمارەی ئەو منداڵانەی لە ئەنجامی ئەم توندوتیژییانەوە لەدایک بوون، نزیکەی هەشت هەزار کەس مەزەندە کراوە.
لە پرونسی دوومینیک ئۆنگوێندا، دیوانی کیفەریی نێودەوڵەتی بۆ یەکەم جار کەسێکی بە تاوانی دووگیانیی بەزۆر تاوانبار کرد. حوکمەکە لە ساڵی ٢٠٢١ دەرچوو و لە ساڵی ٢٠٢٢ لە قۆناغی پێداچوونەوەدا پشتڕاست کرایەوە. قوربانییە پەیوەندیدارەکان بە تۆمەتە سەلمێنراوەکانی دووگیانیی بەزۆر، لە کاتی ڕوودانی ئەو تاوانانەدا گەورەساڵ بوون، بەڵام ڕێڕەوی یاساییی دروستبوو بۆ پشکنینی تاوانەکان دژ بە قوربانیی منداڵیش گرنگیی هەیە.
پرونسی جۆزێف کۆنی قۆناغێکی دیکەی ئەم گۆڕانکارییە پیشان دەدات. دادستانی دیوان لە بەڵگەنامەکانی تۆمەتدا باسی دووگیانکردنی بەزۆری ژمارەیەکی زۆر لە ژنان و کچانی ڕفێندراو کردووە، لەوانەش کچانی خوار پانزە ساڵ. تۆمەتەکان دژ بە کۆنی لە تشرینی دووەمی ٢٠٢٥دا لە غیابی ئەودا پەسەند کران؛ بەڵام پەسەندکردنی تۆمەتەکان هاوتای تاوانبارکردن نییە.
گرەی لە بەراوردکردنی پرونسی ئۆگاندا نیشان دەدات کە ئامانجی گرووپی چەکدار لە کۆنترۆڵکردنی زاوزێدا دەتوانێت جیاواز بێت. گرووپێک ڕەنگە بۆ پاراستنی توانای شەڕکردنی ژنان، ڕێگری لە دووگیانی بکات و گرووپێکی دیکەش ڕەنگە منداڵبوون وەک ڕێگایەک بۆ فراوانکردنی نەوەی داهاتووی هێزەکانی خۆی ببینێت.
خاڵی هاوبەشی هەردوو بارودۆخەکە، سەندنەوەی دەسەڵاتی تاکە لەسەر جەستە و بڕیارەکانی پەیوەندیدار بە زاوزێی خۆیەتی. ئەم ئەنجامە بۆ توێژینەوە لە پێکهاتەی ناوخۆیی گرووپە چەکدارەکاندا گرنگە؛ چونکە سەرنج لە دەرکەوتەی سەربازیی ڕێکخراوەکەوە دەگوازێتەوە بۆ شێوازی بەڕێوەبردنی ژیانی تایبەتیی ئەندامەکانی. لەگەڵ ئەوەشدا، بەبێ بەڵگەی دیاریکراو، ناتوانرێت شێوازی منداڵبوونی ڕێکخراو لە گرووپی ئۆگانداییەکە بۆ گرووپە چەکدارە کوردییەکان بگوازرێتەوە.
کۆڵۆمبیا؛ دووگیانی وەک بەربەستێک لەبەردەم سەربازبوون
لە کۆڵۆمبیا، کێشەکە بە شێوەیەکی پێچەوانە دەرکەوت. لە پرونسیەکدا کە دادگای دەستووریی ئەم وڵاتە لە ساڵی ٢٠١٩ پشکنینی کرد، ژنێک بە ناوی خوازراوی «هێلێنا» گێڕابوویەوە کە لە تەمەنی چواردە ساڵیدا پەیوەندی بە گرووپی چەکداریی فارکەوە کردووە و ناچار کراوە شێوازی دەرزیی پێشگیری لە دووگیانی بەکاربهێنێت.
