ئەو ئەستێرانەی نەگەیشتنە کوێستان

لە درێژەی سنوورە پڕگرژییەکانی نێوان ئێران و عێراقدا، چیرۆکگەلێک دەگوزەرێن کە کەمتر ڕێگەیان بۆ ڕاپۆرتە فەرمییەکان دەبێتەوە؛ گێڕانەوەی ئەو ژنانەی کە بۆ ڕاکردن لە هەژاری، هاوسەرگیریی زۆرەملێ یان سەرکوتی کۆمەڵایەتی، بە هیوای ئازادی ڕوودەکەنە کوێستانەکان، بەڵام لە کۆتاییدا لەناو پێکهاتەگەلێکدا گیر دەخۆن کە چوونە دەرەوە لێیان بەمەرجێک زۆر قورسترە لە چوونە ناوەوە.

گێڕانەوەی “ستاره زادهش” و براکەی، تەنیا ئەزموونێکی شەخسی نییە؛ بەڵکو پەنجەرەیەکە بۆ سەر سازوکاری ڕاکێشان، کۆنترۆڵکردن و ڕاگرتنی مرۆڤ لە هەندێک گرووپی چەکداری نادەوڵەتیدا کە لە ناوچە سنوورییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق جێگیرن.

لە بناری چیاکانی زاگرۆسدا، لەو شوێنەی کە ساڵانێکە سیاسەت، شەڕ و ناسنامەی نەتەوەیی تێکەڵ بوون، گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان تەنیا لە درزە جیۆپۆلیتیکییەکانەوە خۆراک وەرناگرن؛ بەڵکو ئەوان لە درزە کۆمەڵایەتییەکانیشەوە هێز دەگرن. هەژاری، هاوسەرگیریی زۆرەملێ، بێبەشبوون لە پەروەردە، هەڵوەشانەوەی خێزان و خەمۆکی، بوونەتە بەشێک لە ڕێڕەوە نافەرمییەکانی ڕاکێشانی هێز؛ ڕێڕەوێک کە لە دۆسیەی “ستاره”شدا بە ڕوونی دەبینرێت.

ستاره لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا کەوتە ناو هاوسەرگیرییەکی زۆرەملێوە؛ ئەزموونێک کە بە گوتەی چالاکوانانی کۆمەڵایەتی لە ناوچە سنوورییەکان، هێشتا بۆ بەشێک لە ژنان و کچان لە کۆمەڵگە نەریتییەکاندا واقیعێکی تاڵە. ئەو لە دۆخێکدا کە لە خوێندن و سەربەخۆیی تاکەکەسی بێبەش کرابوو، ڕووبەڕووی گێڕانەوەگەلێک بووەوە کە ژیانی ناو کوێستانیان وەک شێوازێک لە “ڕزگاری” و “بنیاتنانەوەی ناسنامەی تاکەکەسی” وێنا دەکرد. ئەمە ڕێک ئەو خاڵەیە کە زۆرێک لە گرووپە ڕادیکاڵ و چەکدارەکان جەختی لەسەر دەکەنەوە: گۆڕینی لاوازی و پێکانە دەروونی و کۆمەڵایەتییەکان بۆ وابەستەیی ئایدۆلۆژی.

بەڵام ئەوەی دوای گواستنەوە بۆ بارەگا سنوورییەکان ڕووی دا، جیاوازییەکی زۆری هەبوو لەگەڵ وێنە سەرەتایییەکەدا. بەگوتەی ئەو کەسانەی ئەزموونی ئامادەبوونیان لەم پێکهاتانەدا هەبووە، چوونەدەرەوەی ئازادانە، پەیوەندی سەربەخۆ لەگەڵ خێزان و تەنانەت مافی گومانکردن لە ئایدۆلۆژیای گرووپەکە، لە کردەوەدا ڕووبەڕووی سنووردارکردنی جددی دەبێتەوە. زۆرێک لە جیاوەبووەکانی ئەم گرووپانە، باس لە سیستمی دیسپلینی توندوتۆڵ، پەروەردەی ئایدۆلۆژی بەردەوام و پەستانی دەروونی دەکەن بۆ بڕینی بەستەرە سۆزدارییەکان لەگەڵ جیهانی دەرەوە.

