لە یەکێک لە تاڵترین مەلەفەکانی منداڵئازاریی مانگەکانی ڕابردوو لە کوردستان، دوو کچی تەمەن ٧ و ١٥ ساڵ لە شاری سنە دوای ڕاپۆرتی هاووڵاتیان و دەستێوەردانی فریاکەوتنی کۆمەڵایەتی، لەو بارودۆخەی کە بەرپرسانی پێوەندیدار بە «قەیراناوی» وەسفیان کردووە، ڕزگار کران. ئەوەی تا ئێستا لەلایەن دامەزراوە فەرمییەکان، دەزگای دادوەری، ڕێکخراوی بەهزیستی و میدیا جیاوازەکانەوە بڵاو کراوەتەوە، وێنەیەکی نیشاندەری نیگەرانی لە ئاستی ئاسان-برینداربوونی منداڵان لە ژینگەی خێزاندا و دژواریی دەستنیشانکردنی بەموقعی توندوتیژییە شاراوەکانی ناو خێزان دەخاتە ڕوو.
بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکان، هاوسێکان دوای بیستنی دەنگی داوای یارمەتی و تێبینیکردنی ونبوونی درێژخایەنی ئەم دوو منداڵە، بابەتەکەیان بە فریاکەوتنی کۆمەڵایەتی و لایەنە پەیوەندیدارەکان ڕاپۆرت کردووە. چوونەژوورەوەی هێزەکانی فریاگوزاری و ئینتزامی بە فەرمانی دادوەری بۆ ناو ماڵەکە، بووە هۆی دۆزینەوەی دۆخی ئەم دوو خوشکە. بەرپرسانی دادوەری ڕایانگەیاندووە کە مەلەفێک کراوەتەوە، باوکەکە دەستبەسەر کراوە و تۆمەتەکانی دژ بە باوەژنەکەش لەژێر بەدواداچووندان. هاوکات، دامەزراوە دەرمانی و حەمایەتییەکان پرۆسەی چارەسەری جەستەیی و دەروونیی منداڵەکانیان دەست پێکردووە.
ئەگەرچی ڕێوشوێنە دادوەرییەکان هێشتا بەردەوامن و دیاریکردنی بەرپرسیارێتیی تاوانکاریی کەسەکان لە ئەستۆی لایەنی بەتوانای دادوەرییە، بەڵام ئەم مەلەفە — لە سەرووی چارەنووسی تۆمەتبارانەوە — پرسیارگەلێکی بنەڕەتی دەربارەی کارامەییی میکانیزمەکانی پێشگرتن لە منداڵئازاری دەوروژێنێت.
لە زۆرێک لە مەلەفەکانی توندوتیژیی خێزانیدا، یەکەمین نیشانەکان نەک لە ڕاپۆرتە فەرمییەکاندا، بەڵکوو لە چاودێرییەکانی دەوروبەر، مامۆستایان، هاوسێکان و خزمەکاندا دەردەکەون. لە مەلەفەکەی سنەشدا، ڕاپۆرتە جیاوازەکان ئاماژە بە ڕۆڵی گرنگی هاووڵاتیان لە گەیاندنی زانیاری و بەدواداچوونە سەرەتاییەکان دەکەن. ئەم بابەتە نیشانی دەدات کە هەستیاریی کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە مافەکانی منداڵ هێشتا وەک یەکێک لە گرنگترین ئامرازەکانی پێشگرتن لە زیانە قورسەکان دەمێنێتەوە.
