لە واژۆکردنی ژنێڤەوە تا ڕاستسەلماندنی مەیدانی

لە واژۆکردنی ژنێڤەوە تا ڕاستسەلماندنی مەیدانی

گفتوگۆیەکی ڕەخنەیی چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێران لەگەڵ دکتۆر ڕۆژین سەرەمەدی دەربارەی بەڵێننامەی دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا) لە ساڵی ٢٠١٢دا بۆ ڕێگری لە منداڵە-سەرباز

واژۆکردنی «بەڵگەنامەی بەڵێندانی خۆبەخشانە» لە ساڵی ٢٠١٢دا لە نێوان حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران و ژنێڤ کاڵدا، ئومێدگەلێکی بۆ بەهێزکردنی پاراستنی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا هێنایە ئاراوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئەو ڕاپۆرتانەی لە ساڵانی دواتردا بڵاوکرانەوە، پرسیارگەلێکی جددییان دەربارەی چۆنیەتیی جێبەجێکردنی ئەم بەڵێنانە و کارامەییی میکانیزمەکانی چاودێری وروژاندووە. چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێران لە گفتوگۆیەکی ڕەخنەییدا لەگەڵ دکتۆر ڕۆژین سەرەمەدی، توێژەری بواری یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی، ڕەهەندە یاساییەکانی ئەم بەڵگەنامەیە، بەرپرسیارێتییەکانی لێی دەکەوێتەوە و تەحەددییەکانی چاودێریکردنی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان تاوتوێ دەکات.

لەم گفتوگۆیەدا، دکتۆر ڕۆژین سەرەمەدی وێڕای ڕوونکردنەوەی بەندەکانی بەڵێننامەی ساڵی ٢٠١٢، ئاماژە بە ناسنامەی واژۆکەرانی بەڵگەنامەکەش دەکات. ئەم بەڵێننامەیە لەلایەن مستەفا شەڵماشییەوە بە نوێنەرایەتی لە دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران (حدکا) واژۆ کرا و لە چوارچێوەی «بەڵێندانی خۆبەخشانە»دا لە لای ژنێڤ کاڵ تۆمار کرا. بە گوتەی ئەو، واژۆکردنی بەڵگەنامەیەکی لەم شێوەیە بە واتای قبووڵکردنی کۆمەڵێک بەڵێنی دیاریکراوە لە هەمبەر پاراستنی منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا و چاوەڕوان دەکرێت جێبەجێکردنی لەگەڵ شەفافیەت و وەڵامدەرەوەییدا بێت.

چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێران: خانم دکتۆر، سەرەتا پێمان بڵێن ئەو بەڵگەنامەیەی لە ساڵی ٢٠١٢دا واژۆ کرا بە تەواوی چییە؟ ئایا ڕێککەوتنێکی سیاسییە یان بەڵێنێکی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتییە؟

دکتۆر ڕۆژین سەرەمەدی: ئەم بەڵگەنامەیە «بەڵێننامە» یان Deed of Commitmentـە؛ واتە ڕاگەیاندنی فەرمی و خۆبەخشانەی پابەندبوونی گرووپێکی چەکداری نادەوڵەتییە بە کۆمەڵێک ڕێسای مرۆییەوە. ئەم بەڵگەنامەیە پەیماننامەی نێوان دەوڵەتان نییە، بەڵام لە ڕوانگەی متمانەی گشتی و بەرپرسیارێتییەوە گرنگییەکی زۆری هەیە، چونکە واژۆکەرەکە بە ئاشکرا دەسەلمێنێت کە ڕەفتاری خۆی لەگەڵ ستانداردە دیاریکراوەکاندا بگونجێنێت و خۆی بخاتە بەر هەڵسەنگاندنی دامەزراوە چاودێرەکانەوە.

چاودێری: خانم دکتۆر، هەندێک لە بینەران و بیسەران پێیان وایە واژۆکردنی ئەم بەڵگەنامەیە تەنیا کارێکی هێمایی (سیمبۆلیک) بووە. واژۆکردنی لەلایەن نوێنەری فەرمیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێرانەوە چ گرنگییەکی هەیە؟