لەەم نێوەندەدا، چارەنووسی برای ستاره ڕەهەندێکی ئاڵۆزتر دەدات بەم دۆسیەیە. ئەو نە بە پاڵنەرێکی سیاسی، بەڵکو بۆ دۆزینەوە و گەڕاندنەوەی خوشکەکەی پێی نایەەم ڕێگەیە؛ بەڵام خۆی لەناو هەمان پێکهاتەدا گیر خوارد. ئەم شێوازە پێشتریش لە ڕاپۆرتەکانی پەیوەندیدار بە هەندێک گرووپی چەکداری کوردی بینراوە: بەکارهێنانی پەیوەندی خێزانی و سۆزداری بۆ چەسپاندنی وابەستەیی و ڕێگریکردن لە جیابوونەوەی ئەندامان.

لە ڕوانگەی حقوقی بەشەردۆستانەوە (یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی)، ئەم دۆخە تەنیا بابەتێکی ئەمنی یان سیاسی نییە. بابەتی سەرەکی، مافی ئازادی تاکەکەسی، مافی چوونە دەرەوە، مافی پەیوەندی بە خێزانەوە و پارێزراوی کەسەکانە لە بەکارهێنانی دەروونی و سەربەخۆیی سەربازی. کاتێک کەسێک بێ ئەگەری پەیوەندی ئازاد، بێ دەستڕاگەیشتنی سەربەخۆ بە خێزان و بێ ئەگەری جێهێشتنی پێکهاتە چەکدارییەکە ڕادەگیرێت، بابەتەکە لە ئاستی “ئەندامێتی سیاسی” تێدەپەڕێت و دەچێتە بواری مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤەوە.

هەندێک ڕاپۆرتی نێودەوڵەتی لە ساڵانی ڕابردوودا، نیگەرانییان لەسەر ڕاکێشانی مێردنداڵان و سنووردارکردنی چوونەدەرەوەی ئەندامان لە گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لە ناوچەکەدا هێناوەتە ئاراوە. ڕاپۆرتە بڵاوکراوەکان لەلایەن Human Rights Watch و هەروەها بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بە نەتەوە یەکگرتووەکان، بارەها جەختیان لەسەر مەترسی بەکارهێنانی ئامرازی لە کەسانی لاواز لە ململانێ نادەوڵەتییەکاندا کردووەتەوە. هەروەها ڕێکخراوی Geneva Call (ژنوکال) لە ساڵانی ڕابردوودا بابەتی پابەندبوونی هەندێک گرووپی کوردی بە قەدەغەکردنی بەکارهێنانی منداڵانی سەرباز بڵاوکردووەتەوە؛ بابەتێک کە خۆی نیشاندەری هەبوونی نیگەرانی جددییە دەربارەی ڕاکێشانی کەسانی کەم تەمەن لە پێکهاتە چەکدارییەکانی ناوچەکەدا.

لە دۆخێکی وەهادا، بەرپرسیارێتی دەوڵەتەکان شایەنی چاوپۆشی نییە. بەپێی بنەما ناسراوەکانی یاسای نێودەوڵەتی، حکومەتی عێراق بەرپرسە لە جێبەجێکردنی سەروەری و ڕێگریکردن لە چالاکییە چەکدارییە نایاسایییەکان لەسەر خاکی خۆی. هاوکات، حکومەتی هەرێمی کوردستانی عێراقیش لە قاڵبی ئەمنییەتی مرۆیی لەو ناوچانەی کە بە کردەوە لەژێر کۆنترۆڵی کارگێڕی یان ئەمنیی ئەودان، بەرپرسیارێتی سیاسی و یاسایی لەسەر شانە. بەردەوامیی چالاکیی ئۆردوگاکان و پێکهاتە سەربازییە داخراوەکان لە ناوچە سنوورییەکان، پرس گەلێکی جددی دەربارەی ئاستی چاودێری، وەڵامدەرەوەیی و جێبەجێکردنی سەروەریی یاسا دروست دەکات.

