هێرش بۆ سەر دیواندەرە و پرسیارە جدییەکان دەربارەی پاراستنی سڤیلەکان

بەپێی ڕاپۆرتە ناوخۆیییەکان، بەیانی ڕۆژی ١٦ی ڕەشەمە کاتژمێر ١٠:٣٠، هێرشێک کە دراوەتە پاڵ ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا و ئیسرائیل، شاری دیواندەرەی کردە ئامانج. لە ئەنجامی ئەم هێرشەدا لانی کەم سێ کەسی سڤیل گیانیان لەدەستدا و ٢٨ کەسی دیکە بریندار بوون.

گیانبەختکردووانی ئەم ڕووداوە بریتین لە: حامید سەعیدی (کارمەندی فەرمانگەی پۆست)، فەرەیدوون ئەمینی (کاسبکار) و سەمیرا شەریفی (کە وەک ڕێبوار لە شوێنەکەدا بووە). ڕاپۆرتەکان دەریدەخەن کە قوربانییەکان لە نێوان هاووڵاتیانی سڤیلدا بوون؛ ئەمەش پرسیارگەلێکی جدی دەربارەی ڕەچاوکردنی یاسا بنەڕەتییەکانی مافی مرۆیی نێودەوڵەتی لە کاتی ئەم هێرشەدا دەهێنێتە ئاراوە.

شرۆڤەی یاسای مرۆیی نێودەوڵەتی (IHL)

بنەمای جیاکاری (Distinction): لە یاسای مرۆیی نێودەوڵەتیدا، بنەمای جیاکاری یەکێکە لە سەرەکیترین یاساکان. بەپێی ماددەی ٤٨ی پرۆتۆکۆلی یەکەمی کۆنفرانسی ژنێڤ (١٩٧٧)، لایەنە ناکۆکەکان پابەندن کە هەمیشە جیاوازی لە نێوان ئامانجە سەربازییەکان و سڤیلەکاندا بکەن. هەروەها ماددەی ٥١ بڕگەی ٢ی هەمان پرۆتۆکۆل، هەر جۆرە هێرشێکی ڕاستەوخۆ بۆ سەر سڤیلەکان قەدەغە دەکات. ئەگەر قوربانییەکانی ئەم هێرشە سڤیل بن، ئەم کارە وەک پێشێلکردنی ئەم بنەما بنەڕەتییە هەژمار دەکرێت.

بنەمای هاوسەنگی (Proportionality): بنەمای هاوسەنگی یەکێکی دیکەیە لە یاسا گرنگەکانی شەڕ. بەپێی **ماددەی ٥١ بڕگەی ٥ (ب)**ی پرۆتۆکۆلی یەکەم، ئەنجامدانی هێرشێک کە چاوەڕوان دەکرێت زیان یان قوربانیی سڤیلی لە چاو دەستکەوتە سەربازییەکان زۆر زیاتر بێت، قەدەغەیە. کەواتە ئەگەر قوربانییە مرۆیییەکان پێشبینیکراو بووبن و هاوسەنگ نەبن لەگەڵ ئامانجە سەربازییەکان، ئەم هێرشە پێشێلکردنی بنەمای هاوسەنگییە.

بنەمای وریایی (Precaution): جگە لەمانە، ماددەی ٥٧ی پرۆتۆکۆلی یەکەم جەخت لەسەر بنەمای وریایی لە کاتی هێرشدا دەکاتەوە. بەپێی ئەم بنەمایە، لایەنەکان پابەندن هەموو هەنگاوە وریایییەکان بگرنە بەر بۆ کەمکردنەوەی زیان بە سڤیلەکان؛ لەوانە لێکۆڵینەوەی ورد لە ناسنامەی ئامانجەکە و هەڵبژاردنی جۆرە هێرشێک کە کەمترین مەترسی بۆ سەر سڤیلەکان هەبێت.

پاراستنی موڵکی سڤیل: بەپێی ماددەی ٥٢ بڕگەی ١ی هەمان پرۆتۆکۆل، ژێرخان و موڵکە سڤیلەکانیش نابێت ببنە ئامانج، مەگەر ئەوەی بە شێوەیەکی کاریگەر لە کردەوەی سەربازیدا بەکار بهێنرێن. بە ئامانجگرتنی بینا سڤیلەکان بەبێ هەبوونی ئەم مەرجانە، پێشێلکارییە.

بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی و تاوانی جەنگ

لە ڕوانگەی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتییەوە، ماددەی ٦ی پەیماننامەی نێودەوڵەتیی مافە مەدەنی و سیاسییەکان، مافی ژیانی هەر مرۆڤێک بە ڕەوا دەناسێت. لە ئەنجامدا، ئەو هێرشانەی دەبنە هۆی کوژرانی سڤیلەکان، دەتوانن بەرپرسیارێتی نێودەوڵەتی بۆ دەوڵەتە بەشدارەکان دروست بکەن.

لە کۆتاییدا، ئەگەر هێرشەکە بە ئەنقەست دژی سڤیلەکان ئەنجام درابێت یان بە بێباکییەکی ئاشکرا بەرامبەر قوربانییە سڤیلەکان بووبێت، ئەم ڕەفتارە دەکرێت بەپێی ماددەی ٨ی ئەساسنامەی ڕۆما لە دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) وەک تاوانی جەنگ لێکۆڵینەوەی لێ بکرێت.