دکتۆر سەرەمەدی: نەخێر، ئەگەرچی ئەم بەڵگەنامەیە پەیماننامەیەکی نێوان دەوڵەتان نییە، بەڵام واژۆکردنی لەلایەن نوێنەرێکی فەرمیی گرووپێکی چەکداری نادەوڵەتییەوە گرنگییەکی بەرچاوی هەیە. لەم حاڵەتە تایبەتەدا، مستەفا شەڵماشی بە نوێنەرایەتی لە دەفتەری سیاسیی حیزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران بەڵێنی داوە کە گرووپەکە لە ڕاکێشان و بەکارهێنانی کەسانی خوار تەمەن ١٨ ساڵ خۆی بەدوور بگرێت، لە ئەگەری ناسینەوەی کەسانی خوار تەمەنی یاسایی ئەوان لە پێکهاتە سەربازییەکان دەربهێنێت، بۆ پاراستنی منداڵان هاوکاری بکات و دەرفەتی چاودێریکردن بەسەر جێبەجێکردنی ئەم بەڵێنانەدا بڕەخسێنێت. کەواتە، واژۆکردنەکە تەنیا جووڵەیەکی تەشریفاتی نییە؛ بەڵکوو وەک بنەمایەک بۆ پێوانی کارکردی داهاتووی گرووپەکە لە مەیداندا ئەژمار دەکرێت.

چاودێری: گرنگترین بەڵێنەکانی گرووپی واژۆکەر لەم بەڵگەنامەیەدا چییە؟

دکتۆر سەرەمەدی: گرنگترین بەڵێن، خۆبەدوورگرتنە لە ڕاکێشان یان بەکارهێنانی کەسانی خوار تەمەن ١٨ ساڵ لە هەر جۆرە چالاكییەکی پەیوەندیدار بە ململانێی چەکدارییەوە. سەرەڕای ئەوەش، بەڵگەنامەکە جەخت لەسەر ناسینەوە و دەرکردنی کەسانی خوار تەمەن لە پێکهاتە سەربازییەکان، هاوکاری بۆ پاراستنی منداڵانی زیانلێکەوتوو، ڕاهێنانی هێزەکان دەربارەی ئەم بەڵێنانە و هاوکاری لەگەڵ میکانیزمەکانی چاودێری دەکاتەوە. لێرەدا بابەتەکە تەنیا «نەبوونی لە هێڵی پێشەوەی شەڕ» نییە، بەڵکوو ئەسڵەکە دوورخستنەوەی تەواوەتی منداڵانە لە پێکهاتە و چوارچێوە سەربازییەکان.

چاودێری: ئەگەر ڕاپۆرتگەلێک دەربارەی ئامادەبوونی مێردمنداڵان لە ئۆردوگاکان یان پێکهاتەکانی سەر بە گرووپێک بڵاوبکرێتەوە، ئایا ئەم بابەتە دەکرێت لەگەڵ ڕۆحی ئەم بەڵێننامەیەدا لە دژبەیەکدا بێت؟

دکتۆر سەرەمەدی: لە حاڵەتێکدا کە ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە بە بەڵگەی باوەڕپێکراو و ڕاستسەلماندنی سەربەخۆ پشتڕاست بکرێنەوە، دەتوانن پرسیارگەلێکی جددی دەربارەی ئاستی پابەندبوون بە بەڵێنەکان بهێننە ئاراوە. لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا، تەنیا گۆڕینی ناونیشان یان بەکارهێنانی دەستەواژەی وەک «ڕاهێنان»، «چالاکیی کولتووری» یان «پێشمەرگەی گەنج» بە تەنیا ڕێگری لە لێکۆڵینەوە لە سروشتی ڕاستەقینەی دۆخەکە ناکات و هەڵسەنگاندنی کۆتایی بەستراوەتەوە بە بارودۆخی عەینی و بەرجەستە لەسەر زەوی.

چاودێری: هەندێک لەو ڕاپۆرتانەی لە لایەن چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێرانەوە بڵاوکراونەتەوە، باس لە دژواریی پەیوەندیی خێزانەکان لەگەڵ منداڵەکانیان یان ڕێگری لە گەڕانەوەیان بۆ ژیانی ئاسایی دەکەن. ئەم بابەتە لە ڕوانگەی یاساییەوە چ گرنگییەکی هەیە؟

دکتۆر سەرەمەدی: ئەگەر ڕاستیی ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە بسەلمێنرێت، بابەتەکە تەنیا لە چوارچێوەی ڕاکێشانی کەسانی کەم تەمەندا نامێنێتەوە. پاراستنی پەیوەندی خێزانی، دەستڕاگەیشتن بە پەروەردە و دەرفەتی گەڕانەوە بۆ ژیانی مەدەنی لە ڕەگەزە گرنگەکانی پاراستنی منداڵان ئەژمار دەکرێن. هەر جۆرە سنووردارکردنێکی ناڕەوا لەم بوارانەدا دەکرێت نیگەرانیی مافی مرۆڤی دروست بکات و پێویستی بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ هەیە.