ئەو دواتر دووگیان بوو و بەپێی دۆزینەوەکانی دادگا، فەرماندەکان بە پێچەوانەی ویستی ئەو، ناچاریان کردووە لە مانگی حەوتەمی دووگیانیدا سقط بکات. تەمەنی لە کاتی سقطی زۆرەملێدا نزیکەی هەژدە ساڵ بوو، هەرچەند بەکارهێنانی زۆرەملێی شێوازی پێشگیری لە دووگیانی لە تەمەنی منداڵییەوە دەستی پێ کردبوو.
دادگای دەستووریی کۆڵۆمبیا ئەم ڕەفتارانەی لە چوارچێوەی پێشێلکردنی یاسای مرۆیی و تاوانەکانی شەڕدا هەڵسەنگاند و مافی قەرەبووکردنەوەی بۆ قوربانییەکە بە فەرمی ناساند.
گۆڕانکاریی دواتر لە سازوکاری تایبەتیی ئاشتیی کۆڵۆمبیا ڕووی دا. لە ئۆکتۆبەری ٢٠٢٤دا، شەش کەس لە ڕابەرانی پێشووی فارک لە پرونسی ژمارە حەوتدا ڕووبەڕووی کۆمەڵێک تۆمەت بوونەوە کە پەیوەندییان بە ڕاکێشانی منداڵان و تاوانەکانی دژ بەوانەوە هەبوو. تۆمەتەکان توندوتیژییە سێکسی و زاوزێییەکانی ناوخۆی گرووپ، ڕێگریکردنی زۆرەملێ لە دووگیانی و سقطی زۆرەملێیان لەخۆ دەگرت. لە کاتی نووسینی وتارەکەی گرەیدا، هێشتا حوکمی کۆتایی لەبارەی هەموو بنەما بابەتی و یاساییەکانی ئەم تۆمانانە دەرنەچووبوو.
خاڵی سەرەکی لە شیکاریی کۆڵۆمبیا، پەیوەندیی نێوان توانای شەڕکردن و کۆنترۆڵکردنی جەستەی ژنانە. لە پێکهاتەیەکدا کە چاوەڕوانی دەکرێت هەموو ئەندامان بەردەوام چالاکیی سەربازی ئەنجام بدەن، دووگیانی و بەرپرسیارێتیی چاودێریکردنی منداڵ ڕەنگە وەک شتێک ببینرێت کە لەگەڵ شێوازی خوازراوی فەرماندەکان بۆ هێزێکی شەڕکەر ناگونجێت.
گرەی یاد دەخاتەوە کە سەرەڕای بانگەشەی یەکسانیی ژنان و پیاوان لە گرووپی فارکدا، تێچووی پێشگیری لە دووگیانی لە کردەوەدا بەسەر ژناندا سەپێنرابوو. پێکهاتەی سەربازی، نموونەیەکی پیاوانەی هێزی خوازراوی بەرهەم دەهێنا و توانای دووگیانبوونی ژنان بوو بە بابەتێک کە فەرماندەکان لەبارەیەوە بڕیاریان دەدا.
بۆ چاودێری، ئەم بەشە بنەمایەک دابین دەکات بۆ پشکنینی ئەو دوورییەی لە نێوان دروشمەکانی یەکسانیی جێندەری و بارودۆخی ڕاستەقینەی ژیانی ژنان لە گرووپە چەکدارەکاندا هەیە.
لە چیرۆکی هێرا لەبارەی پاک، جیاکاریی جێندەری، سنووردارکردنی ئازادیی کەسی و فشار بۆ هاوسەرگیری باس کراوە. ئەم گێڕانەوانە دەتوانن ببنە بابەتی توێژینەوە لەبارەی دەسەڵاتی ژنان لە پێکهاتە سەربازییەکاندا، بەڵام تا کاتێک بەڵگەی دیاریکراو لەبارەی کۆنترۆڵکردنی زاوزێ بەردەست نەبێت، ناتوانرێت بە هاوتای پرونسی هێلێنا دابنرێن.
