نووسینی: دکتۆر عەلی فەرەهمەند ئەو گرژییەی کە بە دەستپێکردنی جەنگ لە نێوان ویلایەتە یەکگرتووەکان و ئیسرائیل لەگەڵ ئێران پێی نایە قۆناغێکی نوێوە، هەموو ڕۆژێک ڕەهەندی مرۆیی، ژینگەیی و وێرانکەری بەربڵاوتر بەخۆیەوە دەبینێت. لەم نێوەندەدا، ئەوەی زیاتر لە هەر شتێک جێگەی نیگەرانییە، تەنیا گۆڕانکارییە سەربازییەکان نییە، بەڵکوو توانەوەی هیوا، ئاسایشی دەروونی و هەستی داهاتووە لە نێوان ملیۆنان مرۆڤی ئاساییدا؛ ئەو خەڵکەی کە نە بڕیاردەری جەنگ بوون و نە هیچ هەڵبژاردەیەکیان بۆ ژیان لە سێبەری ئەم جەنگەدا هەبووە.
ساڵانێکە جیهان دروشمی پاراستنی مافی مرۆڤ، کەرامەتی مرۆیی و ئاشتی دووبارە دەکاتەوە، بەڵام لە وێستگە مێژووییەکاندا، ئەوەی زیاتر لە هەموو شتێک دەبینرێت، بێدەنگی یان کاردانەوەی هەڵبژێردراوە بەرامبەر بە ئازاری خەڵکی مەدەنی. ئەمڕۆش منداڵان، ژنان، بەساڵاچووان، نەخۆشان، فریاگوزاران و ئەو خێزانانەی کە هەموو ڕۆژێک بە دەنگی زەنگی ئاگادارکردنەوە، تەقینەوە و نیگەرانی لە داهاتوو لە خەو هەڵدەستن، باجی سەرەکیی ئەم جەنگە دەدەن.
من نامەوێت باس لە ستراتیژییە سەربازییەکان یان هاوکێشە سیاسییەکان بکەم؛ نە پسپۆڕیی من لەو بوارەدایە و نە ئامانجی ئەم یادداشتەش ئەوەیە. قسەی من ئاراستەی ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان، دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ، داکۆکیکارانی ئاشتی، سەرکردەکانی جیهان و نوێنەرانی پەرلەمانەکانە. لەوانەیە ئەم دەنگە نەگاتە هەموویان، بەڵام ویژدانی مرۆڤایەتی ناتوانێت بەرامبەر بە ئازارێکی وا بێباک بێت.
ئەزموونی عێراق، ئەفغانستان، لیبیا و سووریا هێشتا لە بەردەم چاوی جیهاندایە. چاوپۆشیکردن لە جیاوازیی تێڕوانینە سیاسییەکان، ڕاستییەک نەگۆڕاوە: گەورەترین قوربانییانی جەنگەکان، خەڵکی ئاسایین. ئەو منداڵانەی کە قوتابخانە بە پەناگە دەگۆڕنەوە، ئەو نەخۆشانەی کە دەستڕاگەیشتنیان بە چارەسەر لەدەست دەدەن، ئەو خێزانانەی کە ماڵ و داهاتوویان لەدەست دەدەن و ئەو نەوەیەی کە بە دڵەڕاوکێ، نائارامی و زیانە دەروونییەکانەوە گەورە دەبن.
یاسای مرۆڤدۆستانەی نێودەوڵەتی بە دیاریکراوی بۆ ڕۆژانێکی وا داڕێژراوە. چوار کۆنڤێنسیۆنی ژنێڤی ساڵی ١٩٤٩ و پڕۆتۆکۆڵە پاشکۆکانیان، جەختیان لەسەر بنەمای سەرەکیی جیاکردنەوەی ئامانجە سەربازییەکان و خەڵکی مەدەنی، بنەمای هاوسەنگی، بنەمای وریایی لە هێرشەکان و پاراستنی تایبەتی ناوەندە تەندروستییەکان، فریاگوزاران و ژێرخانە پێویستەکان بۆ مانەوەی خەڵکی مەدەنی کردووەتەوە. هیچ پێویستییەکی سەربازی، مۆڵەتی پشتگوێخستنی ئەم بنەمایانە نادات.