چاودێری: ئەو ڕاپۆرتانەی کە لە ساڵانی ڕابردوودا لە لایەن چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێرانەوە بڵاوکراونەتەوە، حاڵەتگەلێکیان دەربارەی دۆخی مێردمنداڵان، پەیوەندی خێزانەکان لەگەڵ منداڵەکانیان و بانگەشەکانی پەیوەندیدار بە ڕاکێشانی کەسانی کەم تەمەن خستووەتە ڕوو. ئەم ڕاپۆرتانە چۆن دەبێت لەژێر ڕۆشنایی بەڵێننامەی ۲۰۱۲دا هەڵبسەنگێنرێن؟

دکتۆر سەرەمەدی: ئەگەر ئەم ڕاپۆرتانە بە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ و بەڵگەی باوەڕپێکراو پشتڕاست بکرێنەوە، دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ هەڵسەنگاندنی ئاستی پابەندبوونی گرووپەکە بەو بەڵێنانەی کە قبووڵی کردوون. گرنگیی ئەم بەڵێننامەیە ڕێک لەمەدایە کە دەرفەتی بەراوردکردن لە نێوان بەڵێنە فەرمییەکان و کارکردی کرداری دەڕەخسێنێت. لە هەمان کاتدا، لە ڕوانگەی یاساییەوە دەبێت جیاوازی بکرێت لە نێوان «بانگەشەیەک کە لە ڕاپۆرتێکدا هاتووە» و «پێشێلکارییەکی سەلمێنراو» و بۆ گەیشتن بە دەرەنجامی کۆتایی دەبێت پشت بە ڕاستسەلماندنی سەربەخۆ ببەسترێت.

چاودێری: هەندێک لە ڕەخنەگران پێیان وایە کە ژنێڤ کاڵ دوای واژۆکردنی ئەم بەڵگەنامانە، ئامرازی پێویستی بۆ چاودێری و جێبەجێکردنیانی لە دەستدا نییە. ئەم ڕەخنەیە چۆن هەڵدەسەنگێنن؟

دکتۆر سەرەمەدی: ئەم ڕەخنەیە تا ڕادەیەک جێگەی باسە. مۆدێلی ژنێڤ کاڵ بنەڕەتی لەسەر کارلێک، قەناعەتپێکردن و چاودێری پشتبەستووە و دەسەڵاتی دادوەری یان جێبەجێکاری بۆ سەپاندنی گرەنتیی جێبەجێکردن نییە. بۆیە سەرکەوتنی تا ڕادەیەکی زۆر بەستراوەتەوە بە هاوکاریی گرووپی واژۆکەر و دەستڕاگەیشتنی چاودێرە سەربەخۆکان. ئەگەر دەستڕاگەیشتن سنووردار بێت یان زانیارییەکان بە شێوەیەکی سەربەخۆ شیاوی ڕاستسەلماندن نەبن، هەڵسەنگاندنی جێبەجێکردنی بەڵێنەکان دژوار دەبێت.

چاودێری: ئایا واژۆکردنی بەڵگەنامەیەکی لەم شێوەیە بە تەنیایی دەکرێت وەک نیشانەی پابەندبوونی ڕاستەقینە بە مافەکانی منداڵان ئەژمار بکرێت؟

دکتۆر سەرەمەدی: نەخێر. واژۆکردن خاڵی دەستپێکە نەک کۆتایی. پێوەری سەرەکی، ڕەفتاری مەیدانی، شەفافیەت، وەڵامدەرەوەیی و دەرفەتی چاودێریی سەربەخۆیە. هەر بانگەشەیەکی پابەندبوون دەبێت بە هەنگاوی کرداری و شیاوی ڕاستسەلماندن پشتگیری بکرێت.