لە شایەتیی قوربانییەوە تا بەرپرسیارێتیی فەرماندەکان
بەشی کۆتاییی وتارەکە تایبەتە بە پرسیارێکی کرداری: چۆن دەتوانرێت توندوتیژیی زاوزێ بە شێوەیەک مستەند بکرێت کە لە قۆناغەکانی دادگاییدا پشتگوێ نەخرێت؟ گرەی پێویستیی ڕاهێنانی پسپۆڕانەی چاوپێکەوتن، تۆمارکردنی زووی بەڵگەکان، دەستگەیشتن بە خزمەتگوزارییە دەروونییەکان و سەرنجدان بە زاراوە کەلتووری و ناوخۆییەکان بە گرنگ دەزانێت. بە بۆچوونی ئەو، قوربانیان هەمیشە ئەزموونی خۆیان بە زاراوە یاسایی یان پزیشکییە وردەکان دەربڕین ناکەن. هەندێک جار، گێڕانەوەیەک لەبارەی نەخۆشی، لەدەستدانی [بەشی دەقەکە تێکچووە] یان فشاری فەرماندە ڕەنگە نیشانەی کێشەیەک بێت کە بەبێ پرسیارکردنی پسپۆڕانە ناتوانرێت بناسرێتەوە.
لەو جۆرە پرونسانەدا، شایەتیی ڕاستەوخۆی قوربانی یان چاودێری ڕووداو، بەڵگەنامە پزیشکییەکان، پەیامەکان و سکاڵاکانی هاوکات لەگەڵ ڕوودانی ڕووداوەکە، بەڵگەکانی پەیوەندیدار بە فەرمانی فەرماندەکان و نیشانەکانی ئاگاداریی ئەوان لە ڕەفتاری ژێردەستانیان، گرنگییەکی زۆریان هەیە.
نووسەر هەروەها سەرنجی دەخاتە سەر بەرپرسیارێتیی فەرماندەکان. ئەم بەرپرسیارێتییە ڕەنگە لەسەر بنەمای ئەنجامدانی ڕاستەوخۆی تاوان، دەرکردنی فەرمان، بەشداری لە تاوان یان، لە بارودۆخی دیاریکراودا، خۆپاراستنی فەرماندەی ئاگادار لە ئەنجامدانی هەنگاوە پێویست و گونجاوەکان بۆ پێشگرتن لە تاوانەکانی ژێردەستان، ڕێگریکردن لە بەردەوامبوونیان یان سزادانی تاوانباران، بپشکنرێت.
لە ڕووی ناونیشانە کیفەرییەکانەوە، وتارەکە چەند ڕێگایەک دەخاتە ڕوو. هەندێک ڕەفتاری پەیوەندیدار بە زاوزێ، بە سەلماندنی توخمە تایبەتەکان، ڕەنگە لە ژێر ناونیشانی دووگیانیی بەزۆر، نەزۆککردنی زۆرەملێ، کۆیلایەتیی سێکسی یان شێوەکانی دیکەی توندوتیژیی سێکسیدا لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێت. لە بارودۆخێکی دیکەدا، ناونیشانەکانی وەک کۆیلایەتی، ئەشکەنجە، کردەوەی نامرۆڤانەی دیکە یان ئازار و چەوساندنەوەی پشتبەستوو بە جێندەر، دەتوانن لە چوارچێوەی تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتیدا بپشکنرێن.
گرەی جەخت دەکاتەوە کە بۆ تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی، بوونی ئەو بارودۆخەی لە ماددەی ٧ی پەیماننامەی ڕۆمدا دیاری کراوە، لەوانەش هێرشێکی بەربڵاو یان ڕێکخراو دژ بە دانیشتوانی مەدەنی و پەیوەندیی ڕەفتارەکە بەو هێرشە، گرنگییەکی بنەڕەتی هەیە. بۆیە تەنانەت ڕەفتارە توند و زیانبەخشەکانیش نابێت بەبێ پشکنینی توخمە بارودۆخییەکان، بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی ناو ببرێن.