لە ئاستی نێودەوڵەتیشدا، کاردانەوەکان زۆربەی کات وریایانە و سنووردار بوون. بەشێک لەم وریایییە بۆ ئاڵۆزییە سیاسییەکانی ناوچەکە و ڕۆڵی هەندێک گرووپی کوردی لە هاوکێشە ئەمنییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەگەڕێتەوە. بەڵام لە ڕوانگەی مافی مرۆڤەوە، هیچ سەرنجێکی جیۆپۆلیتیکی نابێت ببێتە هۆی پشتگوێخستنی مافە بنەڕەتییەکانی کەسەکان؛ بەتایبەت کاتێک پای ژنان، مێردنداڵان و کەسانی لاواز لە ناوەنددا بێت.

دۆسیەی ستاره، تەنیا گێڕانەوەی ژنێک نییە کە لە کوێستان گەڕاوەتەوە. ئەم دۆسیەیە، وێنەیەک لە چەرخەیەکی گەورەتر ئاشکرا دەکات: چەرخەیەک کە تێیدا زیانە کۆمەڵایەتییەکان، دەبنە کەرەستەی خاو بۆ پێکهاتە توندڕەوەکان و مرۆڤەکان لە سنووری نێوان “ئەندامێتی” و “ئەسیربوون”دا بێسەروشوێن دەبن.

گەڕانەوەی ستاره بۆ ژیانی ئاسایی، کۆتایی ئەم چیرۆکە نییە؛ چونکە براکەی و زۆرێکی تر هێشتا لە دۆخێکی نادیاردا دەژین. بابەتە سەرەکییەکە بۆ دامەزراوەکانی مافی مرۆڤ و وەکالەتە نێودەوڵەتییەکان، نەک تەنیا هەڵوێست وەرگرتنی سیاسییە بەرامبەر بە گرووپەکان، بەڵکو بەرگریکردنە لەو بنەمایانەی نباید ببێتە قوربانی مصلحت‌گرایی (بەرژەوەندیخوازی سیاسی): مافی چوونە دەرەوە، مافی پەیوەندی بە خێزانەوە، قەدەغەکردنی بەکارهێنانی کەسانی لاواز و قەدەغەکردنی بەکارهێنانی زۆرەملێ یان فێڵاویی مرۆڤەکان لە پێکهاتە سەربازییەکاندا.

ئەگەر کۆمەڵگەی جیهانی لە بەرامبەر ئەم دۆسیانەدا بێدەنگ بێت، پرسیاری سەرەکی ئەوە نابێت کە چی بەسەر “ئەستێرە” هات؛ بەڵکو ئەوە دەبێت کە چەند “ئەستێرە”ی تریش دەبێت بێسەروشوێن بن تا ئەم چەرخەیە، وەک قەیرانێکی جددی مافی مرۆڤ بناسرێت؟

سەرچاوەکان و ئاماژەکان

• Human Rights Watch — ڕاپۆرت و بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بە مافی مرۆڤ و دۆخی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست.

• Amnesty International — بەڵگەنامە و ڕاپۆرتەکانی پەیوەندیدار بە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ، دەستبەسەرکردنی نایاسایی و مافی کەسەکان لە ململانێ چەکدارییەکاندا.

• United Nations — بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بە یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی، پاراستنی مەدەنییەکان و قەدەغەکردنی بەکارهێنانی منداڵانی سەرباز.

• Geneva Call — بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بە بەڵێنی گرووپە چەکدارە نادەوڵەتییەکان بۆ قەدەغەکردنی بەکارهێنانی منداڵان لە ململانێکاندا.

• پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکان (ICCPR).

• کۆنفرانسی مافەکانی منداڵ و پرۆتۆکۆلی کۆمەککاری پەیوەندیدار بە بەشداری منداڵان لە ململانێ چەکدارییەکاندا.

• بنەما سەرەکییەکانی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی دەربارەی ئازادی تاکەکەسی، قەدەغەکردنی کاری زۆرەملێ و مافی پەیوەندی خێزانی.