کۆچی دوایی «سارینا عەلایی»، کچە تەمەن ١٩ ساڵەکەی خەڵکی شاری بانە، جارێکی دیکە پرسی ئاسایشی گیانی هاووڵاتیانی مەدەنی لە کاتی چالاکییە سەربازییەکاندا کردەوە بە نیگەرانییەکی جیدی لە بواری مافەکانی مرۆڤدا. بەپێی ڕاپۆرتی میدیا ناوخۆیییەکان، ئەم کچە گەنجە دوای بیستنی دەنگی بەهێزی فڕۆکە جەنگییەکان و تەقینەوەکانی ناشی لە بۆردوومانی ئەمریکا و ئیسرائیل لە ناوچەکەدا، تووشی شۆکی دەمارگیرانەی توند بوو و کەوتە کۆماوە. ناوبراو دوای نزیکەی دە ڕۆژ مانەوە لە بەشی چاودێری چڕ، لە ڕێکەوتی ١٤ی خاکەلێوەی ١٤٠٥ (٣ی نیسانی ٢٠٢٦) گیانی لەدەستدا.
بەپێی زانیارییە بڵاوکراوەکان، توندی دەنگی فڕینی فڕۆکە جەنگییەکان لە نزمی و تەقینەوەکانی ناوچەکە، هۆکاری سەرەکی دروستبوونی شۆک و تێکچوونی باری جەستەیی ئەم هاووڵاتییە مەدەنییە بووە.
شیکردنەوەی یاسایی: مافی ژیان و ئەسڵی وریایی
مافی ژیان لە بنەڕەتیترین مافەکانی مرۆڤە کە لە ماددەی ٣ی ڕاگەیاندنی جیهانی مافەکانی مرۆڤ و ماددەی ٦ی پەیماننامەی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەکاندا جەختی لەسەر کراوەتەوە. بەپێی ئەم بەڵگەنامانە، دەوڵەتەکان و ئەکتەرە نێودەوڵەتییەکان پابەندن بە پاراستنی گیان و ئاسایشی هاووڵاتیان و دەبێت ڕێگری بکەن لەو کارانەی گیانی خەڵکی مەدەنی دەخەنە مەترسییەوە.
جگە لەوەش، لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی (IHL) و بەتایبەت ئەو بنەمایانەی لە کۆنفرانسی چوارەمی جنێفدا هاتوون، دەبێت هاووڵاتیانی مەدەنی لە بەرامبەر شوێنەوارەکانی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بپارێزرێن. هەر چالاکییەکی سەربازی دەبێت بە ڕەچاوکردنی «ئەسڵی وریایی» (Principle of Precaution) ئەنجام بدرێت؛ بنەمایەک کە لایەنە شەڕکەرەکان پابەند دەکات هەموو ڕێکارە گونجاوەکان بگرنە بەر بۆ کەمکردنەوەی زیان بە دانیشتووانی مەدەنی، چ زیانی ڕاستەوخۆی جەستەیی بێت یان زیانی لاوەکی ناشی لە گوشاری دەروونی و دەنگی.
پێشێلکردنی ستانداردەکانی تەندروستی و بەرپرسیارێتی هێرشبەران
لەو ڕوانگەیەوە، ئەنجامدانی چالاکیی سەربازی لە نزیک ناوچە نیشتەجێبوونەکان بەبێ ڕەچاوکردنی لایەنە سەلامەتییەکان و هەڵسەنگاندنی مەترسی بۆ دانیشتووان، دەکرێت وەک پێشێلکردنی ئاشکرای پابەندییەکانی پاراستنی مەدەنییەکان و تەنانەت پێشێلکردنی مافی ژیان هەژمار بکرێت.
هەروەها خستنەبەردەستی کەسەکان بۆ بارودۆخێک کە ببێتە هۆی زیانی توندی دەروونی یان جەستەیی (کە بگاتە ئاستی مردن)، لەگەڵ پابەندییەکانی ناو ماددەی ١٢ی پەیماننامەی مافە ئابووری، کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکان سەبارەت بە “مافی بەدەستهێنانی بەرزترین ستانداردی تەندروستی جەستەیی و دەروونی” دژبەیەکە. ئەنجامدەرانی ئەم هێرشە ئاسمانییانە کە بەبێ ڕەچاوکردنی ژینگەی مرۆیی ناوچەکە بوونەتە هۆی ترس و دڵەڕاوکێ و مردنی هاووڵاتییەکی بێبەرگری، بەرپرسیارێتی یاسایی و سزاییان لەسەرە.
پێویستی وەڵامدانەوە
مردنی سارینا عەلایی بیرهێنەرەوەی ئەو پێویستییەیە کە لێکۆڵینەوەی سەربەخۆ و نێودەوڵەتی بۆ ڕوونکردنەوەی ڕاستییەکان و وەڵامدەرەوە بوونی بەرپرسان، مەرجێکی بنەڕەتییە بۆ مسۆگەرکردنی ڕێزگرتن لە مافە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ و ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی تراجیدیای لەو شێوەیە. گیانی مەدەنییەکان نابێت ببێتە قوربانی کێبڕکێ سەربازییەکان و پێشێلکارییە نایاسایییەکانی ئاسمانی و خاکی.