چاودێری: لە ڕاپۆرتەکانی چاودێری مافەکانی مرۆڤی کوردستانی ئێراندا، بانگەشەگەلێک دەربارەی بەردەوامیی هەندێک نەریتی نیگەرانکەر دوای واژۆکردنی بەڵێننامەکە خراونەتە ڕوو. ئەم جۆرە ڕاپۆرتانە چ کاریگەرییەکیان لەسەر هەڵسەنگاندنی یاسایی هەیە؟

دکتۆر سەرەمەدی: ئەم ڕاپۆرتانە دەتوانن ببنە بنەمایەک بۆ داواکاریی پێداچوونەوەی سەربەخۆ و لێکۆڵینەوەی زیاتر، بەڵام لە ڕوانگەی یاساییەوە دەبێت جیاکاری لە نێوان «ڕاپۆرت»، «بانگەشە» و «دۆزینەوەی سەلمێنراو»دا بکرێت. باشترین ڕێگا ئەوەیە کە دامەزراوە بێلایەنەکان دەستڕاگەیشتنی مەیدانییان پێ بدرێت تا بتوانن ئەم حاڵەتانە پشتڕاست بکەنەوە یان ڕەتی بکەنەوە.

چاودێری: بۆ زیادکردنی کاریگەریی ئەم جۆرە بەڵێننامانە چی دەبێت بکرێت؟

دکتۆر سەرەمەدی: بە بڕوای من چەند هەنگاوێکی کرداری پێویستن:

1. دروستکردنی میکانیزمی ڕێکوپێک و سەربەخۆ بۆ پشکنینی مەیدانی لە ئۆردوگاکان و ناوەندەکانی سەر بە گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان.

2. بڵاوکردنەوەی ڕاپۆرتی خولی و گشتی دەربارەی ئاستی جێبەجێکردنی بەڵێنەکان و هەنگاوە چاکسازییەکان.

3. دابینکردنی کەناڵی ئارام بۆ پەیوەندی خێزانەکان لەگەڵ منداڵەکانیان و وەرگرتنی سکاڵاکان بێ ترس لە تۆڵەسەندنەوە.

4. داڕشتنی بەرنامەی سەربەخۆ بۆ گه‌ڕانه‌وه‌ی منداڵان و مێردمنداڵان بۆ ناو پڕۆسەی پەروەردە و ژیانی مەدەنی.

5. هاوکاری نزیکتر لە نێوان دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان، ڕێکخراوەکانی پاراستنی منداڵان و ئەکتەرە ناوخۆییەکان بۆ ڕاستسەلماندنی زانیارییەکان.

6. مەرجدارکردنی کارلێکە نێودەوڵەتییەکان لەگەڵ گرووپە واژۆکەرەکان بە پێشکەشکردنی بەڵگەی شیاوی هەڵسەنگاندن لە جێبەجێکردنی بەڵێنەکان، نەک تەنیا واژۆکردنی بەڵگەنامەکان.

چاودێری: لە کۆتاییدا، گرنگترین پەیامی ئێوە بۆ دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان چییە؟

دکتۆر سەرەمەدی: گەورەترین مەترسی ئەوەیە کە واژۆکردنی بەڵگەنامەیەک لەبری ئەوەی ببێتە سەرەتای پرۆسەی وەڵامدەرەوەیی، ببێتە کۆتاییەکەی. متمانەی بەڵێننامە مرۆییەکان کاتێک دەپارێزرێت کە چاودێری سەربەخۆ، شەفافیەت و هەڵسەنگاندنی بەردەوام بوونی هەبێت. لە کۆتاییدا، ئەوەی پارێزگاری لە منداڵان دەکات نەک دەقی بەڵگەنامەیەک، بەڵکوو جێبەجێکردنی ڕاستەقینە و شیاوی ڕاستسەلماندنی ئەو بەڵێنانەیە کە تێیدا هاتووە.

بە بڕوای من، دامەزراوە نێودەوڵەتییەکان نابێت تەنیا واژۆکردنی «بەڵێندانی خۆبەخشانە» وەک پێوەری سەرکەوتن بزانن. سەرکەوتن کاتێک بەدەست دێت کە بەڵێنەکان بە بەردەوامی چاودێری بکرێن، ڕاپۆرتی سەربەخۆ بڵاوبکرێتەوە، دەستڕاگەیشتنی چاودێران بۆ شوێنی جێگیربوونی گرووپەکان گەرەنتی بکرێت و لە کاتی هێنانەگۆڕێی بانگەشەی باوەڕپێکراو دەربارەی پێشێلکردنی مافەکانی منداڵان، لێکۆڵینەوەی بێلایەنانە و شەفاف ئەنجام بدرێت. تەنیا لە بارودۆخێکی لەم شێوەیەدا دەتوانرێت دڵنیا بین کە بەڵگەنامە مرۆییەکان لە ئاستی بەڵێنی سەر کاغەز تێپەڕیون و بوونەتە هۆی پاراستنی ڕاستەقینەی منداڵان.