هێرشی مووشەکی بۆ سەر ناوەندێکی توێژینەوە لە ڕێگای سەڵماس–تەسووج؛ لێکۆڵینەوە لە پێشێلکارییەکانی یاسای نێودەوڵەتی

بەپێی ڕاپۆرتی بەڕێوەبەری گشتیی بەڕێوەبردنی تەنگژەکان لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لە ١١ی خاکەلێوە، ناوەندێکی توێژینەوەی تەواونەکراو کە هەڵکەوتووە لە ڕێگای سەڵماس–تەسووج، کەوتە بەر هێرشێکی مووشەکی کە دراوەتە پاڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل. بەپێی گوتەکانی حامید سەفاری، ئەم ناوەندە هێشتا نەگەیشتبووە قۆناغی کارکردن و لە ئەنجامی هێرشەکەدا، بینای سەرەکی و دەکەڵەکان زیانی جدییان پێگەیشتووە و لانی کەم کەسێک بریندار بووە.

سڤیلبوونی ئەم ناوەندە و کارنەکردنی، خاڵی سەرەکین لە هەڵسەنگاندنی یاسایی ئەم ڕووداوەدا.

پێشێلکارییەکانی یاسای نێودەوڵەتی:

١. پێشێلکردنی بنەمای قەدەغەکردنی بەکارهێنانی هێز (میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان، ماددەی ٢ بڕگەی ٤): بەپێی ئەم ماددەیە، هەموو دەوڵەتان قەدەغەکراون لە هەڕەشە یان بەکارهێنانی هێز دژی سەروەریی خاک یان سەربەخۆیی سیاسیی هەر دەوڵەتێکی دیکە. هێرشی مووشەکی بۆ سەر دامەزراوەکانی ناو خاکی دەوڵەتێک بەبێ مۆڵەتی ئەنجومەنی ئاسایش یان بەرگریی ڕەوا (ماددەی ٥١)، پێشێلکارییەکی ئاشکرای ئەم بنەمایەیە.

٢. پێشێلکردنی بنەمای سەروەریی خاکی دەوڵەتان: بنەمای سەروەریی خاک کە یەکێکە لە یاسا بنەڕەتییەکانی یاسای نێودەوڵەتیی عورفی، هەر جۆرە کارێکی سەربازی لە ناو خاکی دەوڵەتێکدا بەبێ ڕەزامەندیی ئەو دەوڵەتە قەدەغە دەکات.

٣. پێشێلکردنی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (IHL): بەهۆی سڤیلبوونی ئەم ناوەندە، ئەم هێرشە بنەماکانی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی پێشێل دەکات:

• بنەمای جیاکاری (Distinction): پێویستیی جیاوازی کردن لە نێوان ئامانجە سەربازی و سڤیلەکان (ماددەی ٤٨ی پرۆتۆکۆلی یەکەمی کۆنفرانسی ژنێڤ ١٩٧٧).

• قەدەغەکردنی هێرش بۆ سەر ئامانجە سڤیلەکان: بەپێی ماددەی ٥٢ی پرۆتۆکۆلی یەکەم، ئامانجە سڤیلەکان پارێزراون.

• بنەمای هاوسەنگی (Proportionality): قەدەغەکردنی ئەو هێرشانەی زیانی سڤیلیان زۆر زیاترە لە دەستکەوتە سەربازییەکان (ماددەی ٥١ بڕگەی ٥).

٤. هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی و ئاسایشی نێودەوڵەتی: ئەم جۆرە کارانە دەکرێت لە چوارچێوەی ماددەی ٣٩ی میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان وەک “هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی” لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشەوە لێکۆڵینەوەیان لێ بکرێت.

بەڵگەنامە یاسایییەکان:

• میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان (ماددەکانی ٢، ٣٩ و ٥١)

• کۆنفرانسی ژنێڤ ١٩٤٩ و پرۆتۆکۆلی یەکەمی ١٩٧٧ (ماددەکانی ٤٨، ٥١ و ٥٢)

• یاسا عورفییەکانی مرۆیی نێودەوڵەتی سەبارەت بە پاراستنی ئامانجە سڤیلەکان.