لە هەمان کاتدا، ئەم مەلەفە پێویستیی پێداچوونەوەی ورد بە کارکردی تۆڕە حەمایەتییەکان برجەستە دەکاتەوە. ڕای گشتی مافی خۆیەتی بزانێت ئایا ئاگادارکردنەوە ئەگەرییەکانی پێشوو بەموقەع وەرگیراون و هەڵسەنگاندنیان بۆ کراوە؟ ئایا ئامرازە یاساییە بەردەستەکان بۆ دەستێوەردانی خێراتر لە مەلەفە پڕمەترسییەکاندا بەسن؟ ئایا لە نێوان دەزگاکانی دادوەری، ئینتزامی، پەروەردەیی، دەرمانی و حەمایەتیدا، هەماهەنگیی پێویست بۆ دەستنیشانکردنی ئەو منداڵانەی کە لەژێر مەترسیدان بوونی هەیە؟
لە ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤەوە، منداڵ بەبێ ڕەچاوکردنی ناکۆکییە خێزانییەکان، دۆخی سەرپەرشتیکردن یاخود بارودۆخی ئابووریی خێزانەکە، خاوەنی مافگەلێکی بنەڕەتییە کە دەبێت داکۆکییان لێ بکرێت؛ لەوانە مافی بەهرەمەندبوون لە ئەمنییەت، تەندروستی، پەروەردە، خۆراکی گونجاو و ژیانێکی بەدوور لە توندوتیژی. هەر کاتێک ئەم مافانە بکەونە بەر مەترسی، بەرپرسیارێتیی پاراستنی منداڵەکە تەنیا لە ئەستۆی خێزانەکە نییە، بەڵکوو کۆمەڵگە و دامەزراوە بەرپرسەکانیش لەم بارودۆخەدا ئەرکی دیاریکراویان لەسەرە.
مەلەفی دوو خوشکەکەی سنە ئێستا چووەتە قۆناغی دادوەرییەوە و ئومێد دەخوازرێت پرۆسەی دادگاییکردنەکە بە ڕەچاوکردنی تەواوی مافەکانی منداڵان، بنەماکانی دادگاییکردنی دادپەروەرانە و سەرنجەکانی داکۆکیکردن لە لێقەوماوان بەدواداچوونی بۆ بکرێت. بەڵام تەنانەت ئەگەر ئەم مەلەفە بە دەرکردنی بڕیارە دادوەرییەکانیش کۆتایی پێبێت، پرسیارە گرنگترەکان هێشتا هەر دەمێننەوە؛ پرسیارگەلێک کە وەڵامدانەوەیان دەتوانێت ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی حاڵەتە هاوشێوەکان بکات.
ئایا میکانیزمە بەردەستەکان بۆ دەستێوەردانی خێراتر لە مەلەفە پڕمەترسییەکاندا بەسن؟ ئەگەر پێش ئەمەش نیشانەکانی زیان لێکەوتن بوونیان هەبووە، بۆچی دەستێوەردانی کاریگەر زووتر ئەنجام نەدراوە؟ قوتابخانەکان، سەنتەرە دەرمانییەکان و دامەزراوە خۆجێییەکان چ ڕۆڵێک دەتوانن لە دەستنیشانکردنی حاڵەتە هاوشێوەکاندا بگێڕن؟ ئایا فریاکەوتنی کۆمەڵایەتی و دامەزراوە حەمایەتییەکان خاوەنی دەسەڵات و ئامرازی پێویستن بۆ چوونەژوورەوەی دەستبەجێ بۆ ناو مەلەفە پڕمەترسییەکان؟ چەند لە حاڵەتەکانی منداڵئازاری هەن کە هەرگیز ڕاپۆرت ناکرێن و لە چاوی کۆمەڵگە بە شاراوی دەمێننەوە؟ هاووڵاتیان لە کاتی تێبینی کردنی نیشانەکانی توندوتیژی دژ بە منداڵان، تا چەند لەگەڵ ڕێگا یاساییەکانی ڕاپۆرتکردن ئاشنان؟ و لە هەمووی گرنگتر، کۆمەڵگە و بەرپرسان چی دەکەن بۆ ئەوەی هاواری منداڵی داهاتوو، پێش ئەوەی ببێتە کارەساتێک، ببیسترێت؟