ئەم باسە بۆ مستەندکردن لە چاودێریدا ئەنجامێکی ڕوونی هەیە. چاوپێکەوتن لەگەڵ ئەو کەسانەی لە گرووپە چەکدارەکان جیا بوونەتەوە، دەبێت جیاوازی لە نێوان ئەوەی شایەتەکە خۆی ئەزموونی کردووە، ئەوەی بە چاوی خۆی بینیویەتی و ئەوەی لە کەسانی دیکەوە بیستویەتی، بپارێزێت. هەروەها پاراستنی نهێنی، ڕەزامەندیی ئاگادارانەی قوربانی و ڕێگریکردن لە دووبارە زیانگەیاندنی دەروونی لە کاتی چاوپێکەوتندا، دەبێت لە کۆکردنەوەی زانیاری پێشتر بخرێن.
کۆتایی؛ ئەو پرونسانەی دەبێت لە چوارچێوەیەکی فراوانتر لە ڕاکێشانی منداڵدا بخوێندرێنەوە
ئەنجامی سەرەکیی توێژینەوەکەی ڕۆزمەری گرەی ئەوەیە کە ئەزموونی کچان لە گرووپە چەکدارەکاندا ناتوانرێت بە دوو ناونیشانی منداڵسەربازی و توندوتیژیی سێکسی سنووردار بکرێت. هەندێک قوربانی لە هەمان کاتدا ڕووبەڕووی زۆرەملێی سەربازی، کۆنترۆڵکردنی ژیانی خێزانی، بێبەشکردن لە ئازادی، توندوتیژیی زاوزێ و ئەنجامە بەردەوامە کۆمەڵایەتی و تەندروستییەکان دەبنەوە. ئەگەر ئەم ئەزموونانە لە سەرەتاوە بە دروستی مستەند نەکرێن، ڕەنگە لە قۆناغەکانی دادگاییشدا پشتگوێ بخرێن.
چەند نموونەیەک لە پرونسی بڵاوکراوەکانی چاودێری پەیوەندیی ڕاستەوخۆ یان بابەتییان بە ئەم ئەنجامەوە هەیە:
یەکەم، پرونسی هێرا و گرووپی پاک. گێڕانەوەی چوونەناوەوەی ئەو لە تەمەنی پازدە ساڵیدا، ئامادەبوونی لە پێکهاتەیەکی سەربازی، فشار بۆ هاوسەرگیری و سنووردارکردنی ئازادیی دەرچوون، لە ڕووی پەیوەندیی هێز، سەربەخۆیی تاک و پاراستنی منداڵانەوە لەگەڵ بابەتەکانی گرەیدا پەیوەندییان هەیە. ئەم پەروەندەیە بە تایبەتی دەتوانێت بۆ پشکنینی زۆرەملێ لە پەیوەندییەکانی ناو گرووپدا گرنگ بێت، هەرچەند لە بەڵگە باسکراوەکاندا ڕوودانی تاوانێکی دیاریکراوی زاوزێ دژ بە هێرا نەسەلمێنراوە.
دووەم، گێڕانەوەی دڵژین. بە وتەی هێرا، دڵژین دوای هەوڵی دەرچوون لە گرووپەکە، ڕووبەڕووی ئەشکەنجە و هاوسەرگیریی زۆرەملێ بووەتەوە. ئەم بانگەشەیە لە ڕووی پەیوەندیی نێوان سزادانی هەوڵی دەرچوون، جێبەجێکردنی زاڵبوون و زۆرەملێ بۆ پەیوەندیی خێزانی، لەگەڵ نموونەکانی سیرالیۆندا دەکرێت بەراورد بکرێت. بەڵام هەر ئەنجامگیرییەکی کیفەری لەبارەی ئەوەوە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ و وەرگرتنی شایەتی و بەڵگەی تەواوکەر هەیە.
سێیەم، پرونسی کاوە شەهبازی و کۆمەڵە. ڕاکێشان لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەڵێنی دابینکردنی ئیمکانات و کێشەکانی دەرچوون لە گرووپ، لەگەڵ باسە فراوانترەکەی وتارەکە لەبارەی سنوورداریی چەمکی نەریتیی منداڵسەرباز پەیوەندییان هەیە. گرنگیی ئەم پەروەندەیە لە پیشاندانی ڕێگای ڕاکێشان و کۆنترۆڵکردنی هەرزەکارانە، نەک لە سەلماندنی توندوتیژیی زاوزێ.