هەر جۆرە هێرشێک کە بە ئەنقەست خەڵکی مەدەنی یان ئامانجە مەدەنییەکان بکاتە ئامانج، یان هێرشێک کە زیانە پێشبینیکراوەکانی بۆ سەر خەڵکی مەدەنی بە بەراورد بە دەستکەوتە سەربازییە چاوەڕوانکراوەکان نادادپەروەرانە بێت، دەتوانێت وەک پێشێلکارییەکی سەختی یاسای مرۆڤدۆستانەی نێودەوڵەتی و، بەپێی سەلماندنی توخمە یاسایی و ڕاستەقینەکان، وەک تاوانی جەنگ لێکۆڵینەوەی لێ بکرێت. ئەم بابەتە دەبێت لەلایەن میکانیزمە سەربەخۆ و بێلایەنە نێودەوڵەتییەکانەوە بخرێتە ڕوو.
بەپێی ڕاپۆرتە پشتڕاستکراوەکانی پەیوەست بە هێرشکردنە سەر ناوەندە مەدەنی، فریاگوزاری، تەندروستی یان پەروەردەیییەکان، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی ئەرکیەتی بەبێ پێوەری دووفاقانە داوای لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ، شەفاف و لێپرسینەوە لە بکەرە ئەگەرییەکان بکات. مافی مرۆڤ کاتێک بەهای هەیە کە بۆ هەموو مرۆڤەکان و لە هەموو جوگرافیاکاندا وەک یەک جێبەجێ بکرێت؛ نەک ئەوەی قوربانییان لەسەر بنەمای بەرژەوەندییە سیاسییەکان پۆلێن بکرێن.
نابێت جیهان بگاتە خاڵێک کە منداڵان تەنیا لە ئامارەکاندا ببینرێن، قوتابخانەکان ببنە ئامانجی جەنگ، نەخۆشخانەکان ئاسایشی خۆیان لەدەست بدەن و فریاگوزاران لەجیاتی پاراستنیان، خۆیان ببنە قوربانیی توندوتیژی. ئەگەر ڕووداوی وا ببنە شتێکی ئاسایی، ئەوەی دەڕووخێت تەنیا باڵەخانەکان نییە؛ بەڵکوو متمانەی مرۆڤایەتی بە دادپەروەری، یاسای نێودەوڵەتی و ویژدانی جیهانیش وێران دەبێت.
ئێران، هاوشێوەی هەر وڵاتێکی تر، مافی خۆیەتی چاوەڕێی ئەوە بکات کە گیانی هاووڵاتییە مەدەنییەکانی نەبنە بابەتی مامەڵەی سیاسی. هیچ ناکۆکییەکی سیاسی یان سەربازی ناتوانێت بەهای گیانی منداڵێک کەم بکاتەوە. هیچ سەرکەوتنێکی سەربازی، ئەگەر لەسەر وێرانەی ژیانی خەڵکی ئاسایی بنیات بنرێت، سەرکەوتنێک نابێت بۆ مرۆڤایەتی.
ئەمڕۆ زیاتر لە هەر کاتێکی تر، جیهان پێویستی بە ئازایەتیی ئەخلاقی هەیە؛ ئازایەتییەک بۆ سەرکۆنەکردنی پێشێلکارییەکانی بنەما مرۆڤدۆستانەکان بەبێ لەبەرچاوگرتنی هێزی بکەرەکەی، بۆ داواکردنی لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ، بۆ پاراستنی قوربانییان و بۆ گەڕاندنەوەی یاسای نێودەوڵەتی بۆ ئەو پێگەیەی کە بۆی نووسراوە: پاراستنی مرۆڤ، نەک پاساوهێنانەوە بۆ جەنگ.
ئەگەر ئەمڕۆ بەرامبەر بە ئازاری خەڵکی مەدەنی بێدەنگ بین، بەیانی ئیتر ناتوانین باس لە جیهانێک بکەین کە لەسەر بنەمای یاسا، دادپەروەری و کەرامەتی مرۆیی دامەزرابێت.