چوارەم، گێڕانەوەی هەرزەکارێکی پازدە ساڵەی ئەندامی پێشووی کۆمەڵە. ڕاپۆرتی چاودێری لەبارەی کەسێک کە بە بەڵێنی ناردن بۆ ئەورووپا ڕاکێشراوە و نزیکەی بیستوپێنج ڕۆژ لە بارودۆخێکی سەختی ئۆردووگادا ژیاوە، پیشان دەدات کە پێویستیی پشکنینی دۆخی منداڵان لە قۆناغی ڕاکێشانەوە دەست پێ دەکات و دەبێت بارودۆخی ژیان، جۆری چالاکی و ئازادیی دەرچوونیانیش بگرێتەوە.
پێنجەم، پرونسی ئومێد حوسێنی و پژاک. ڕاپۆرتی چاودێری لەبارەی ڕاکێشانی ئەو لە تەمەنی شانزە ساڵیدا، ڕاهێنانی سەربازی و مردنی دواتری، گرنگیی مستەندکردنی تەمەن، مەرجەکانی ڕاکێشان و جۆری بەکارهێنانی سەربازیی هەرزەکاران پیشان دەدات. ئەم پەروەندەیە لە چوارچێوەی منداڵسەربازیدایە و نابێت بەبێ بەڵگەی پەیوەندیدار، بە توندوتیژیی سێکسی یان زاوزێوە پەیوەست بکرێت.
ئەم بەراوردانە بەو مانایە نین کە ڕۆزمەری گرەی بانگەشەکانی چاودێریی پشتڕاست کردووەتەوە؛ وتارەکەی ئەو پرونسی گرووپە چەکدارە کوردییەکانی نەکۆڵیوەتەوە. بەهای ئەم بەراوردە لەوەدایە کە شێوازی یاساییی وتارەکە دەتوانێت یارمەتیی داڕشتنی پرسیاری وردتر لەبارەی پرونسی هەبوو بدات.
لە کۆی دۆزینەوەکانی گرەیەوە ئەنجامێکی فراوانتریش بەدەست دێت: ئەندامبوونی منداڵ لە گرووپێکی چەکداردا نابێت ببێتە هۆی پشتگوێخستنی مافی ئەو بۆ پاراستن لە توندوتیژیی ئەندامانی هەمان گرووپ. هەروەها، بەرپرسیارێتیی ئەگەریی گرووپێکی چەکدار تەنها بە ڕەفتاری ئەو لە مەیدانی شەڕدا سنووردار نییە؛ ڕەفتاری فەرماندەکان لەگەڵ ئەندامان، شێوازی کۆنترۆڵکردنی ژیانی تایبەتی و ئەگەری دەرچوون لە ڕێکخراوەکەش ڕەنگە لە ڕوانگەی یاسای نێودەوڵەتییەوە گرنگییان هەبێت.
بۆ چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، ئەم توێژینەوەیە دەرفەتێکە بۆ ئەوەی پرونسی پەیوەندیدار بە منداڵسەربازی، هاوسەرگیریی زۆرەملێ، توندوتیژیی ناوخۆی گرووپ و بێبەشکردن لە ئازادی، لە صورەتی بوونی بەڵگەی پێویستدا، لە چوارچێوەیەکی وردتری مستەندکردندا بپشکنرێن.
لە کۆتاییدا، چەند پرسیارێک دەمێننەوە: لە شایەتییە کۆکراوەکان لە ژنانی جیا بووەوە لە گرووپە چەکدارەکان، تا چەندە لەبارەی دەسەڵاتیان بۆ بڕیاردان لە هاوسەرگیری، منداڵبوون و وەرگرتنی خزمەتگوزارییە تەندروستییەکانەوە لێکۆڵینەوە کراوە؟ ئایا ئەزموونی ئەو کەسانەی لە تەمەنی هەرزەکاریدا پەیوەندییان بەو گرووپانەوە کردووە، تەنها بە ڕاکێشان و ڕاهێنانی سەربازی سنووردار کراوە یان زیانە ئەگەرییەکانی دیکەشیان تۆمار کراوە؟ و ئەگەر بەڵگەیەک لەبارەی توندوتیژیی ناوخۆی گرووپ بەدەست بێت، ئایا سازوکارە هەبووەکانی مستەندکردن توانای پاراستنی ئەو بەڵگانەیان هەیە بۆ لێکۆڵینەوەیەکی یاساییی سەربەخۆ و دادپەروەرانە؟
توێژینەوەکەی ڕۆزمەری گرەی وەڵامی هەموو ئەم پرسیارانە ناداتەوە، بەڵام پیشان دەدات کە هەندێک جار یەکەم بەربەستی بەرپرسیارێتی، نەبوونی یاسا نییە؛ بەڵکو نەبینینی ئەو ڕەفتارەیە کە لە سەرەتاوە دەبوو ببێتە بابەتی لێکۆڵینەوە.
—
سەرچاوە و ئاماژەکان
١. Rosemary Grey, “Reproductive Violence against Child Soldiers,” Leiden Journal of International Law, Vol. 39, No. 2 (June 2026), pp. 563–587. بڵاوکراوەتەوە بە شێوەی ئۆنلاین لە ١٠ی نیسانی ٢٠٢٦.
DOI: https://doi.org/10.1017/S0922156525100654
٢. Rosemary Grey, Prosecuting Sexual and Gender-Based Crimes at the International Criminal Court: Practice, Progress and Potential, Cambridge University Press, 2019.
٣. Rosemary Grey, “The ICC’s First ‘Forced Pregnancy’ Case in Historical Perspective,” Journal of International Criminal Justice, Vol. 15, No. 5 (2017), pp. 905–930.
https://doi.org/10.1093/jicj/mqx051
٤. Prosecutor v. Thomas Lubanga Dyilo, Trial Judgment, ICC-01/04-01/06-2842, 5 April 2012; Appeal Judgment, ICC-01/04-01/06-3121-Red, 1 December 2014.
٥. Prosecutor v. Bosco Ntaganda, Trial Judgment, ICC-01/04-02/06-2359, 8 July 2019; Appeal Judgment, ICC-01/04-02/06-2666-Red, 30 March 2021.
٦. Prosecutor v. Dominic Ongwen, Trial Judgment, ICC-02/04-01/15-1762-Red, 4 February 2021; Appeal Judgment, ICC-02/04-01/15-2022-Red, 15 December 2022.
٧. Prosecutor v. Joseph Kony, Decision on the Confirmation of Charges in Absentia, ICC-02/04-01/05-633, 6 November 2025.
٨. Corte Constitucional de Colombia, Sentencia SU-599/19, 11 December 2019.
٩. Jurisdicción Especial para la Paz (JEP), Caso 07, Auto No. 05 de 2024, 9 October 2024.
١٠. ICC Office of the Prosecutor, Policy on Gender-Based Crimes, December 2023.
١١. UN Women and Global Justice Center, Documenting Reproductive Violence: Unveiling Opportunities, Challenges, and Legal Pathways for UN Investigative Mechanisms, 2024.
١٢. چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، «لە فێڵ لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە تا هەڵاتن لە ئۆردووگا»، کۆمەڵە چاوپێکەوتنەکانی هێرا، ئەیلوولی ١٤٠٥.
١٣. چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، «لە بەڵێنەکانی ئینستاگرامەوە تا لێدان؛ گێڕانەوەی هەرزەکارێک کە دەیویست لە کۆمەڵە بگەڕێتەوە»، ١ی ڕەزبەری ١٤٠٥.
١٤. چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، «هەرزەکارێکی پازدە ساڵە، بیستوپێنج ڕۆژ لە چیا: گێڕانەوەیەک لە ڕیزی کۆمەڵە»، ٥ی خەرمانانی ١٤٠٥.
١٥. چاودێری مافی مرۆڤی کوردستانی ئێران، «کوژرانی منداڵسەربازێکی کوردی ئێرانی لە پژاک»، ٢ی گەلاوێژی ١٤٠٤.





